Luce Irigaray: Kadının ‘Yer’ Oluşu
Kadının bir ‘yer’i var mıdır? Varsa ‘yer’i neresidir? Aristoteles Fizik adlı kitabının IV. Bölümü’nde her şeyin/her var olanın bir yeri olduğunu öne sürer (2020: 135). Peki, kadın var olanlar alanına dâhil midir? Kadının, toplumsal, kültürel ve düşünsel hayatta bir var olan olarak bir birey olarak ‘yer’i var mıdır? Düşünce tarihinde kadın, kurucu eylemin, düşünmenin karşısında konumlandırılmıştır. Bu anlamda kadın karanlıktır, gecedir, muğlaktır. Erkek ise düşünen, üreten, dönüştürendir. Kurucu eylemin gerçekleştiricisidir. Bu haliyle gündüzdür; eylemleri ‘açık ve seçik’, kesindir. O halde kadın bir var olan değildir. Çünkü var olmak, düşünce tarihinde eril bir kategori olarak kurulmuştur. Bu sebeple kadının ‘yer’i muğlaktır. ‘Her var olanın bir yeri vardır’ ifadesinden sonra Aristoteles ‘yerin de yeri olup olmadığını’ (2020: 139) sorgulamaya koyulur. Bu sorgulama Luce Irigaray’da kadının kendi yerini, yani kadın bedeninin sorgulamasına dönüşür.
Aristoteles’in yer/mekân hakkındaki görüşlerini feminist bir okumaya tabi tutan Luce Irigaray’a göre, kadın hem ‘yer’dir (2023: 44) hem de kendi bedeniyle bir ‘yer’dedir. Şöyle ki bir bebeğin anne karnında büyümesi. Anne karnı bebek için bir yerdir. Bu yer ise sürekli değişim halinde olan annenin bedenidir. O halde kadın hem bedeniyle bir ‘yer’de hem de başkası için ‘yer’ olabilmektedir. “O iki kere yerdir: anne olarak ve kadın olarak” (2023: 60). Kadının durumu yine muğlaktır, ikirciklidir. Irigaray’a göre bu durum, kadını ‘yer’inden etmiştir. Erkek ise kendine bir yer edinme sürecinde kadını bir araç olarak kullanmaktadır. Bu sebeple kadın erkek gibi sınırları belli, ‘açık ve seçik’ bir ‘yer’ edinememiştir ve bu muğlaklıktan dolayı yani bu ‘yer’sizlikten dolayı kadın, bir erkek tarafından hiç zorlanmadan kolaylıkla tahakküm altına alınabilmektedir. Kadın, başkası için (çocuk, eş, partner) bir mahfaza/kap görevi görürken kendi için bir ‘yer’ edinememektedir. Öyle ki kendi için bir yer edinmek imkânsız bir hal almaktadır. Irigaray bu durumu şu şekilde açıklar: “Şunlar arasında bir rekabet vardır: –çocuğun mahfazası –erkeğin mahfazası –kendinin mahfazası. Bu rekabette, ilk yer neredeyse tek yerdir. İkincisi sadece ilkine yönelen bir perforasyondur: Bir geçiştir, tam anlamıyla yer değil. Üçüncüsü ise yasak veya imkânsız bir şeydir (…)” (2023: 50).
Sonuç olarak Irigaray, Aristoteles’in yer/mekân anlayışından yola çıkarak kadının felsefe tarihinde bir özne olarak değil sadece erkeği ve çocuğu saran bir mahfaza (kap) olarak konumlandırıldığını gösterir. Kadının kendi yerini bulması, kendi sınırlarını çizmesi ise kendisine biçilen ‘kap’ olma rollerinin sorgulanmasıyla mümkün olacaktır. Irigaray’a göre kadının kap olma hali ve kendi ‘yer’ini edinememesi, kaçınılmaz bir kader değildir. Irigaray, Cinsel Fark Etiği adlı eserinde şu şekilde bir soru yöneltir: “Kadının edilgen olarak düşünülmesinin tek nedeni erkeğin bu edim üzerinde hâkimiyetini kaybetmekten korkması değil midir?” (2023: 52). Yani kadının ‘yer’sizliği doğal bir sonuç değil, eril tahakkümün bir inşasıdır. Bu noktada Irigaray, kadının bu durumu aşabileceğini söyler. Irigaray’a göre kadın, ataerkil düzenin iddia ettiği gibi bir madde veya sadece başkasını içine alan bir ‘kap’ değildir. Kadın aynı zamanda kabın şeklini de değiştirebilendir. Kadın bu anlamda “hem madde hem formdur” (2023: 52). Aynı zamanda Irigaray kadının ikili yer oluşunu, kadınsı bir fark ve güç olarak niteler.
Kaynakça
Aristoteles. (2020). Fizik. (çev. Saffet Babür). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Irigaray, Luce. (2023). Cinsel Fark Etiği. (çev. Öznur Karakaş - Seher Özkaya). Ankara: Fol Kitap.