KADININ YASAL HAKLARI
Prof. Dr. Bülent KARA
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş süreci, toplumsal yapının yeniden düzenlenmesinin yanı sıra kadınların hukuki, siyasal ve toplumsal konumlarının dönüştürülmesini de beraberinde getirmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet’in çağdaşlaşma hedeflerine ulaşmasında eğitimli, bilinçli ve toplumsal yaşamın her alanında etkin biçimde yer alan kuşakların önemine dikkat çekmiş; bu dönüşümün temel unsurlarından biri olarak kadınların erkeklerle eşit haklara sahip olmasını benimsemiştir. Cumhuriyet’in kadın anlayışında kadın, yalnızca aile yaşamının bir parçası olarak değil, aynı zamanda toplumsal gelişmeye katkı sunan, çalışma hayatında yer edinen ve siyasal karar alma süreçlerine katılabilen bağımsız bir birey olarak değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, kadınların geleneksel toplumsal konumlarının yeniden ele alınması ve kamusal alandaki varlıklarının güçlendirilmesi Cumhuriyet’in temel dönüşüm hedefleri arasında yer almıştır.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında kadınların toplum içerisindeki ikincil konumunun, ülkenin siyasal, ekonomik ve kültürel bakımdan gelişmesinin önündeki engellerden biri olduğu düşüncesi öne çıkmıştır. Bu nedenle kadınların toplumsal statülerinin yükseltilmesi, yalnızca bireysel hak ve özgürlüklerin genişletilmesi olarak değil, aynı zamanda ülkenin çağdaşlaşma ve kalkınma sürecinin önemli bir unsuru olarak ele alınmıştır. Kadınların eğitim olanaklarından eşit biçimde yararlanması, meslek edinmesi, ekonomik yaşama katılması ve kamusal alanda görünürlük kazanması amacıyla çeşitli düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Özellikle eğitim alanında sağlanan imkânlar sayesinde kız çocuklarının ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarına katılımı artmış, farklı meslek alanlarında yetişen kadınlar çalışma hayatında daha etkin biçimde yer almaya başlamıştır. Böylece kadınların toplumsal statüsü, yalnızca aile içerisindeki konumlarıyla sınırlı olmaktan çıkarak eğitim, ekonomi ve kamusal yaşamı da kapsayan daha geniş bir çerçevede yeniden şekillenmiştir.
Bununla birlikte Cumhuriyet döneminde kadınlara yönelik politikaların, geleneksel aile yapısının bütünüyle ortadan kaldırılmasından ziyade kadınların toplumsal yaşama katılımı ile aile içerisindeki sorumluluklarının birlikte ele alındığı bir anlayış çerçevesinde geliştiği görülmektedir. Kadınların çalışma hayatına ve kamusal alana katılmaları teşvik edilirken annelik ve aile içindeki rolleri de önemini korumuştur. Bu durum, Cumhuriyet’in kadın politikalarında modernleşme hedefleri ile dönemin toplumsal ve kültürel kabulleri arasında bir ilişkinin bulunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla kadınların elde ettikleri yasal hakların değerlendirilmesinde yalnızca mevzuatta gerçekleştirilen değişikliklere değil, bu değişikliklerin toplumsal cinsiyet ilişkileri ve gündelik yaşam üzerindeki etkilerine de dikkat edilmesi gerekmektedir.
Kadınların uluslaşma sürecindeki konumları da bu dönüşümün önemli boyutlarından birini oluşturmaktadır. Uluslaşma, yalnızca siyasal sınırların ve ortak vatandaşlık anlayışının oluşturulmasıyla sınırlı olmayan; aynı zamanda toplumsal kimliklerin, kültürel değerlerin ve toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden üretildiği çok yönlü bir süreçtir. Bu süreçte kadınlar, biyolojik yeniden üretimin yanı sıra kültürel değerlerin aktarılması, toplumsal aidiyetin geliştirilmesi ve vatandaşlık bilincinin sonraki kuşaklara taşınması bakımından önemli sorumluluklar üstlenmektedir. Yuval-Davis'e (1997) göre kadınlar, ulusların biyolojik ve kültürel yeniden üretiminde belirleyici roller üstlenmelerinin yanı sıra vatandaşlık hakları ve yükümlülükleri aracılığıyla ulusun sivil yapılanmasının da önemli aktörleri arasında bulunmaktadır. Bu yaklaşım, kadınların ulusal kimliğin oluşumundaki yerinin yalnızca aile ve annelik rolleri üzerinden açıklanamayacağını; siyasal, kültürel ve toplumsal katılımlarının da dikkate alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Türkiye'de kadın haklarının hukuki güvenceye kavuşturulması bakımından en önemli dönüm noktalarından biri, 17 Şubat 1926 tarihinde kabul edilen Türk Medeni Kanunu'dur. Hukuk alanında gerçekleştirilen bu reform, Cumhuriyet’in toplumsal dönüşüm projesinin temel yapı taşlarından biri olmuş ve aile ilişkilerinin çağdaş hukuk ilkeleri doğrultusunda yeniden düzenlenmesini sağlamıştır. Medeni Kanun'un kabulüyle birlikte aile yapısının geleneksel ve dinî kurallar temelinde şekillendirilmesinden uzaklaşılmış, aile ilişkilerinin laik hukuk düzeni içerisinde ele alınmasının önü açılmıştır. Bu düzenleme, kadınların hukuki statüsünün güçlendirilmesi ve aile içerisinde birey olarak tanınmaları açısından önemli bir aşama teşkil etmiştir.
Türk Medeni Kanunu ile tek eşli evlilik esasının benimsenmesi, resmî nikâhın zorunlu hâle getirilmesi, boşanma işlemlerinin yargı denetimine bağlanması ve kadınların medeni haklar bakımından daha güçlü bir hukuki konuma kavuşturulması önemli değişiklikler arasında yer almıştır. Bunun yanı sıra kadınların mülkiyet ve miras haklarının tanınması, evlilik ve aile ilişkilerinin hukuk çerçevesinde düzenlenmesi ve dinî kuralların devlet hukukunun belirleyicisi olmaktan çıkarılması, toplumsal yaşamda kadınların karşılaştığı hukuki eşitsizliklerin azaltılması bakımından önemli sonuçlar doğurmuştur. Bu yönüyle Medeni Kanun, yalnızca aile hukukunu düzenleyen bir mevzuat değişikliği değil, aynı zamanda kadınların bireysel hak ve özgürlüklerinin genişletilmesine yönelik kapsamlı bir toplumsal dönüşüm girişimi olarak değerlendirilmelidir.
Bununla birlikte kadın ve erkek arasındaki hukuki eşitliğin sağlanması, yalnızca yasal düzenlemelerin yürürlüğe konulmasıyla tamamlanabilecek bir süreç değildir. Geleneksel toplumsal yapı içerisinde kadınlara ve erkeklere atfedilen roller, aile içi iş bölümü ve toplumsal beklentiler, hukuki kazanımların gündelik yaşama yansımasını etkileyebilmektedir. Nitekim modern hukuk sistemlerinde eşitlik ilkesi giderek daha fazla önem kazanırken aile içerisindeki sorumlulukların ve hakların dağılımında geleneksel cinsiyet anlayışının etkileri varlığını sürdürebilmektedir. Bu nedenle kadınların hukuki açıdan erkeklerle eşit statüye sahip olmaları kadar, söz konusu eşitliğin toplumsal ilişkilerde ve uygulamada da karşılık bulması gerekmektedir.
Kadınların yasal haklarının geliştirilmesi ve toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması bakımından üzerinde durulması gereken temel konular arasında kadına yönelik şiddetin önlenmesi, kadınların evlenmeye zorlanmasının engellenmesi, tek eşli evlilik ilkesinin korunması ve süreli evlilik biçimlerinin hukuken tanınmaması bulunmaktadır. Bunun yanında evlilik birliğinin sona erdirilmesi sürecinde kadın ve erkeğin eşit haklara sahip olması, boşanmanın hukuki güvenceler çerçevesinde gerçekleştirilmesi ve miras paylaşımında cinsiyete dayalı ayrımcılığın önlenmesi de kadınların hukuki statüsünün güçlendirilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu konular, kadınların yalnızca aile içerisinde değil, ekonomik ve toplumsal yaşamın bütününde bağımsız bireyler olarak varlık gösterebilmeleriyle doğrudan ilişkilidir.
1926 yılında Türk Medeni Kanunu'nun kabul edilmesinden günümüze kadar Türkiye'nin toplumsal, ekonomik ve kültürel yapısında önemli değişimler yaşanmıştır. Özellikle kentleşmenin hızlanması, eğitim seviyesinin yükselmesi, kadınların çalışma hayatına daha fazla katılması ve aile yapısındaki dönüşümler, kadın haklarına ilişkin yeni ihtiyaç ve beklentilerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kırsal yaşamdan kentsel yaşama geçişin hızlanmasıyla birlikte toplumsal ilişkiler, aile içi roller ve kadınların ekonomik yaşamdaki konumları da değişime uğramıştır. Bu gelişmeler, kadınların hukuki haklarının mevcut toplumsal koşullar doğrultusunda yeniden değerlendirilmesini ve yasal düzenlemelerin eşitlik ilkesi çerçevesinde geliştirilmesini gerekli kılmıştır.
Bu süreçte Türk Medeni Kanunu'nda gerçekleştirilen değişiklikler, kadınların aile içerisindeki hukuki ve ekonomik konumlarının güçlendirilmesi bakımından önemli kazanımlar sağlamıştır. Özellikle 2002 yılında yürürlüğe giren yeni Türk Medeni Kanunu ile kadın ve erkek arasında eşitlik ilkesinin aile hukukuna daha kapsamlı biçimde yansıtılması hedeflenmiştir. Evlilik birliği içerisinde edinilen malların paylaşımına ilişkin edinilmiş mallara katılma rejiminin yasal mal rejimi olarak kabul edilmesi, bu alandaki önemli düzenlemelerden biridir. Söz konusu düzenleme, evlilik süresince ekonomik değeri bulunan malların edinilmesinde kadınların ev içi emeklerinin ve aile yaşamına katkılarının hukuki açıdan dikkate alınması bakımından önem taşımaktadır. Böylece kadınların ekonomik güvenceye erişimleri ve evlilik birliğinin sona ermesi durumunda malvarlığı üzerindeki haklarının korunması yönünde önemli bir hukuki zemin oluşturulmuştur (Suğur vd., 2009).
Sonuç olarak Türkiye'de kadınların yasal haklarının gelişimi, Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte hız kazanan modernleşme ve hukuk reformlarının önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. Medeni Kanun ile başlayan hukuki dönüşüm, kadınların aile içerisindeki konumlarının yeniden tanımlanmasına, bireysel haklarının genişletilmesine ve toplumsal yaşamın farklı alanlarında daha etkin biçimde yer almalarına katkı sağlamıştır. Ancak hukuki eşitliğin toplumsal eşitliğe dönüşebilmesi için kadınların eğitim, istihdam, ekonomik bağımsızlık ve karar alma süreçlerine katılım olanaklarının güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu bakımdan kadın haklarının gelişimi, yalnızca yasal düzenlemelerin varlığı üzerinden değil, söz konusu hakların toplumsal yaşamda ne ölçüde kullanılabildiği ve kadınların gündelik yaşamlarında ne ölçüde karşılık bulduğu üzerinden değerlendirilmelidir.