Öylesine karmaşık, öngörülemez bir türüz ki, kimimiz acı çekerken, kimimiz acı çekenin acısıyla mutlu olabiliyoruz. Kimimiz savaş alanlarında ölen, kolsuz bacaksız kalan gencecik bedenlere ağıtlar yakarken, kimimiz iktidarın güç ve hakimiyetinin nişanesi olan zafer gösterilerini alkışlıyor ya da sadece seyirci kalarak trenin nasıl geçtiğine bakabiliyoruz… Kimimiz gözyaşı, kimimiz sevinç içindeyiz. Kimimiz oyuncu- oyun kurucu, kimimi derdiz. Kimimiz bedenimizi ve aklımız satarak, kimimiz satın alarak devam ediyoruz. Kimimiz sonsuz sadakat ile baştakini gözleyerek, çok azımız ise bir kenarda güneşi görerek devam ederiz… Biri sevgi dolu ve yapıcı, öteki saldırgan… İki kişiden biri makul, diğeri şeytani… Biri doğduğu andan itibaren eşitsizliğe ve adaletsizliğe maruz kalırken, öteki ayrıcalıklı konumun içine doğuyor.
Kısacası bu “Uygar Vahşinin” dünyasında her türden farklılıklar görmek mümkün…
İyi ama neden birbirimizden farklıyız? Farklılıklar zenginlik mi, zorunluluk mu yoksa doğal üretim hatası mı?
Farklılaşmada genetik mirasın etkili olduğunu biliyoruz. Kalıtımın kişiye yüklediği özel sonuçlar belirleyicidir kuşkusuz... Sözgelimi bazen hiç ummadığımız birinden dehşete düşüren, şaşırtan yıkıcılık, açgözlülük, şehvet benzeri davranışlarla karşılaştığımızda, hemen onun doğuştan gelen kişilik yapısına vurgu yapıyoruz, ama bunun yanında çevre kaynaklı kültürel şekillenmenin de etkisi büyüktür. Sözgelimi çocuğa ne tür bir kültür aktarmak isterseniz, aynı kültürle devam eder. Evde evdekinin, sokakta sokaktakinin davranışından etkilenir. Ebeveynin, reisin, yönetenlerin veya eğiticilerin iyi-kötü yöndeki davranışları yönlendirmede büyük rol oynar… Hak ihlalini gaspçıdan, hırsızlığı hırsızdan, ayrıcalıklı olmayı, ayrıcalığı konumlandırandan öğrenebilir… (Yeri gelmişken şu noktanın altını çizelim: Ayrıcalık ve egemenlik, hak ihlali ile sağlanmış bir konfor alanıdır; hak gaspından doğar…)
********
Soru şudur: Bunca çeşitliliğe ve kusura rağmen, hem kalıtım hem çevre faktörlerinin yamyamlığında yetişmiş bir kişilikten “iyi” yaratılabilir mi?
Doğru koşullar ortamında evet… Doğru aile, doğru yönetim, doğru eğitim koşullarında “iyi ” çıkar. Genetik ve çevre faktörlerinin farklılıklarına rağmen, “iyi olmak” öğrenilebilir. Kusurlar düzeltilebilir, eğitilebilir… (Sözgelimi şişmanlamaya neden olan karbonhidratları azalttığınızda veya hareket ederek kalori harcadığınızda, obezitenin önüne geçilebilinir pekala.)
Doğru yaklaşım, yönümüzü iyi olana, insanın kişilik özelliklerinde iyileştirme yaratabilecek olana doğru yöneltmektir…
İyi ama “iyi” nedir?.. Huzur mu, eşitlik ve adalet mi, zevk mi, bilgi mi, acı çekmek mi, doyum mu, yardım etmek mi veya bilinen şekliyle kötülüğe karşıt olan şey mi?.. Kuşkusuz bu soruya, her kişiliğin, her yapılanmanın kendi çıkarlarının gerektirdiği konuma göre bir cevabı vardır. Ama bana “iyi nedir” diye sorulursa, şunu derim öncelikle: İddia edildiği gibi “İhtiyacı karşılayan, ihtiyaca cevap veren şey iyidir…” benzeri gülünç ve sığ bir önermede bulunmam… Açlığımı gidermek için fırıncının ekmeğini çaldığımda, ihtiyacımı karşılayabiliyorum ama bu davranışa “iyi” diyebilir miyiz?..
İyi veya iyi olmak bir gelişmedir; yücelik ve yükselmedir. Onu hayvani doğal eğilimlerimize, uydurma ve tek yanlı ahlaki kurallarımıza uyarlamadan ele almak gerekiyor. İnsanın kendini bilgiyle anlaması, bilgiyle gerçekleştirmesi iyidir. Aklı öne çıkaran, otoriteyi ve sınırları yıkan şeydir iyi…
*********