OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU: MİTLER VE GERÇEKLER
.
1943 yılında Leo Kanner (1943) ilk kez Otizm Spektrum Bozukluğu’nu tanımladı ve aradan tam 83 yıl geçti. Günümüzde Dünya Sağlık Örgütü [World Health Organization (WHO)] (2025) raporuna göre 2021 yılında her 127 bireyden 1’i otizm tanısı almış. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi’ne [Centers for Disease Control and Prevention (CDC)] (2023) göre her 31 çocuktan 1’i otizm tanısı almıştır. Türkiye’de ise 2025 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM)(2025) “Engelli Bireylerin Toplumsal Hayata Katılımlarının Güçlendirilmesi, Karşılaştıkları Sorunların Tespit Edilmesi ve Bu Sorunlara Kalıcı Çözümler Üretilmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu”nda sunulan resmi verilere göre son 5 yılda 93.447 birey otizm tanısı almış. Peki Dünyada ve ülkemizde sık görülen bu Otizm Spektrum Bozukluğu nedir?
.
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) 2013 yılında yayımladığı “Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Beşinci Baskı (DSM-5)”ya göre Otizm Spektrum Bozukluğu bireylerde yaşamın ilk yıllarında ortaya çıkan ve hayat boyu devam eden sosyal iletişim ve etkileşimde sınırlılık ve ilgi ve etkinliklerde sınırlı, yineleyici ve basmakalıp davranışlarla karakterize eden nörogelişimsel bozukluk olarak tanımlanmaktadır (APA'dan aktaran Akın-Bülbül ve Özdemir, 2017). Otizmli bireylerde "sosyal iletişim ve sosyal etkileşim" ve "sınırlı hayal gücü, yineleyici hareketler ve ilgi alanlarında" sınırlılık gözlenmektedir (Todd, 2017, s.4). Otizm bir spektrumdur. Türk Dil Kurumu (2026) spektrum kavramını çeşitlilik olarak tanımlamaktadır. Arapça kökenli kelime “Tayf” olarak kullanılmakta ve henüz özleştirilmemiş olan anlamındadır (Hançerlioğlu, 1993, s. 158). Yani otizm heterojen bir yapıdadır. İki otizmli bireyin profili tam olarak aynı olmayabilir (Lord, Cook, Leventhal & Amaral, 2000). Otizmin bu heterojen yapısı yanlış bilginin toplum içinde yayılmasına ve umut tacirlerinin eline fırsat vermektedir. Bu yazıda toplum içerisinde yayılan bu mitlere[1] açıklık kazandırılacaktır.
.
1.MİT: Otizm bir hastalıktır.
GERÇEK: Otizm Spektrum Bozukluğu bir hastalık değil, nörogelişimsel bir farklılıktır. Tıbbi alanyazın incelendiğinde Otizm Spektrum Bozukluğu bir hastalık olarak değil, erken çocukluk döneminde başlayan karmaşık bir nörogelişimsel durum veya bozukluk olarak tanımlanmaktadır (Santomauro vd., 2024; Sauer, Stanton, Hans & Grabrucker, 2021; WHO, 2025; WHO, 2024).
.
2. MİT: Otizm bulaşıcıdır.
GERÇEK: Otizm Spektrum Bozukluğu bir hastalık olmadığı için bulaşıcılığı söz konusu değildir.
.
3. MİT: Otizmin sebebi ailenin çocukla yeterince ilgilenmemesidir.
GERÇEK: 1950 ve 1960’lı yıllarda popülerlik kazanan bir kavram ortaya atıldı. Bu kavram “Buzdolabı Anneliği (Refrigerator Mother)” kavramıdır. Bruno Bettelheim tarafından popüleştirilen bu kavram otizmin sebebinin annelerin çocuklarıyla yeterince ilgilenmemesi olarak görülmüştür ve bu dönemde suçluluk duygusundan dolayı anneler çocuklarının otizminden kendilerini sorumlu tutmuştur (Tulgar, 2022). Fakat sonraki araştırmalar göstermiştir ki otizmin sebepleri arasında annenin sevgisiz, ilgisiz veya duygusal açıdan mesafeli olmasının hiçbir alakasının olmadığı ortaya çıkmıştır (Eissenberg, 2025; Davidson, 2017). Kısaca ailenin çocuğa yönelik tutumu otizmin temel nedeni olarak kabul edilemez.
.
4. MİT: Otizmin sebebi çocuğun vurulduğu aşılardır.
GERÇEK: Toplum arasında yaygın inanışlardan biride bebeklik aşılarının otizme neden olduğudur. Hatta bu yaygın inanışa yönelik bilimsel araştırmalar yapılmıştır. Harrington, Rosen, Garnecho ve Patrick (2006) Amerika Birleşik Devletleri’nde 150 ebeveyn üzerinde yaptıkları çalışmada ebeveynlerin %54’ü otizmin aşılardan kaynaklı olduğunu belirtmiştir. Fakat yapılan çalışmalarda aşıların Otizm Spektrum Bozukluğu ile ilişkili olmadığını göstermiştir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2026). HHS Agency for Healthcare Research and Quality (2021) raporuna göre aşılar ile otizm arasında nedensel bir ilişki kurulamamıştır.
.
5. MİT: Bütün otizmli bireyler üstün zekalıdır.
GERÇEK: Otizm bir zekâ düzeyi değildir. Otizmli bireyler düşük, ortalama, yüksek veya üstün zekâ düzeyinde olabilirler. Otizmin varlığı tek başına üstün zekâ anlamına gelmez (Wolff, Stroth, Kamp-Becker, Roepke & Roessner, 2022). ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) (2025) tarafından yapılan bir araştırmaya göre otizm tanısı konmuş ve belgelenmiş zekâ katsayısı (IQ) puanına sahip 8 yaşındaki çocukların yaklaşık %40'ında da zihinsel yetersizlik (IQ puanı 70 veya daha düşük) görülmüştür.
.
6. MİT: Otizmli bireylerde zihin yetersizliği vardır.
GERÇEK: DSM-5 tanı kriterlerine göre otizm tanısı konulurken bireyin durumunun “zihinsel yetersizliğin eşlik ettiği” veya “zihinsel yetersizliğin eşlik etmediği” biçiminde ayrıca belirtilmesi gerektiği ifade edilmektedir. Bu durum, otizm ve zihin yetersizliğinin aynı kavramlar olmadığını göstermektedir (Godfrey, 2026). ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) (2025) tarafından yapılan bir araştırmaya göre otizm tanısı konmuş ve belgelenmiş zekâ katsayısı (IQ) puanına sahip 8 yaşındaki çocukların yaklaşık %40'ında da zihinsel yetersizlik (IQ puanı 70 veya daha düşük) görülmüştür. Yani Otizmli bireylerin bir kısmında zihin yetersizliği görülmektedir. Bu durum bütün otizmli bireyler için geçerli değildir.
.
7. MİT: Bütün otizmli bireylerde dil ve konuşma bozukluğu vardır.
GERÇEK: Otizmli bireyler arasında dil ve konuşma bozukluğu yaygın olarak görülse de bu bilgi doğru değildir. Yapılan araştırmalara bakıldığında bazı otizmli bireylerde belirgin ciddi dil gecikmeleri veya konuşma problemleri görülürken, bazıları yaşıtlarına yakın hatta ileri düzey dil becerilerine sahip olabilir (Schaeffer vd., 2023; Vogindroukas vd., 2022). Wittke vd. (2017) yaptıkları bir çalışmada otizmli bireyleri üç farklı dil grubunda değerlendirmişlerdir. Bunlar; normal dil becerisine sahip olanlar, dilbilgisi alanında güçlük yaşayanlar ve genel dil performansı düşük olanlar. Bu durum bize otizmin heterojen yapısını göstermektedir.
.
8. MİT: Otizmli bireyler saldırgandır.
GERÇEK: Bazı otizmli bireylerde saldırganlık davranışı gözlenebilir; ancak bu davranış bütün otizmli bireyler için geçerli değildir. Gohari, Schiltz ve Lord (2026) 254 otizmli ve nörogelişimsel farklılığı olan bireyin uzunlamasına izledikleri çalışmalarında saldırgan davranışların çocukluk döneminde yaygın olduğu, ancak bireyler arasında büyük farklılıklar bulunduğu ve zamanla değişebildiği gösterilmiştir. Aynı çalışmada katılımcıların %13'ünde hiçbir dönemde saldırganlık gözlenmemiştir.
.
9. MİT: Otizmin sebebi bağırsaktaki rahatsızlıktır.
GERÇEK: Otizm nörogelişimsel bir bozukluktur. Yapılan bilimsel çalışmalarda bağırsaktaki mikrobiyota değişikliklerinin otizmin nedeni mi, sonucu mu olduğu konusunda yeterli kanıt bulunmadığını, bazı farklılıkların beslenme alışkanlıkları gibi etkenlerden kaynaklanabileceğini belirtmektedir (Özcan & Hsiao, 2022). Hatta bazı eleştirel araştırmalar “bağırsak mikrobiyotası otizme neden olur” şeklindeki güçlü iddiaların metodolojik sorunlar nedeniyle yeterince desteklenmediğini vurgulamıştır (Mitchell, Dahly & Bishop, 2026).
.
10. MİT: Otizmin tedavisinde diyet kullanılmalıdır.
GERÇEK: Düzenli beslenme ister otizmli olsun ister olmasın her birey için önemli ve sağlıklı yaşam için gereklidir. Fakat otizmin tedavisinde diyetin kullanılmasının otizmi tedavi ettiği gibi bilgiler kesin olarak kanıtlanmış bilgi değildir. Fakat otizmde bazı diyet yaklaşımları destekleyici olarak kullanılabilmektedir; ancak diyetin otizmi tedavi ettiği kesin olarak kanıtlanmamıştır. Yapılan araştırmalara bakıldığında Keller vd. (2021) yaptıkları sistematik derleme ve meta-analiz çalışmasında glutensiz ve kazeinsiz (süt proteini) diyetin otizmin temel belirtileri, işlevsellik veya davranış problemleri üzerinde anlamlı bir etkisini bulamamıştır. Quan vd. (2022) yaptıkları meta-analiz çalışmasında ise, bazı çalışmalarda stereotipik davranışlarda azalma ve bilişsel işlevlerde belirli iyileşmeler görüldüğünü bildirmiştir. Ancak araştırmacılar, çalışmaların çoğunun metodolojik olarak sınırlı olduğunu ve sonuçların kesin kabul edilemeyeceğini vurgulamıştır. Kısaca özetlemek gerekirse, diyet uygulamalarının bazı otizmli bireylerde yararlı olabileceğini, özellikle bazı davranışsal özelliklerde iyileşme sağlayabileceğini göstermektedir. Fakat diyet uygulamalarının her çocukta etkili olduğunu veya otizmi tedavi ettiğini kanıtlamamaktadır.
.
11. MİT: Otizmin sebebi akraba evliliğidir.
GERÇEK: Otizm Spektrum Bozukluğu tek bir nedene bağlı olan bir bozukluk değildir. Akraba evliliği bazı genetik hastalıkların görülme riskini artırabilir. Fakat otizmin doğrudan veya tek nedeni olarak açıklanmamaktadır. Jenabi ve Khoshravesh (2026) yaptıkları sistematik derleme ve meta-analiz çalışmasında akraba evliliğinin bazı toplumlarda otizm riskini artırabilecek bir genetik faktör olabileceğini belirtmiştir. Fakat Alshaban vd. (2025) Katar'da 891 çocuk üzerinde yapılan geniş bir vaka-kontrol çalışmasında, akraba evliliği üzerinde anlamlı bir ilişki bulamamış ve akraba evliliği bağımsız bir risk faktörü olarak gösterilememiştir.
.
12. MİT: Otizmin tedavisinde ilaç kullanılmalıdır.
GERÇEK: İlaçların Otizmin temel belirtilerini tedavi etmediğini, ancak Otizme eşlik eden (DEHB, aşırı öfke, saldırganlık vb.) bazı klinik sorunların tedavisinde ilaçlar yararlı olabilmektedir. Birleşik Krallık’ta 1999 yılında kurulan Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmellik Enstitüsü (National Institute for Health and Care Excellence)(NICE) (2014) otizmli bireylere otizmin temel özelliklerini (sosyal iletişim güçlükleri, sınırlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar) tedavi etmek amacıyla ilaç verilmemesi gerektiği ve ilaç tedavileri bu temel belirtilerde etkisiz bulunmuş ve önemli yan etki riskleri taşıyabilmektedir.
.
13. MİT: Otizmin tanısı ancak 3 yaşından sonra konulabilir.
GERÇEK: Araştırmalara bakıldığında Otizm Spektrum Bozukluğunun 18 ile 24 ay arasında tespit edildiğini ve uzmanlar tarafından yapılan tanıların ise 2 yaş civarında oldukça güvenilir olduğunu göstermektedir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2024).
.
14. MİT: Otizmli bireyler aynı zamanda hiperaktiftir.
GERÇEK: Otizmli bireylerin önemli bir kısmında dikkat eksekliği ve hiperaktivite bozukluğu eşlik edebilmektedir. Fakat her otizmli birey hiperaktif değildir. Yapılan bir araştırmaya göre otizm tanısı olan çocukların yaklaşık %32,8'inde aynı zamanda DEHB bulunduğu rapor edilmiştir (Canals, Morales-Hidalgo, Voltas & Hernández-Martínez, 2024).
.
15. MİT: Otizmli bireyler sarılmayı sevmez.
GERÇEK: Bilimsel çalışmalara bakıldığında otizmli bireylerin fiziksel temas ve sarılmaya yönelik çok farklı tepkiler verebilmektedir. Otizmli bireylerin de sevgiye ihtiyaçları vardır. Fakat bunu ifade etme biçimleri otizmli bireyler arasında farklılık gösterebilir. Bazı otizmli bireyler sarılmayı severken, bazıları yalnızca güvendikleri kişilerden gelen sarılmaları tercih edebilir. Bazıları ise hafif dokunuşlardan hoşlanmazken daha güçlü ve öngörülebilir basınç içeren temasları kendileri için rahatlatıcı bulabilir (Easterseals Southern California, n.d.; NeuroLaunch Editorial Team, 2026).
.
16. MİT: Tekrarlayıcı davranışları var kesin otizmlidir.
GERÇEK: DSM-5 tanı ölçütlerine göre tekrarlayıcı/yineleyici davranışlar önemli belirtilerden biridir. Fakat tek başına otizm tanısı koymaya yeterli değildir. Otizm tanısı, yalnızca uzman bir değerlendirme sonucu sosyal iletişim yetenekleri ve diğer gelişimsel bulgular bir bütün olarak incelendiğinde konulabilir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2025; The Hospital for Sick Children, n.d.).
.
17. MİT: Arkadaşlarıyla oynamıyor otizmli olabilir.
GERÇEK: Otizmin temel göstergelerinden birisi, sosyal iletişim ve sosyal etkileşim alanındaki sınırlılıktır. Bundan dolayı otizmli çocuklar akranlarıyla ilişki kurmada, ortak oyun başlatmada veya oyunu sürdürmede sınırlılık yaşayabilir. Bu nedenle otizmli çocuklar akranlarıyla oyun oynamayabilir veya grup oyunlarına katılmakta güçlük yaşayabilir (Yardeni-Stern, Schneider & Bauminger-Zviely, 2026; da Silva Pereira, da Silva Reis & Soares, 2026). Bu durum tek başına bir otizm göstergesi olmayabilir. Bir birey utangaçlık, sosyal kaygı, depresyon, duygusal sorunlar gibi nedenlerden dolayı da oyun oynamayabilir.
.
18. MİT: Otizmin sebebi televizyon ve tablet bağımlılığıdır.
GERÇEK: Amerikan Pediatri Akademisi’ne (American Academy of Pediatrics [AAP])(2024) göre Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) temel olarak genetik kökenli nörogelişimsel bir durumdur. Otizmin ortaya çıkmasında DNA'daki farklılıklar önemli rol oynar. Amerikan Pediatri Akademisi, ekran kullanımının otizme neden olduğunu gösteren bir kanıt bulunmadığını belirtmektedir. Bir başka çalışmada ise, 46 çalışmayı ve 562.131 katılımcıyı inceleyen araştırmanın sonucunda ekran süresi ile otizm arasında bazı çalışmalarda ilişki bulunduğunu, ancak sonuçların karışık olduğunu ve önemli yayın yanlılığı (publication bias) içerdiğini göstermiştir. Araştırmacılar, mevcut verilerin ekran süresinin otizme neden olduğunu kanıtlamadığını vurgulamıştır (Ophir vd., 2023). Fakat uzun süreli ekran bağımlılığı çocuklarda dikkat eksikliği, göz teması ve sosyal etkileşimde azalma, dil gelişiminde gecikme gibi sorunlar gözükebilir; ancak bu durum o çocuğun otizmli olduğunu göstermez.
.
19. MİT: Otizmli bireyler toplumsal kuralları öğrenemezler.
GERÇEK: Araştırmalara bakıldığında “Zihin Kuramı" (Theory of Mind) olarak bilinen, kişinin başkalarının duygu, düşünce ve niyetlerini anlama kapasitesinin bazı otizmli bireylerde farklı işlediği belirtilmektedir. Bu durum, sosyal kuralların altında yatan niyetleri anlamayı zorlaştırmaktadır (Zalla & Korman, 2018). Fakat Kat-Şen ve Aydın’ın (2026) yaptıkları sistematik derleme ve meta-analiz çalışmalarında otizmli bireylerin sosyal biliş ve sosyal kural becerilerinde gelişim gösterebildiğini ortaya koymuştur. Bu çalışmalar, uygun eğitim ve destekle sosyal kuralların öğretilebildiğini göstermektedir.
.
20. MİT: Otizmli bireyler inatçıdır.
GERÇEK: Otizmli bireylerde görülen durum kişilik özelliği olarak “inatçılık”tan kaynaklanmayabilir. Genellikle bu tür davranışları bilişsel esneklik güçlüğü, değişime direnç (insistence on sameness) ve rutin ihtiyacından kaynaklandığını göstermektedir (Autism Speaks, n.d.; Interagency Autism Coordinating Committee [IACC], n.d.).
.
21. MİT: Otizm sadece erkeklerde görülür.
GERÇEK: Otizm sadece erkeklerde görülmez. Kız çocuklarında da görülmektedir. Fakat erkek çocuklar kız çocuklarına göre daha sık tanı almaktadır. Leow ve vd. (2024) yaptığı çalışmada Otizm tanısı erkeklerde kadınlara göre yaklaşık 4:1 oranında daha sık konmaktadır. Buna neden olarak cinsiyetler arasındaki farklılıkların gen ifadesi ve hormonal etkenlerle ilişkili olabileceği vurgulanmıştır.
.
22. MİT: Otizmli bireyler göz teması kurmazlar.
GERÇEK: Yapılan araştırmalara bakıldığında, otizmli bireylerin insan yüzüne ve gözüne daha az baktıklarını veya göz temasını kısa süreli olduğu gözlenmektedir. Bu durum otizmli bireylerin sosyal iletişim farklılıklarıyla açıklanmaktadır (Hirsch vd., 2022). Fakat Griffin ve Scherf'in (2020) yaptığı çalışmada otizmli bireylerin göz teması ve yüze bakma becerilerinin kontrol gurubundan çok düşük olmadığını; asıl zorlukları, baktıkları yüzdeki sosyal ipuçlarının anlamını doğru yorumlamak ve sosyal bağlamda kavramaktır.
.
23. MİT: Otizme parasetamol gibi ilaçların kullanımı sebep olur.
GERÇEK: ABD Başkanı Donald Trump 22 Eylül 2025 tarihinde Beyaz Saray’da yaptığı bir açıklamada özellikle hamile kadınların parasetamol içeren ilaçları (ABD'de Tylenol markasıyla satılan ilaçlar) kullanmamaları gerektiğini ve bu durumun otizm riskini arttırdığını ileri sürmüştür. Fakat Dünya Sağlık Örgütü (WHO) (2025) 24 Eylül 2025 tarihinde yaptığı bir açıklamada parasetamol ile otizm arasında kesinleşmiş bilimsel kanıt bulunmadığını açıkladı. Yine ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) (2024) yaptığı iki milyondan fazla çocuğu kapsayan araştırmada nedensel ilişki saptanmadığını bildirdi.
.
24. MİT: Otizm sadece sezaryen olarak doğan çocuklarda görülür.
GERÇEK: Chen vd. (2024) 35 çalışmayı kapsayan meta-analiz çalışmasında sezaryen doğum ile otizm arasında istatistiksel bir ilişki bulunmuş ve sezaryen doğan çocuklarda otizm tanısı alma olasılığının daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Ancak aynı çalışmada kardeş karşılaştırmaları yapılan analizlerde anlamlı fark bulunmaması, ilişkinin doğum şeklinin kendisinden ziyade genetik veya gebelikle ilgili başka etkenlerden kaynaklanabileceğini açıklamışlardır.
.
25. MİT: Hava kirliliği otizmin nedenidir.
GERÇEK: Yapılan araştırmalara bakıldığında, hava kirliliğinin otizmin gelişiminde bir risk faktörü olabileceğini, ancak tek başına “neden” olduğunun kanıtlanmadığını göstermektedir. Otizmin ortaya çıkışında genetik yatkınlık ile çevresel faktörlerin bir arada rol oynadığı düşünülmektedir (Ayyan vd., 2026).
.
Kısa değerlendirme
10 Kasım’da 88. ölüm yıldönümünde anacağımız M. Kemal ATATÜRK’ün “Dünyada her şey için... en hakiki yol gösterici ilimdir, fendir.” sözüne atıfla otizm ile ilgili halk arasında dolaşan mitlere bilimsel çalışmalara atıf vererek açıklamaya çalıştım. Bu bilgilerin, Otizm Spektrum Bozukluğu tanısı almış çocuğu bulunan ebeveynlerimiz için yol gösterici bir rehber niteliğinde olmasını amaçladım. Tüm ebeveynlerimizin bilimsel çalışmaları takip etmeleri ve bilimin ispatlamadığı yanlış bilgilerden uzak durmalarını temenni ediyorum. Otizm gibi çok boyutlu bir spektrumda aileler ve eğitimcilerin iş birliği ile bilimin ışığında ilerleyerek çok daha güzel sonuçlar alacağımıza inanıyorum.
.
Kaynakça
.
Akın-Bülbül, I. & Özdemir, S. (2017). Ortak Dikkat Beceriler ve Otizm Spektrum Bozukluğu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36(1), 195-220.
.
Alshaban, F. A., Aldosari, M., Ghazal, I., Al-Shammari, H., ElHag, S., Thompson, I. R., Bruder, J., Shaath, H., Al-Faraj, F., Tolefat, M., Nasir, A., & Fombonne, E. (2025). Consanguinity as a Risk Factor for Autism. Journal of autism and developmental disorders, 55(6), 1945–1952. https://doi.org/10.1007/s10803-023-06137-w
.
American Academy of Pediatrics. (2024, July 2). Early childhood screen time, brain development, and autism. American Academy of Pediatrics. Retrieved November 8, 2026, from https://www.aap.org/en/patient-care/media-and-children/center-of-excellence-on-social-media-and-youth-mental-health/qa-portal/qa-portal-library/qa-portal-library-questions/early-childhood-screen-time-brain-development-and-autism/
.
Autism Speaks. (n.d.). Autism diagnostic criteria: DSM-5. https://www.autismspeaks.org/autism-diagnostic-criteria-dsm-5
.
Ayyan, M., Salameh, H., Alladaboina, S., Ayoub, S., Subai, A., Al Naimi, H., Khan, A. S., Yousef, M., Pal, M., & Chaari, A. (2026). Environmental and genetic interactions in autism spectrum disorder: a literature review with a focus on air pollution. Environmental health : a global access science source, 25(1), 83. https://doi.org/10.1186/s12940-026-01321-8
.
Canals, J., Morales-Hidalgo, P., Voltas, N., & Hernández-Martínez, C. (2024). Prevalence of comorbidity of autism and ADHD and associated characteristics in school population: EPINED study. Autism research : official journal of the International Society for Autism Research, 17(6), 1276–1286. https://doi.org/10.1002/aur.3146
.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)(2023). Autism data visualization tool. https://www?.cdc.gov/ncbddd?/autism/data/index.html
.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2024, May 16). Clinical screening for autism spectrum disorder. https://www.cdc.gov/autism/hcp/diagnosis/screening.html
.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2025, May 8). Clinical testing and diagnosis for autism spectrum disorder. https://www.cdc.gov/autism/hcp/diagnosis/index.html
.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)(2025, July 26). Facts About CDC's ADDM Network. https://www.cdc.gov/autism/communication-resources/addm-network-factsheet.html
.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2026, October 1). Frequently asked questions about autism spectrum disorder. https://www.cdc.gov/autism/faq/index.html
.
Chen, M., Lin, Y., Yu, C., Fu, R., Shentu, H., Yao, J., Huang, J., He, Y., & Yu, M. (2024). Effect of cesarean section on the risk of autism spectrum disorders/attention deficit hyperactivity disorder in offspring: a meta-analysis. Archives of gynecology and obstetrics, 309(2), 439–455. https://doi.org/10.1007/s00404-023-07059-9
.
da Silva Pereira, A. P., da Silva Reis, H. I., & Soares, E. M. (2026). The importance of peer interactions in social communication in children with autism spectrum disorder (ASD): An integrative review. Revista de Logopedia, Foniatría y Audiología, 100592. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0891422226001617
.
Davidson M. (2017). Vaccination as a cause of autism-myths and controversies. Dialogues in clinical neuroscience, 19(4), 403–407. https://doi.org/10.31887/DCNS.2017.19.4/mdavidson
.
Easterseals Southern California. (n.d.). Affectionate autism: Understanding how autistic people experience affection and touch. https://socal.easterseals.com/explore-resources/resources-library/advice-facts/affectionate-autism-understanding-how-autistic
.
Eissenberg J. C. (2025). Autism Spectrum Disorder: Nature vs. Nurture. Missouri medicine, 122(6), 501–507.
.
Gidengil, C., Goetz, M. B., Maglione, M., Newberry, S. J., Chen, P., O'Hollaren, K., Qureshi, N., Scholl, K., Ruelaz Maher, A., Akinniranye, O., Kim, T. M., Jimoh, O., Xenakis, L., Kong, W., Xu, Z., Hall, O., Larkin, J., Motala, A., & Hempel, S. (2021). Safety of Vaccines Used for Routine Immunization in the United States: An Update. Agency for Healthcare Research and Quality (US). https://doi.org/10.23970/AHRQEPCCER244
.
Godfrey, J. (2026, June 16). DSM-5-TR autism criteria: Assigning severity levels and specifiers. PsychHQ. https://www.psychhq.com/asd/evidence/asd-assessment-diagnosis-010
.
Gohari, D., Schiltz, H., & Lord, C. (2026). A Longitudinal Study of Aggression in People with Autism and Other Neurodevelopmental Disabilities. Journal of autism and developmental disorders, 56(2), 464–480. https://doi.org/10.1007/s10803-024-06559-0
.
Griffin, J. W., & Scherf, K. S. (2020). Does decreased visual attention to faces underlie difficulties interpreting eye gaze cues in autism? Molecular Autism, 11(60). https://doi.org/10.1186/s13229-020-00361-2
.
Hançerlioğlu, O. (1993). Felsefe Ansiklopedisi: Kavramlar ve Akımlar Cilt-6. İstanbul: Remzi Kitabevi.
.
Harrington, J. W., Rosen, L., Garnecho, A., & Patrick, P. A. (2006). Parental perceptions and use of complementary and alternative medicine practices for children with autistic spectrum disorders in private practice. Journal of developmental and behavioral pediatrics : JDBP, 27(2 Suppl), S156–S161. https://doi.org/10.1097/00004703-200604002-00014
.
Hirsch, J., Zhang, X., Noah, J. A., Dravida, S., Naples, A., Tiede, M., Wolf, J. M., & McPartland, J. C. (2022). Neural correlates of eye contact and social function in autism spectrum disorder. PLOS ONE, 17(11), e0265798. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0265798
.
Interagency Autism Coordinating Committee. (n.d.). IACC subcommittee diagnostic criteria: DSM-5 planning group. https://iacc.hhs.gov/about-iacc/subcommittees/resources/dsm5-diagnostic-criteria.shtml
.
Jenabi, E., & Khoshravesh, S. (2026). Association Between Parental Consanguinity and the Risk of Having a Child with Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Current Psychiatry Research and Reviews, 22(5). https://doi.org/10.2174/0126660822395901251024053711
.
Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous child, 2(3), 217-250.
.
Keller, A., Rimestad, M. L., Friis Rohde, J., Holm Petersen, B., Bruun Korfitsen, C., Tarp, S., Briciet Lauritsen, M., & Händel, M. N. (2021). The Effect of a Combined Gluten- and Casein-Free Diet on Children and Adolescents with Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients, 13(2), 470. https://doi.org/10.3390/nu13020470
.
Kat-Şen, B., & Aydın, A. (2026). Teaching theory of mind skills to individuals with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s10803-026-07393-2
.
Leow, K. Q., Tonta, M. A., Lu, J., Coleman, H. A., & Parkington, H. C. (2024). Towards understanding sex differences in autism spectrum disorders. Brain Research, 1833, 148877. https://doi.org/10.1016/j.brainres.2024.148877
.
Lord, C., Cook, E. H., Leventhal, B. L., & Amaral, D. G. (2000). Autism spectrum disorders. Neuron, 28(2), 355-363.
.
Mitchell, K. J., Dahly, D. L., & Bishop, D. V. (2026). Conceptual and methodological flaws undermine claims of a link between the gut microbiome and autism. Neuron, 114(2), 196-211. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2025.10.006
.
National Institute for Health and Care Excellence. (2014, January 21). Quality statement 6: Treating the core features of autism: medication. NICE Quality Standard QS51. https://www.nice.org.uk/guidance/qs51/chapter/quality-statement-6-treating-the-core-features-of-autism-medication
.
National Institutes of Health. (NIH)(2024, April 11). Study reveals no causal link between neurodevelopmental disorders and acetaminophen exposure before birth. https://www.nih.gov/news-events/news-releases/study-reveals-no-causal-link-between-neurodevelopmental-disorders-acetaminophen-exposure-before-birth
.
NeuroLaunch Editorial Team. (2026, 30 August). Autism and hugging: Navigating physical affection in the autism spectrum. NeuroLaunch. https://neurolaunch.com/autism-and-hugging/
.
Ophir, Y., Rosenberg, H., Tikochinski, R., Dalyot, S., & Lipshits-Braziler, Y. (2023). Screen Time and Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA network open, 6(12), e2346775. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.46775
.
Özcan, E., & Hsiao, E. Y. (2022). Are changes in the gut microbiome a contributor or consequence of autism-why not both?. Cell reports. Medicine, 3(1), 100505. https://doi.org/10.1016/j.xcrm.2021.100505
.
Quan, L., Xu, X., Cui, Y., Han, H., Hendren, R. L., Zhao, L., & You, X. (2022). A systematic review and meta-analysis of the benefits of a gluten-free diet and/or casein-free diet for children with autism spectrum disorder. Nutrition reviews, 80(5), 1237-1246. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuab073
.
Santomauro, D., Erskine, H., Herrera, A. M. M., Miller, P., Shadid, J., Hagins, H., Addo, I. Y., Adnani, Q., Ahinkorah, B., Ahmed, A., Alhalaiqa, F., Ali, M., Al-Marwani, S., Almazan, J., Almustanyir, S. A., Alvi, F. J., Amer, Y., Ameyaw, E., Amiri, S., . . . Ferrari, A. (2024). The global epidemiology and health burden of the autism spectrum: findings from the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet. Psychiatry, 12, 111- 121. https://doi.org/10.1016/s2215-0366(24)00363-8
.
Sauer, A. K., Stanton, J. E., Hans, S., & Grabrucker, A. (2021). Autism Spectrum Disorders: Etiology and Pathology. Autism Spectrum Disorders. https://doi.org/10.36255/exonpublications.autismspectrumdisorders.2021.etiology
.
Schaeffer, J., Abd El-Raziq, M., Castroviejo, E., Durrleman, S., Ferré, S., Grama, I., Hendriks, P., Kissine, M., Manenti, M., Marinis, T., Meir, N., Novogrodsky, R., Perovic, A., Panzeri, F., Silleresi, S., Sukenik, N., Vicente, A., Zebib, R., Prévost, P., & Tuller, L. (2023). Language in autism: domains, profiles and co-occurring conditions. Journal of neural transmission (Vienna, Austria : 1996), 130(3), 433–457. https://doi.org/10.1007/s00702-023-02592-y
.
The Hospital for Sick Children. (n.d.). Autism spectrum disorder (ASD): Diagnostic criteria. AboutKidsHealth. Retrieved November 7, 2026, from https://www.aboutkidshealth.ca/autism-spectrum-disorder-asd-diagnostic-criteria
.
Todd, S. (2017). Otizm Spektrum El Kitabı (S. Redif, çev edt). Ankara: Palme Yayıncılık.
.
Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2025, 25 Kasım). Engelli bireylerin toplumsal hayata katılımlarının güçlendirilmesi, karşılaştıkları sorunların tespit edilmesi ve bu sorunlara kalıcı çözümler üretilmesi amacıyla kurulan Meclis Araştırması Komisyonu: 15'inci toplantı tutanak dergisi. Erişim: https://www.tbmm.gov.tr/Tutanaklar/TutanakGoster/5307
.
Tulgar, A. (2022). Autism and refrigerator mother theory in fiction: Pauline Holdstock's Here I Am! Litera, 32(2), 635–652. https://doi.org/10.26650/litera2021-1057909
.
Türk Dil Kurumu. (2026). Spektrum. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
.
Wittke, K., Mastergeorge, A. M., Ozonoff, S., Rogers, S. J., & Naigles, L. R. (2017). Grammatical Language Impairment in Autism Spectrum Disorder: Exploring Language Phenotypes Beyond Standardized Testing. Frontiers in psychology, 8, 532. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00532
.
Wolff, N., Stroth, S., Kamp-Becker, I., Roepke, S., & Roessner, V. (2022). Autism Spectrum Disorder and IQ- A Complex Interplay. Frontiers in psychiatry, 13, 856084. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.856084
.
World Health Organization (WHO)(2024, March 8). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263
.
World Health Organization (WHO)(2025, September 17). Autism. Erişim: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
.
World Health Organization. (WHO)(2025, September 24). WHO statement on autism-related issues. https://www.who.int/europe/news/item/24-09-2025-who-statement-on-autism-related-issues
.
Yardeni-Stern, M., Schneider, M., & Bauminger-Zviely, N. (2026). Peer interactions in autistic children and adolescents: A systematic review. Research in Developmental Disabilities, 176, 105366. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0891422226001617
.
Zalla, T., & Korman, J. (2018). Prior Knowledge, Episodic Control and Theory of Mind in Autism: Toward an Integrative Account of Social Cognition. Frontiers in psychology, 9, 752. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00752
.
[1] TDK’ya göre “Geleneksel olarak yayılan veya toplumun hayal gücü etkisiyle biçim değiştiren alegorik bir anlatımı olan halk hikâyesi” bkz: https://sozluk.gov.tr/kelime/mit