İNSANIN ÖZNEL HAFIZASININ NESNELLEŞMESİNDEN YAPAY ZEKÂYA UZANAN SÜREÇTE ORTAYA ÇIKAN RİSKLER
Yazan: Nâsır DOĞANAY
“Buna karşı çıkan şey, teknolojinin genel gelişimidir; öyle ki felaketin eşiğine ulaştığımız bir noktaya geldik. Biraz abartarak söylemek gerekirse: her bilimsel veya teknik 'ilerleme', hatta tıbbınki gibi yaşamı destekleyen bilimlerdeki ilerleme bile son onlarca yılda türün saf hayatta kalmasına yönelik yeni tehditlerle sonuçlandı. Valéry bir kez ne demişti: Bildiğimiz her şey ve yapmayı bildiğimiz her şey, ne olduğumuza karşı dönmeye başlar” (Hannah Arendt, Stephen Most'a mektup, 15 Haziran 1969)
Genel olarak teknik, insanların yaşamlarını kolaylaştırmak, doğaya uyum sağlamak ve çevrelerini dönüştürmek amacıyla ortaya koydukları pratik bilgi birikimi ve beceriler bütünü olarak tanımlanabilir. En temel anlamıyla basit alet ve makinelerin yapımına dayanan bu süreç, zamanla gelişerek farklı üretim ve uygulama biçimlerine dönüşmüştür. Teknoloji ise tekniğin bilimsel bilgiyle desteklenmesi ve sistematik bir üretim sürecine dönüşmesiyle ortaya çıkan bilgi, yöntem ve uygulamaların bütünü olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda teknik, insan ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik pratik beceri ve uygulamaları ifade ederken, teknoloji bilimsel bilginin bu beceri ve uygulamalarla bütünleşmesini temsil eder.
Bu kavramsal çerçevenin ötesinde teknik, Aristoteles için doğanın eksik bıraktıklarının akıl yoluyla tamamlanmasını sağlayan bir zanaat, Bacon için insan yaşamını iyileştiren bir güç, Heidegger içinse özgün bir insan etkinliğidir. Peki, insanın kendi eksikliklerini fark ederek bunları gidermeye yönelik araçlar üretme isteğiyle başlattığı bu tarihsel serüvene nereden başlanmalıdır? İnsanlığın ortaya koyduğu en dönüştürücü icatlar nelerdir ve bunlardan hangisi insan yaşamında derin izi bırakmıştır? İnsanlık tarihinin akışını kökten değiştiren ve medeniyetlerin ortaya çıkışında önemli rol oynayan icatlar arasında hangileri sayılabilir? Şüphesiz, insanlığın gelişim seyrini sorgulamaya açan bu tür soruları çoğaltmak mümkündür.
Ateşin kontrol altına alınmasından taş ve kesici aletlere, tekerlekten yazıya, sabandan pusulaya, matbaadan buhar makinesine, elektrikten bilgisayar ve internete kadar sayısız buluş bulunmaktadır. Ancak burada önemli olan, bu icatların birbirinden daha üstün olup olmadığını belirlemekten çok, insan yaşamında en kalıcı etkiyi bırakanın hangisi olduğunu sorgulamaktır.
Bu icatların her biri, insan yaşamındaki yeri ve etkisi bakımından ayrı ayrı incelenmesi gereken önemli gelişmeler olarak görülebilir. Burada dikkatimizi çeken, insanlığın ortaya koyduğu bilgi birikiminin sonraki nesillere aktarımını sağlayan en temel unsurlardan birinin yazı olmasıdır. Yazının icat edilmesiyle birlikte duygu ve düşüncelerin simgeler aracılığıyla aktarılması, bilginin kaydedilmesine, korunmasına ve insan düşüncesinin gelişmesine imkân tanımıştır. Bu gelişim, felsefe, bilim ve sanat gibi birçok alanda yeni birikimlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. İnsanların ortaya koyduğu bilgi birikiminin kayıt altına alınması ve sonraki nesillere aktarılması, kültürlerin ve medeniyetlerin oluşumunda önemli bir rol oynamıştır.
Bilginin üretimi, aktarımı ve korunmasının yazı aracılığıyla mümkün hâle gelmesi, teknoloji tarihinde büyük dönüşümlere zemin hazırlamıştır. İnsan hafızasında saklanan bilginin bireyden bağımsız, kalıcı ve aktarılabilir bir kayıt biçimine dönüşmesi, insanlık tarihi açısından bir dönüm noktası olmuştur. Bilinen en eski yazı örnekleri Sümerlerde ortaya çıkmış, yazı zaman içerisinde Mısır, Hint ve Çin medeniyetlerinde de farklı biçimlerde geliştirilerek kullanılmıştır. Bu buluş, insanın bilgi ve düşüncelerini semboller aracılığıyla dışsallaştırmasına imkân tanımıştır. Böylece bilgi, bireyin hafızasında saklanan ve hatırlanan içeriklerin ötesine geçerek kaydedilen, sınıflandırılan ve yeniden işlenebilen bir unsura dönüşmüştür. Başka bir ifadeyle yazı, insanın biyolojik hafızasının sınırlarını aşarak bilgi birikimini bireyden bağımsız biçimde koruyabilmesinin ve sonraki nesillere aktarabilmesinin önünü açmıştır.
Yazının sağladığı bu olanaklar, insanlığın birçok pratiğini etkilemiş ve yeni toplumsal tecrübelerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu yönüyle yazı, basit bir iletişim aracı olmanın ötesinde, bilginin korunmasını ve sistematik biçimde işlenmesini sağlayan bir araca dönüşmüştür. İnsan düşüncesinin semboller aracılığıyla kaydedilmesi ve belirli kurallara bağlanması, sonraki yüzyıllarda mantık, matematik ve hesaplama gibi alanların gelişmesine katkı sunmuştur. Bu gelişmeler, bilginin yalnızca saklanıp aktarılması dışında, belirli kurallar çerçevesinde çözümlenmesini ve yeniden işlenmesini de mümkün kılmıştır. Nihayetinde bu süreç, bilginin sembolik olarak işlenmesine dayanan ve tarihsel gelişimi içerisinde YZ teknolojilerine kadar uzanan bir dönüşümün başlangıç aşamalarından birini oluşturmuştur.
Yazının YZ'ye uzanan bu gelişimsel seyrinin hangi temeller üzerine kurulduğu sorusu, açıklığa kavuşturulması gereken bir mesele olarak karşımızda durmaktadır. İlk olarak yazının icadıyla insanın bilgi ve düşüncelerini biyolojik hafızasının dışına aktararak nesnel ve kolektif bir hafıza oluşturmasının önü açılmıştır. İkinci olarak yazı, dilin semboller aracılığıyla kaydedilmesini ve belirli kurallara bağlanmasını sağlayarak mantıksal, matematiksel ve algoritmik düşüncenin gelişimine zemin hazırlamıştır. Bu gelişmelerin yanı sıra matematiksel düşünce ve hesaplama yöntemlerinin ilerlemesi, bilginin mekanik ve daha sonra dijital sistemler aracılığıyla işlenebilmesine katkıda bulunmuştur. Son olarak yüzyıllar boyunca biriken yazılı metinler, YZ sistemlerinin geliştirilmesinde ve eğitilmesinde kullanılan geniş veri kaynaklarının tarihsel temelini oluşturmuştur. İnsanın harflerle başlattığı sembolik ifade ve bilgi kaydetme serüveni, zaman içerisinde dijital ortama taşınmış ve insanlığın teknolojik gelişiminde önemli bir aşamayı temsil eden YZ teknolojilerinin ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur.
Peki, insanın harflerle başlattığı bu uzun serüvenin günümüzde ulaştığı aşamalardan biri olan YZ nedir? En genel tanımıyla YZ, insan zihninin öğrenme, akıl yürütme, problem çözme, algılama ve karar verme gibi bilişsel yeteneklerini makine ortamında taklit eden algoritma ve sistemler bütünü olarak tanımlanabilir. Tarihsel kökenleri insanın bilgiyi semboller aracılığıyla kaydetme ve işleme çabasına kadar uzanan bu teknoloji, Heidegger'in tanımladığı anlamda özgün bir insan etkinliğinin devamı mıdır, yoksa insan zekâsının yerini alabilecek bir güç müdür? YZ'yi insanı işlevsizleştiren bir makine olarak mı değerlendirmeliyiz, yoksa insan aklının kendi sınırlarını genişletme çabasının ürünü olan yeni bir araç olarak mı görmeliyiz?
Teknikten yazıya, yazıdan dijital bilgi ve veri işleme süreçlerine uzanan bu gelişim, insanlığın varoluş serüveninde entelektüel bir ilerlemeyi mi temsil etmektedir, yoksa yıkıcı tehditleri de beraberinde mi getirmektedir? Tarihsel tecrübeler, insanlığın ortaya koyduğu her icadın olumlu sonuçlar doğurmadığını göstermektedir. Bu nedenle YZ'nin insanlığa neler vadettiği ve geleceği nasıl şekillendirebileceği, sorgulanması gereken önemli bir mesele olarak karşımızda durmaktadır. İnsanlığın ilerleme adına gerçekleştirdiği teknolojik gelişmelerin yol açtığı yıkımlar göz önünde bulundurulduğunda, YZ'nin gelecekte ne gibi sonuçlar doğuracağını bugünden öngörmek mümkün müdür?
Bu belirsizlik, YZ'nin insanlığa sağladığı olanaklar ile beraberinde getirdiği risklerden kaynaklanmaktadır. Tarihte bu duruma ilişkin birçok örnek bulunmaktadır. Örneğin, Einstein'ın kütle ile enerji arasındaki ilişkiyi ortaya koyan kuramsal çalışmaları, atom enerjisinin muazzam bir potansiyel taşıdığını göstermiştir. Atom enerjisinin barışçıl amaçlarla kullanılabilmesinin yanı sıra nükleer silahlar aracılığıyla büyük yıkımlara yol açabilmesi, bugün YZ teknolojileri açısından da benzer bir ikilemi gündeme getirmektedir. Bu örnek, teknolojik gelişmelerin sonuçlarının yalnızca ortaya konulan bilimsel bilginin ötesinde, bu bilginin hangi amaçlarla ve nasıl kullanıldığına da bağlı olduğunu göstermektedir.
YZ'nin bir yandan tıp, ekonomi, bilim, hukuk ve sanayi gibi alanlarda insan zihninin tek başına gerçekleştirmekte zorlanacağı işlemleri saniyeler içerisinde gerçekleştirebilmesi, insanlığa önemli olanaklar sunmaktadır. Yazıyla başlayan bilginin nesnelleşme süreci, dijital teknolojiler aracılığıyla daha geniş ölçekte sürdürülmüş; YZ ise bu bilgi birikimini işleyerek yeni çıktılar üretebilen sistemlerin gelişmesini sağlamıştır.
YZ'nin sunduğu bu olanakların yanı sıra, teknolojinin beraberinde getirdiği bazı kaygılar da giderek belirginleşmektedir. Üretim ve düşünsel süreçlerde insanın rolünün azalması, bilginin doğruluğunun ve denetiminin yitirilmesi, mahremiyetin ortadan kalkması ve kararların algoritmalar tarafından belirlenmesi bu kaygıların başında gelmektedir. Tarih boyunca ortaya konulan buluşlar insanın fiziksel ve zihinsel kapasitesini genişletirken Yapay Zekâ, insanı sadece bir araç kullanıcısı olmanın ötesine taşıyarak karar veren ve düşünen bir özne olarak konumunu yeniden tartışmaya açmaktadır Buradaki temel sorun, insanın geliştirdiği teknolojilerden yararlanırken kendi karar verme yetisini ve özerkliğini ne ölçüde koruyabileceğidir. Bu teknoloji, insanlığı bilgi çağında yeni olanaklarla buluştururken insanın kendi yarattığı teknolojik sistemler karşısındaki konumunu da sorgulamasına neden olmaktadır. Böylece Bacon'ın insan yaşamını iyileştirme vaadiyle ilişkilendirdiği teknik anlayışı, insanlığın kendi varoluşunu sorguladığı yeni bir sınamayla karşı karşıya bırakmaktadır.
Özetle, teknikten yazıya, yazıdan YZ'ye uzanan bu süreçte insanlığın önemli bir dönüm noktasında bulunduğu söylenebilir. Tıpkı atomun parçalanmasında olduğu gibi, YZ'nin de yıkıcı sonuçlara mı yol açacağı, yoksa insan aklının tarihsel gelişiminde yeni bir entelektüel aşamanın kapısını mı aralayacağı, yalnızca teknolojinin kendisine değil onu geliştiren ve yönlendiren insanların tercihlerine, amaçlarına ve sorumluluklarına bağlıdır. İnsanın geliştirdiği bu ileri teknolojinin beraberinde getirdiği risklerin azaltılması, YZ'nin etik ilkeler, ahlaki sorumluluklar ve insani değerler doğrultusunda geliştirilmesi ve denetlenmesiyle mümkün görünmektedir. Bu nedenle asıl mesele, insanın geliştirdiği teknolojilerin ne kadar ileri gidebileceğinden çok, bu gelişim karşısında insanın kendi değerlerini, özgürlüğünü ve özne olma konumunu nasıl koruyabileceğidir.