Solucanlar ve Bir Çocuğun Gözyaşları
Prof. Dr. Hatice Karakuş Öztürk
.
Geçen hafta sosyal medyada karşıma çıkan bir video, çocuk yetiştirme pratikleri açısından oldukça kaygı vericiydi. Bu video, doğru gibi görünen yanlışların çocuk dünyasında yol açabileceği tahribatı bir kez daha düşündürttü. Video, abur cubur yemeyi seven bir çocuğa ailesi tarafından verilen bir derse!!! yönelikti. Çocuğun abur cubur merakından rahatsız olan aile bu alışkanlığı değiştirmek için amacıyla bir plan yapıyor. Plan oldukça sıradaşı ve düşündürücü. Şöyle ki çocuğa yedikleri sebebiyle karnında solucanların, kurtların olduğu söyleniyor ve sahte bir röntgen görüntüsü üzerinden ekrana karnındaki solucanların görselleri yansıtılıyor Çocuk karnındaki canlıları görüyor ve dehşete kapılıyor. Ağlama, korku ve kaygının iç içe geçtiği yoğun bir duygusal sarsıntı çocuğun yüzüne yansıyor. Çünkü bu küçük çocuk karnında kendisi dışında başka canlıların yaşadığına inanıyor/inandırılıyor. Ve bedeninin sadece kendisine ait olmadığını düşünüyor. Çocuk içindeki kurt ve solucanlarla yaşadığına, onlarla yürüdüğüne, oynadığına ve hatta uyuduğuna inanıyor. Ve bunun tek sebebi yediği abur cuburlar.
.
Aile bu uygulama ile çocuğuna sağlıklı beslenme davranışı kazandırmak istiyor. Kaygı verici olan ise masum bir amacın dolaşıma sokulma şekli. Çocuk eğitiminde amaç- yöntem uyumsuzluğu günün sonunda büyük duygusal bozukluklara gebedir. Yanlış bir yöntem duyguları bozabilir, çocuğun dünyasındaki aşırılıkları tetikleyebilir. Bu sebeple kullanılan yöntemlerin çocukların içinde bulundukları yaş grubunun gelişim örüntüleri ile uyumlu olması beklenir. Çocukluk yaşantıları bilişsel, duygusal, sosyal, dil, vicdan ve ahlak gelişimi şeklinde evrelerine sahiptir. Gelişimde kısa, orta ve uzun vadeli davranış değişikliği için bu gelişim örüntülerinin yaşa göre dikkate alınması önemli. Korku üzerinden deneyim kazandırma yetişkin dünyası kadar çocuk dünyasında da yer edinebilir. Sosyal psikolojide korku çekiciliği olarak karşılık bulan bu yöntemin dolaşıma sokulmasında özellikle de çocuklar söz konusunda olduğunda çok dikkatli davranılmalıdır. Makul ölçüde korku bireylerde davranış değişliği yaratma potansiyeline sahiptir. Ancak orantısız korku bırakın çocuk için yetişkinlerde bile istenmeyen duygusal tahribatlara yol açabilir.
.
Yediği aburlar cuburlar sebebiyle bir solucanla yaşadığını düşünen çocuğun hikayesine tekrar gelelim. Bu yaş grubundaki çocuklarda bilişsel ve duygusal gelişimin belli durakları vardır. Mesela çocuklarda gerçek ve hayal ayrımı çok net değildir. Somut düşünce baskın olup, soyut ve sembolik anlatımları doğru yorumlayamayabilirler. Görseller gerçekliğin doğrudan kanıtı olarak algılanır. Neden sonuç ilişkisi kurabilirler ancak yanılma payları vardır. Ve tehlikenin olası sonuçlarını doğru değerlendirmekte zorlanabilirler. Bu sebeple çocuğun karar alma süreci bir yetişkinden çok farklıdır. Çünkü bilişsel gelişim düzeyi gerçeği gerçek olmayandan ayıracak olgunluğa sahip değildir. Duygusal gelişim düzeyinde ise duyguları düzenleme becerisi zayıftır ya da tam gelişmemiştir. Suçluluk duygusu geliştirme kapasitesi bundan önceki paragraflarda bahsedilen sebeplere bağlı olarak yüksektir. Kaygıyı bedensel olarak hissetme düzeyleri belirgin olup, korkuyu başka alanlara rahatlıkla genelleyebilirler. Ve belki de en önemli sonuç, hayal güçlerinin korkuyu büyütmesidir. Ez cümle duygusal hafıza huzursuzluğu depolar ve yeniden başka olaylarda hatırlatıcı etki yapar.
.
Öte yandan ölçüsüz ve orantısız bilginin aileden gelmesi çocuğun bu bilgiden kuşkulanma kabiliyetini de zayıflatır. Çünkü bilginin kaynağı ebeveyndir. Gerçek ve hayal ayrım kapasitesi zaten sınırlı olan çocuk için, bilginin çıkış noktası olan aile de sorgulanmaz. En nihayetinde çocuk duygularının onu aşırı zorladığı bir aşamaya geçer. İşte tam bu noktada çocuk için sorun artık abur cubur yemek değil, bedeninin içinde yaşadığına inandığı dehşet verici canlılar ile baş etmektir.
.
Aile için eğlenceli başlayan bu hikâye (Videoda baba oldukça keyifli. Çünkü amaca ulaştığını düşünüyor) çocuk dünyasında kısa, orta ve uzun vadede pek çok sorunu tetikleyebilir. Çocuk kısa vadede yemek yemekten korkabilir, tuvalete çıkmak istemeyebilir. Normal bir yemeğin bile bu canlıları beslediğini düşünerek yemek yemeye karşı bir isteksizlik geliştirebilir. Ve hatta bilinçli olarak kusarak yediklerini çıkartmak isteyebilir. Daha küçük yaştaki çocuklar gerçek ve hayal çizgisinin belirsizliğine göre “içimdekiler ya beni yerse” diye düşünebilir. Bilişsel ve duygusal olgunluğun üzerindeki deneyimler orta ve kısa vadede kaygı ve korkuları travmaya dönüştürebilir. Yetişkin davranışlarının altında çocukluk deneyimlerinin olduğunu unutmamak gerekiyor.
.
Korku kısa vadede davranış değişikliği yapabilen güçlü bir duygudur. Fakat bir davranışın korkuyla bastırılması onun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Çocuk kaçınma davranışı ile kendisini korumaya alabilir. Ama çocuk için, sağlıklı ve doğru seçimler yapma becerisi henüz gelişmemiştir. Sonuçta evet bir davranış değişikliği olabilir ama bilinçli öğrenme belki de hiç gerçekleşmeyecektir. İşte bu boşluk hali çocuğun kendi bedenini bir tehdit olarak algılamasına zemin hazırlayabilir. Çocuk vücudunu saatli bir bomba gibi düşünebilir. Bu kaygı hali aşırı dikkatli olma ya da bazı yiyeceklerden kaçınma davranışına da dönüşebilir. Örneğin “Elmada kurt var. Elma yersem içimdeki kurtlar çoğalabilir” diyerek elma yemekten vazgeçebilir. Ya da basit bir karın ağrısına, mide bulantısına, ateşlenmeye çok büyük anlamlar yükleyebilir. Bedeninde yaşadığı her şeyi bir tehlike işareti olarak algılayabilir. Çünkü çocuğun duygusal güvenliği en güvenilir kaynak olan anne-baba tarafından riske atılmıştır bir kere. Çocuğun izledikleri karşısında yoğun bir şekilde ağlaması ebeveyn için bir başarı iken çocuk açısından duygusal bir zorlanmanın göstergesidir.
.
Son bir not. Çocuğun ağlama görüntülerinin nette dolaşımını çocuk hakları kapsamında da düşünmek gerekir. İlerde bu çocuk bu görüntülerin izlenmesini istemeyebilir. Dolaşıma giren bu görüntü sebebiyle belki hor görülecek belki de korkak olduğu gerekçesi ile zorbalanacak. Bu görüntüyü izleyen akranları çocuğun zayıf olduğunu düşünecek, onunla arkadaşlık yapmayı bile istemeyecek. Dolayısıyla bu görüntü sadece olayı yaşayanı değil olaya tanıklık edenleri de başka davranışlara sürükleyecektir.
.
Geriye tek bir soru kalıyor. Bir çocuğun abur cubur yemesini engellemek uğruna onun duygusal dünyasını örselemek doğru mu?