Kadının Görünmeyen Emeği
.
Kadın hareketinin bugün ulaştığı nokta; engellerle, yasaklarla ve dirençle dolu uzun soluklu bir sınıf ve özgürlük mücadelesinin ürünüdür. Bugünkü kazanımların arkasında kadınların uzun yıllara dayanan büyük emekleri ve mücadelesi var. Kuşkusuz bu mücadelenin en önemli kazanımlarından biri de emektir. Çünkü kadınların toplumsal konumu ile emek arasındaki ilişki son derece güçlüdür.
.
Bir kadın ücret karşılığı çalıştığında ekonomik üretimin bir parçası olduğu kabul edilir. Ancak ev temizlemek, yemek yapmak, çocuklara bakmak, yaşlı ya da hasta aile bireylerinin bakımını üstlenmek çoğu zaman “sevgi”, “annelik” veya “evin sorumluluğu” olarak görülür. Böylece büyük miktarda emek, ekonomik ve toplumsal değer üretmesine rağmen görünmez hâle gelir.
.
Yani; ev içi emek iş değil mi?
Feminist hareketin önemli müdahalelerinden biri tam olarak budur: Evde yapılan işin de emek olduğunu söylemek. Bu tartışma yalnızca kavramsal değildir. Ücretsiz bakım emeğinin kadınların ücretli çalışma hayatına katılımını doğrudan etkilediği bugün uluslararası kuruluşların araştırmalarında da açıkça görülmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), ücretsiz bakım sorumluluklarının kadınların işgücüne katılımının önündeki önemli engellerden biri olduğunu vurgulamaktadır (International Labour Organization [ILO], 2018). Daha güncel ILO verilerine göre 2023 yılında bakım sorumlulukları nedeniyle küresel işgücünün dışında kalan yaklaşık 748 milyon kişinin 708 milyonu kadındır (ILO, 2024).
.
Bu rakamlar bize önemli bir gerçeği gösterir: Kadınların ekonomik bağımsızlığı yalnızca “kadınlar da çalışmalı” demekle sağlanamaz. Çünkü kadın ücretli bir işte çalışmaya başladığında bile evdeki işlerin büyük bölümünü yapmaya devam ediyorsa, aslında iki vardiya çalışıyor olabilir. Birinci vardiya işyerinde, ikincisi ise evdedir. Bundan dolayı feminist hareket açısından mesele; yalnızca kadınların işgücüne katılım oranını yükseltmek değildir. Aynı zamanda ev işlerinin ve bakım sorumluluklarının kadınlar ve erkekler arasında daha adil paylaşılması, kamusal bakım hizmetlerinin geliştirilmesi, işyerlerinin bakım sorumluluklarını hesaba katması ve kadınların güvenceli çalışma koşullarına erişmesi gerekir. Dolayısıyla bu perspektif, “bakım”ı bireysel bir aile sorunu olmaktan çıkarıp toplumsal bir mesele hâline getirir. Çünkü çocukların, yaşlıların ve hastaların bakımı yalnızca ailelerin değil, bütün toplumun devamlılığı açısından zorunludur. ILO da bakım emeğinin hem ücretli hem ücretsiz biçiminin ekonomilerin ve toplumların işleyişinin temelinde bulunduğunu vurgulamaktadır (ILO, 2025).
.
Feminist Perspektiften Emek ve Bağımsızlık
Kadınların ekonomik bağımsızlığı, kadın mücadelesinin en temel konularından biridir. Bunun nedeni paranın yalnızca tüketim gücü sağlaması değildir. Ekonomik kaynaklara erişim, kişinin hayatıyla ilgili kararları üzerinde ne kadar söz sahibi olabileceğini de etkiler. Kendi gelirine sahip olmak, kötü bir ilişkiden ayrılmayı mümkün kılabilir. İş bulabilmek, aile içinde pazarlık gücünü artırabilir. Sosyal güvenceye sahip olmak, yaşlılıkta veya hastalıkta başkasına bağımlılığı azaltabilir. Eğitim ve mesleki becerilere erişim ise kişinin yaşam seçeneklerini genişletebilir. Dolayısıyla ekonomik bağımsızlık, feminist açıdan yalnızca ekonomik bir konu değildir; aynı zamanda özgürlük ve güç meselesidir.
.
Amartya Sen’in kapasite yaklaşımı bu noktada yaşanan tartışmaya önemli ve faydalı bir perspektif sunar. Çünkü Sen’e göre özgürlüğü yalnızca insanların sahip olduğu kaynaklarla değil, bu kaynakları kullanarak gerçekten ne yapabilecekleriyle değerlendirmek gerekir (Sen, 1999). Feminist açıdan düşünüldüğünde Sen’in buradaki yaklaşımı, “Kadınların çalışmasına izin var mı?” sorusunun ötesine geçerek “Kadınların ekonomik kaynakları üzerinde gerçek bir kontrolü var mı?” sorusunu sormayı gerektirir.
.
Türkiye üzerine yapılan çalışmalar da kadınların çalışma yaşamına katılımının yalnızca kültürel normlarla değil, işgücü piyasasının yapısıyla da ilişkili olduğunu göstermektedir. Ayşe Buğra (2014), muhafazakâr toplumsal normlarla neoliberal çalışma ilişkilerinin kimi durumlarda birbirini destekleyerek kadınların çalışma yaşamındaki eşit katılımını zorlaştırabildiğini tartışmaktadır. Bu nedenle “kadın çalışsın ve ekonomik olarak bağımsız olsun” demek tek başına yeterli bir çözüm değildir. Nasıl bir iş? Hangi ücretle? Hangi çalışma saatleriyle? Hangi sosyal güvencelerle? Çocuğun bakımını kim üstlenecek? Evdeki ücretsiz emeği kim yapacak? gibi sorular da sorulmalıdır.
.
Kadınların düşük ücretli, güvencesiz veya kayıt dışı işlerde yoğunlaşması, ekonomik bağımsızlığın sınırlı kalmasına neden olabilir. Türkiye örnekleminde yapılan araştırmalar da kadınların çalışma yaşamında kayıt dışı istihdam, ücret ve sosyal hak eşitsizlikleri gibi sorunlarla karşılaştığını vurgulamaktadır (Zarplı ve Akdeniz, 2023). Bu nedenle feminist emek mücadelesinin hedefi yalnızca “kadının çalışması” değil, kadının emeğinin değerli, güvenceli ve adil koşullrda karşılık bulmasıdır.
.
Kısacası; kadınların ev içinde üstlendiği temizlik, yemek ve bakım gibi ücretsiz işler, ekonomik ve toplumsal değer üretmesine rağmen çoğu zaman emek olarak görülmemekte ve görünmez kılınmaktadır. Kadınların ekonomik bağımsızlığı yalnızca ücretli bir işte çalışmalarıyla değil, kendi gelirleri üzerinde söz sahibi olmaları, güvenceli çalışma koşullarına sahip olmaları ve yaşamları hakkında özgürce karar verebilmeleriyle mümkündür. Bu nedenle feminist mücadelenin temel hedeflerinden biri, ev içi emek ve bakım sorumluluklarının kadınlar ve erkekler arasında adil paylaşılmasını ve kamusal bakım hizmetlerinin geliştirilmesini sağlamaktır. Asıl mesele, kadınların yalnızca çalışması değil; emeklerinin görünür, değerli ve güvenceli hâle gelmesidir.
.
Yararlanılan Kaynaklar
Buğra, A. (2014). Revisiting the Wollstonecraft dilemma in the context of conservative liberalism: The case of female employment in Turkey. Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, 21(1), 148–166. https://doi.org/10.1093/sp/jxt001
International Labour Organization. (2018). Care work and care jobs for the future of decent work. International Labour Office.
International Labour Organization. (2024). The impact of care responsibilities on women's labour force participation. International Labour Office.
International Labour Organization. (2025). Advancing decent work and the care economy: An essential component of social development. International Labour Office.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Alfred A. Knopf.
Zarplı, Ç., Akdeniz, Y. (2023). The reflection of feminism in Turkey: The organizational and political dimensions and women in working life. BİLTÜRK Journal of Economics and Related Studies, 5(2).