Neden Don Ihde ve Teknoloji ve Yapay Zekâ Felsefesinde Neden Postfenomenoloji?
.
1934-2024 yılları arasında yaşamış olan, 1990’lı yıllardan itibaren özellikle Hollanda’daki felsefe çevrelerinde ve bazı Amerikan felsefe çevrelerinde meşhur olan Don Ihde; 2010’lu yıllardan bu yana tüm Batı Avrupa ülkelerinin felsefe bölümlerinde teknoloji felsefesi, fenomenoloji, hermeneutik, dijital etik ve nihayet yapay zekâ felsefesi bakımından biliniyor görünmektedir. “Postfenomenoloji” kavramının mucidi olan ve felsefe yaparken pragmatizm ile fenomenolojiyi birlikte işe koşan Ihde; şu anda uluslararası literatürde Avrupa-merkezci felsefelerden hareketle düşünceleri değerlendiren çok sayıda teknoloji ve yapay zekâ felsefesi çalışmasının kaynakçasında değişmeyen filozof olarak kendine yer bulabilmektedir. Benim kendisinden haberdar olmam Hollanda’da Twente Üniversitesi Felsefe Bölümünün kıdemli filozofu Hans Achterhuis’un American Philosophy of Technology: The Empirical Turn (Amerikan Teknoloji Felsefesi: Deneyimsel Yönelim) adlı editoryal kitabını 2020 yılında okumamla olmuştu. Bu kitap 1998 yılında Flamenkçede ve 2001 yılında İngilizcede yayımlandı. Bence bu kitap olmasa Avrupa’da şu andaki kadar tanınamazdı.
.
Achterhuis’ın söz konusu kitabında Carl Mitcham ve Andrew Feenberg gibi çağdaş ve kıdemli pragmatist Amerikan filozofları daha fazla dikkatimi çekmişlerdi. Fakat sonradan yine Hollanda’dan Eindhoven Teknoloji Üniversitesi’nden iki filozof olan Peter Kroes ve Anthonie Meijers’in 2000-2001 yıllarında İngilizcede yayımlanmış ve zaman geçtikçe sürekli farklı başlıklar ve içeriklerle yeniden üretilmiş The Empirical Turn in the Philosophy of Technology (Teknoloji Felsefesinde Deneyimsel Yönelim) adlı editoryal çalışmalarında Don Ihde adını Friedrich Rapp’in yanı sıra görünce üzerinde düşünmeye değer buldum. Aslında Achterhuis’ın editoryal kitabında deneyimsel yönelim (empirical turn) Kıta Avrupası’ndan yani hermeneutik ve fenomenoloji eleştirisinden hareketle pragmatizm temelinde bir teknoloji felsefesi geliştiriyordu. Kroes ve Meijers’in ortak editoryal kitapları da deneyimsel yönelim adını kullanıyordu ve bu kitap da Martin Heidegger başta olmak üzere “klasik” kabul edilen teknoloji felsefesi filozoflarını eleştiriyordu, ama Rapp’in analitik teknoloji felsefesine, mühendislik deneyimine ve analitik felsefe geleneğine dayanıyordu. Achterhuis’un derlemesi ABD geleneğine, pragmatizme ve Ihde’nin postfenomenolojisine dayanırken Kroes ve Meijers’in derlemesi Amerikan pragmatizmine analitik felsefe ve Alman filozof Rapp üzerinden ulaşıyordu. Bir süre sonra fenomenoloji ve postfenomenolojiyi mukayese ederek teknoloji felsefesi ve yapay zekâ felsefesinde uluslararası itibarı çok yüksek metinler ortaya koyan yine Hollandalı ve Rotterdam Erasmus Üniversitesi Felsefe Bölümünden filozof Vincent Blok ile tanışınca Don Ihde’nin mutlaka okunması ve çalışılması gerektiğine karar verdim. Blok’un çalışmalarında deneyimsel yönelim ciddi şekilde analiz edilirken Don Ihde’ye atıfta bulunulmaktadır.
.
Esas itibariyle teknoloji felsefesinin nüfuzu mühendislik felsefesi, bilişim felsefesi ve yapay zekâ felsefesiyle birleşip geçmişteki makine ve yapay zekâ tartışmalarının mirasını yeniden yorumlamasıyla 1990’lı yıllardan itibaren ciddi şekilde artmışa benzemektedir. Bu arada 1976 yılında kurulmuş olan Felsefe ve Teknoloji Derneği/Topluluğunun (the Society for Philosophy and Technology) varlığıyla –tıpkı Val Dusek’in 2006 yılında saptadığı gibi- fiilen felsefenin en önemli sahasının teknoloji ve yapay zekâ felsefesi olacağı belli olmuştu. Fakat bu vakıanın felsefe içerisinden bir literatürle somutlaştırılması zaman aldı ve Batı Avrupa özelinde bu literatürün adı deneyimsel yönelim oldu. Achterhuis deneyimsel yönelimi ABD’nin felsefesinin alımlanmasında ve Kroes ve Meijers ise analitik felsefe ve mühendisliğin alımlanmasında buldular. “Empirical turn” ifadesi iki ülkeye de uygun düşerken Çin’e uygun düşecek gibi görünmektedir. Çünkü Çin felsefesinde “empirical turn”ün yaygın olduğunu gösteren çeşitli kanıtlar bulunmaktadır. Tsinghua ve Pekin Üniversiteleri deneyimsel yönelimin çalışıldığı üniversitelerdir. Achterhuis’un kitabında bulunan kıdemli filozoflardan Mitcham ve Feenberg –tıpkı Barry Allen, Stephen H. Cutcliffe ve başka filozoflar gibi- Çin’de mühendislik felsefesi kapsamında ABD-Çin hattı bakımından dersler vermişler ve filozoflar yetiştirmişlerdir. Söz gelimi Bocong Li Cutcliffe’i takip eden Çinli filozoflardan en tanınmış olanıdır. Ihde’nin de Çin’de dersler verdiği ve Pekin Üniversitesi’nde iyi bilindiği belirtilmelidir.
.
Bu bağlamda Don Ihde; ABD’de, Batı Avrupa’da, Çin’de ve son zamanlarda dünyanın başka yerlerinde “postfenomenoloji” başlığı altında Martin Heidegger ve John Dewey’i, fenomenoloji ve pragmatizmi, teknoloji ve bedeni ve başka yeni kavram çiftlerini birlikte yorumlayan bir filozof olarak ünlenmiştir. Kroes ve Meijers’in ortak derlemesi Ihde’ye referansta bulunmaktadır ve bu derlemenin dayandığı Friedrich Rapp’in referanslarından birisi de Ihde’dir. Dolayısıyla Kıta Avrupası’nın 20. yüzyıl teknoloji felsefelerine “klasik”, “karamsar” ve “romantik” eleştirilerinde bulunan bütün felsefeler Don Ihde felsefesine ihtiyaç duymaktadırlar. Teknoloji, mühendislik ve yapay zekâyı kullanarak toplumsal kalkınma yaşayan ve bu konuda pragmatist bir yolu izleyen toplumlar insan ve teknoloji ilişkilerinde Ihde’yi göz ardı ederek felsefe yapamayabilirler. Elbette Rapp tıpkı Achterhuis gibi fenomenolojide uzmanlaşmamış Amerikalı filozoflara da atıfta bulunmaktadır. Fakat bu filozoflar genellikle teknoloji tarihi araştırmalarıyla felsefeye bağlanan kişilerdir. Ayrıca bu filozofların da bir kısmı Don Ihde’ye referansta bulunmaktadırlar. Bunlar arasında söz gelimi Joseph C. Pitt en dikkat çeken pragmatist filozoflardan birisidir. Pitt de Ihde’nin yorumlarından yararlanmaktadır. Bu arada Pitt önemli, etkin ve nüfuzlu bir filozoftur. Kendisiyle yazışmalarımızdan çok şey öğrendim.
.
Öyle görünüyor ki Martin Heidegger’in felsefi mirasının ABD’deki savunulmasında ve hatta felsefenin içerisinden ilk yapay zekâ felsefesi çalışmalarını bu yönde yapmış olan Hubert Lederer Dreyfus ne denli önemli ve nüfuzlu bir filozof ise benzer şekilde Dreyfus’un tezlerinin tam tersi tezler ileri süren ve Heidegger’in teknoloji kavrayışını eleştirel açımlayan Don Ihde de bu denli önemli ve nüfuzlu bir filozoftur. Ihde, 1970’lerin sonundan itibaren kaleme aldığı eserlerle Kuzey Amerika ve Batı Avrupa’da dikkat çekmeye başlamış, özellikle 1990’lı yıllarda icat ettiği “postfenomenoloji” kavramıyla teknoloji ve yapay zekâ felsefesine yeni bir soluk getirmiştir. Ihde’nin yaptığı en önemli katkılardan bir tanesi, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın içinde Johann Beckmann ve Ernst Kapp’ın yaptıkları ilk modern teknoloji yaklaşımlarını göz önünde bulundururken Heidegger’in çerçeveleme yaklaşımını pragmatizm temelinde çoğul ve pozitif bir içerikte yeniden eleştirel yorumluyor olmasıdır. Paul Ricoeur’un fenomenolojik yöntemi ve felsefi antropolojisi üzerine 1964 yılında bir doktora tezi yazıp da Edmund Husserl ve Maurice Merleau-Ponty’den de söz ettikten sonra zaman içerisinde Don Ihde’nin teknolojik bedenleşme diyebileceğimiz bir fikre ulaşmış olması kayda değerdir. Ihde’nin postfenomenoloji dediği yaklaşımının ve teknolojiyle açımladığı yeni beden anlayışının gerisinde bütün çağdaş filozofların her birinden alınmış parçalarla örülmüş yeni bir bina olduğu anlaşılabilmektedir.
.
Don Ihde Kıta Avrupası felsefesi uzmanlarının veya Kıta Avrupası felsefesine ilgi duyan profesyonel okuryazarların mutlaka okumaları ve kendilerine mal etmeleri gereken filozoflar arasındadır. Ayrıca pragmatizm uzmanları da Ihde okumalıdırlar. Bunun yanı sıra Kıta Avrupası felsefesinden hareketle Türk ve İslâm düşüncesi çalışan araştırmacılar da kendi felsefi terminolojilerini ve yaklaşımlarını güncelleyebilmek için Ihde okumalıdırlar. Ayrıca özellikle teknoloji, mühendislik ve yapay zekâ felsefesi için Ihde okumak yararlıdır. Bütün bunlarla birlikte bir kez daha belirtmek gerekir ki Ihde de Çin’de dersler vermiş ve hatta bu dersler kitap olarak da yayımlanmıştır. Dolayısıyla Çin felsefesi veya Çin’in teknoloji, mühendislik ve yapay zekâ felsefesini çalışmak için de aynı zamanda Ihde’nin çalışmalarına bakılmasında yarar vardır.