(Efsaneleşen Bir Liderin Psikodinamiği)
‘Ölümsüz Atatürk’ (Immortal Atatürk: A Psychobiography) kitabı, psikiyatrist Prof. Dr. Vamık D. Volkan ve tarihçi Prof. Dr. Norman Itzkowitz’in disiplinlerarası çalışmasında, liderliği Mavi Gezegen hanesinde efsaneleşen bir liderin aslında içimizden biri olarak liderlik yolculuğundaki insani psikodinamiklerini ortaya koyar. İlk kez 1984’te Chicago Üniversitesi Yayınevi tarafından yayımlanan bu kitap, Atatürk'ün yaşamını, çocukluk travmalarını ve liderlik motivasyonlarını psikanalitik kuramlarla inceler. Prof. Dr. Vamık D. Volkan’ın yaptığı ilk Türkçe çeviri, ilk baskıdan 14 yıl sonra, 1998’de Bağlam Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır. O dönemde Türkiye'de çevrilen biyografiler (örneğin, Lord Kinross'un ünlü eseri ‘Bir Milletin Yeniden Doğuşu: Atatürk’), Atatürk’ü yalnızca doğuştan gelen benzersiz özellikleriyle bir deha olarak ele alırken, Vamık Volkan ve Norman Itzkowitz’in kitabı Atatürk’ü “insan, içimizden biri" olarak incelemiştir. Mustafa’dan Atatürk’e uzanan süreçteki psikodinamikleri anlamayı amaçlayan bu kitap, disiplinlerarası psikobiyografi yaklaşımıyla tarih yaratan bir liderin deneyimlerini ve arka planındaki insani psikodinamikleri ortaya koyuyor. Bu 10 Kasım yazısı, kitabın bu perspektifinden hareketle, Mustafa Kemal’in doğumundan ölümüne kadar her insan gibi sahip olduğu psikodinamiklerin şekillendirdiği liderlik davranışlarını liderlik literatüründeki kavramlara göre inceliyor.
Bu yazıdaki kitap, Ölümsüz Atatürk adıyla Bağlam Yayıncılık tarafından yayımlanan 2006 tarihli 3. basımdır. Bu kitabı titiz ve uzun soluklu bir proje olarak hazırlayan Prof. Dr. Vamık D. Volkan, Kıbrıs'ta doğdu. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olup 1956'da ABD’ye yerleşti. Virginia Üniversitesinde psikiyatri profesörü ve Zihin ve İnsan İlişkileri Merkezi yöneticisi olan Volkan, Washington Psikanaliz Enstitüsünde de ders vermektedir. Psikoloji çalışmalarıyla Max Hayman, Nevitt Sanford ve L. Bryce Boyer ödüllerini; klinik psikanaliz yazılarıyla Margaret Mahler Literatür Ödülü’nü aldı. 1999'da Viyana Üniversitesinde yıllık Sigmund Freud Konuşması'nı yapmış ünlü bir bilim insanıdır. Ortak yazar, Polonya asıllı Prof. Dr. Norman Itzkowitz (1931–2019), Princeton’da görev yapmış bir tarihçi ve Osmanlı araştırmalarının öncü isimlerindendi. 2001’de emekli olana kadar Princeton’da ders verdi; 1975’ten 1989’a kadar Wilson College yöneticiliğini üstlendi. Çalışmaları tarih ile psikanaliz arasında da köprü kurdu; Atatürk, Türk-Yunan ilişkileri ve Richard Nixon üzerine kitaplar yazdı. Yazarlar, Mustafa Kemal Atatürk’ün kişisel gelişimini, ailesinden aldığı rol model özellikleri ve etkileşimleri analiz ederek, ölümsüz Atatürk oluncaya kadar geçen süreyi öykülendirmişlerdir (https://l24.im/qnAio). Yazarlar bu kitapta, Mustafa Kemal’in kendi iç dünyası ile kurucusu olduğu ve daha sonra modern bir ulusa dönüştürdüğü Türkiye’den oluşan dış dünya arasındaki etkileşimi çözümlemeye çalışmışlardır. Bu yazıda ise kitabın bölümlerine ait başlıklar, giriş açıklamaları ve sayfa numaralarıyla verilen alıntılara göre liderlik davranışları kısa ve planlı bir şekilde yorumlanmıştır:
Zübeyde Hanım’ın Mustafa’sından ölümsüz Atatürk’e
Mustafa: Matem İçindeki Bir Ailenin Yeni Doğan Çocuğu olarak genç yaşında zor dönemler yaşamış, derin acılar deneyimlemiş bir annenin oğludur. Zübeyde hanımın zor ve beklenmedik durumlardaki tutum ve davranışları -Paşa köprüsündeki yaşantıları, çocuklarının ölümü, mahrumiyetleri gibi- mücadeleci durumu, kaotik durumlarda yaşanan krizlerden dirençli ve salim çıkabilmesi ve bu yönü ile rol model olması adaptive bir davranış olarak nitelendirilebilir ve Mustafa’ nın kişiliğinde etkisi önemlidir.
Mustafa’dan Mustafa Kemal’e gelen süreçte “Ali Rıza, her seferinde Selanik”e ailesine anlatacak yeni öykülerle dönüyor ve muhtemelen küçük oğlunun zihninde en olumsuz koşullarda sıkıntıların üstesinden gelmeyi bilen, serüvenci, ülküleştirilmiş bir adam imgesi ifadesi ile babası Ali Rıza Bey’in, Atatürk’ ün sonraki yaşamındaki uyumsal davranışının anneden sonra diğer bir sebebi olarak yorumlanabilir. Mustafa’nın zorluklarla başa çıkabilen ülküleştirilmiş baba modeli ile özdeşleştirdiği yorumuyla, yetişkinlik yıllarında kendi yazgısını hiç kimseye bağımlı olmadan tek başına belirleyebilen ki,şiliği öne çıkar. Dik başlı ve diğer çocukları hocalarına karşı itiraz etmelerine önderlik etmiş olması genel bir liderlik tutumu olarak ele alınabilir.
Mustafa Kemal: Bir Osmanlı Subayı olarak geleceğin bakanlar kurulunda görev dağılımını yapıyor, liderin konumunun saptıyordu. ‘Bu görevi size verecek kişi ben olacağım (s.77) ifadeleri, kendi vizyonu ile birlikte takipçilerini de bu vizyona ortak ederek, değişimci ve dönüşümcü tavrı ile birlikte vizyoner tavrının da ipuçlarını bu genç yaşında göstermiştir.
Sürgün, bir ceza mahiyetinde Şam’da geçirdiği üç yıldır ki; Mustafa Kemal’ in sürgün dönemidir. Bu zor zamanlarda kendi kendine besleyemediği özkavramı, içinde yaşadığı derin depresyon ve gel-gitler sıkıntılı bir çöküntüyü getirmiştir. Bu yükün altından kalkmak, moral ve enerjisini yükseltecek bakış açıları geliştirerek harekete geçmek için ülküleştirdiği anne ve babası sayesinde bile olsa yıkıldığı nokta da mücadeleyi seçmiştir:“…En yakın arkadaşından da yoksun kalan Mustafa Kemal, kötü bir durumda en iyiyi elde etmeye çalıştı” (s.79). Ayrıca bu süreler içinde Şam ve Selanik zamanlarında Vatan ve Hürriyet Derneğini kurması, bu idealde vizyon belirlemesi ve bunu takipçilerle paylaşması vizyoner ve adaptiv liderlik davranışı olarak tanımlanabilir.
Jön Türkler ile ilişkilerinde, Mustafa Kemal’in serendip davranışları yine ilgi çekicidir. Enver Paşa ile olan liderlik rekabetinde, kendi içsel dünyasında sıkıntı yaratabilecek olayların üst üste gelmesi onun için bir talihsizliktir. Beklenen terfinin gelmemesi, Selanik’e dönüşte kendi cemiyetinin takipçilerini sayısal olarak çoktan katlamış başka bir cemiyetin varlığı ile kendisinden daha çok iltifat edilen bir liderin varlığı gibi her insanın egosunu sarsabilecek durumlarda sabırla, işine ve sorumluluklarına odaklanması ve mücadeleci yeteneği, onun, süper liderlik tavrı ile örtüşebilir. Bu durumu kuvvetlendiren bir değer veri ise, kendisini mükemmelleştirmek adına yaptığı her edimi, diğer subayları profesyonelleştirmek adına çevresindeki diğerlerini gönüllü eğitmesi, onların da kendi kendilerinin önderi haline gelmeleri düşüncesiyle olası liderler yaratma şevki bu türlü liderlik davranışını güçlendirir niteliktedir. II.Abdülhamit ‘in Kanun-i Esasi ve demokratikleşme girişimlerini baskılayan aynı zamanda, zaruret halini alan yenileşme gereksinimini mevcut değerleri mümkün olduğunca koruyarak yerine getirme yoluyla sergilediği liderlik davranışı, sürdürücü liderlik olarak nitelendirilebilir.
Halide Edip’in tanımladığı “grup süreci” (s.92) yani bir grup insanın aynı ortak duyguyu yaşaması olgusunu “lider”ini arayan konumundadır. Enver Paşa bu ve buna benzer durumları çok iyi değerlendirerek genel anlamda, karizmatik tutumuyla, Mustafa Kemal‘in geri planda kaldığı bir dönemde karizması sayesinde dönüşümcü bir liderlik davranışı sergilemiştir. Fakat Mustafa Kemal, Trablusgarb savaşında, İtalyanlara karşı yerli halkı seferber ederken, karizmasını kullanarak, risk alarak, muhaliflerini ikna ederek, bireysel ilgi göstererek, düşüncesini takipçileri ile davranışa dönüştüren tam bir dönüşümcü lider tavrı sergilemiştir. Enver Paşa, kendine lider arayan bir kalabalığın önüne geçerken; Mustafa Kemal, muhalifleri dahi ikna ederek, etkileyerek arkasına almayı başarmıştır(S. 96-97).
Kadınlar ve Mustafa Kemal: İstanbul ve Sofya’ da ateşelik zamanlarında eğlence hayatında gencecik Mustafa Kemal, içinde büyüdüğü geleneksel kadın-erkek rolleri dışında bambaşka bir dünya ile tanışır. Eğitimli, entelektüel gelişimi ile bireyleşmiş kadınlar ve erkekler çalışırken de eğlenirkende birarada. Yeni yaşam tarzının ipuçlarını Sofya zamanlarında yakalayarak yeni bakış açıları keşfetme zamanlarıdır. Sürdürücülüğünü omuz omuza modern ve “peçesiz ve perdesiz” yaşam tarzını bu süreçte vizyonlamış ve dönüşümcü liderlik tavrını bu vizyonu gerçekleştirmek için sergilemiştir.
Ölümsüzlüğün Billurlaşması döneminde Mustafa Kemal‘in beklentilerini gerçekleştirmek için verdiği uğraşılar hala sonuçsuz kalmaktadır. Sabırla hedeflediği amaçlarına doğru yol almaya çalışması, kendi kişisel başarısı ile milletine karşı hissettiği yüceltme ve kurtarma hayali, onu ayakta tutmaktadır. Özgüvenini ayakta tutmasını sağlayan ülküleştirdiği kadınlar ve otorite konumundaki erkeklerin ilgisinden güç almıştır. Bütün bu yaşantılar esnasında, Osmanlı imparatorluğunun kurtarıcı olma konusunda sahip olduğu umutlarını korumayı sürdürmüştür(sf.115). Genel liderlik davranışlarından başlıcası olan bu tutumu, yaşamının sonraki dönemlerinde, sürecin ihtiyacına göre şekillenecek olan liderlik davranışlarının temelini oluşturmaktadır. Diğer taraftan, Enver Paşanın büyük bir destekle sergilediği karizmatik-dönüşümcü liderlik davranışları ile Mustafa Kemal‘in liderlik davranışlarının rekabetini gözlemleriz. Hayranlık ve saygı duyulması, izleyenlerin liderleri ile kendini özdeşleştirmeleri, kendine güvenirliği ve kararlılık gibi dönüşümcü lider davranışları ihtişamla sergileyen Enver Paşa ile Mustafa Kemal’in tarzı arasındaki farkı kitapda şu cümlelerle ifade edilir: “Mustafa Kemal‘in sahip olduğu gerçeklik eğilimi, onun koşullara daha nesnel, daha zekice değerlendirmesini sağlıyordu. Olağan üstü başarılara erişme arzusu ile o anın gerçekleri konusunda dengeli değerlendirmeler yaparak, yeri geldiğinde geri adım atmasını biliyordu… Kendi görkemli benlik duygusundan kaynaklanan coşkun atılgan itkilerini kontrol etme ve bunları sınırlandırma becerisi geliştirmiştir” ifadelerini kullanırken Enver Paşa’yı “düşleri sınır tanımayan… içsel fantezilerini dışsal gerçekliğe dönüştürme derdinde… hayalperest” olarak analiz etmiştir. Bu değerlendirmelere göre Enver Paşa’nın vizyon, ileri görüşlülük ve gerçekçilik konularındaki eksiklikleri, ağır bedelini yalnızca kendisine değil, Osmanlı İmparatorluğu’na da ödetmiştir (s. 120-121). Bu bölümde, Çanakkale savaşları sırasındaki, olumsuzluklarla mücadelesi, askeri ikna ediciliği ve güdülemesi, karizması ile onları etkilemesi, risk almaya istekli hali gibi tutum ve davranışları adaptif-süper liderlik davranışlarının bir örgüsü olarak kabul edilebilir. Vurulup tesadüf eseri kurtulduğunda bunu askerlere sezdirmemesi, bunun onlar üzerinde moral bozucu bir davranış olacağı düşüncesi ile, karizma, idealleştirilmiş etki davranışı da dönüşümcü liderlik davranışı gösterir niteliktedir.
Düşkırıklığı İçindeki Bir Kahramanın Yolculukları, kaleme aldığı bir mektupta ülkesindeki diğer insanları refaha çıkarma, durumu düzeltme ve daha iyi duruma çıkarma arzusuna dair içsel deneyimlerini anlatır. Bu durum, anne-ülke ülküsünden yola çıkarak, anneyi kurtarır gibi ülkeye, hizmet etmek, iyileştirmek için çalışmak, diğer vatandaşların refahını iyiliği sağlamayı görev edinerek kendi egosunun önüne getirebilmektir. Temel güdüsü, hayatı boyunca yaptığı her şeyi bu ideal doğrultusunda gerçekleştirmiş olmasıdır. Bu kök tutum ve davranış, eşsiz bir sevgi ve fedakarlıkla, hizmet şevkiyle hizmetkar liderlik tutumlarını çağrıştırır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisinin ardından Mustafa Kemal, imparatorluğun yıkıntıları üzerinde Türklerin yaşadığı toprakları kapsayan yeni bir ulusun doğabileceği seçeneğini netleştirmiştir. Geleceğe odaklanan birkaç kişiden biri olarak anılması, Türk vatanının işgal edileceğini çok önceden görmesi ve Suriye’den dönüşünde İstanbul’da İngiliz ve Anlaşma Devletleri donanmalarını gördüğünde “Geldikleri gibi giderler!” demesi, onun güçlü bir vizyoner olduğunu göstermektedir.
Samsun’ a Çıkış, Mustafa Kemal’in İstanbul’dan uzaklaştırılma çabasını olumlu bir amaca evrilmesidir. Hakkında olumsuz bir gelişme gibi görünmekle beraber, Anadolu’ya geçerek “lider”ini bekleyen direnişçi vatanseverlere ulaşabilmesi için bu durumu bir fırsat olarak kullanmış; hatta “hiç kimsenin kuşku duymayacağı şekilde, zekice yetkilerini genişletebileceğini” sezmiştir (sf.171) Mevcut durumları, lehine çevirmek ve fırsatları sezmek ve mevcut durumu avantaja çevirebilmek amacıyla hizmetkar; olumsuz durumların ve kaos ortamının tavan yapmasına rağmen krizi fırsata çevirmesi adaptif ve dönüşümcü liderlik davranışlarının entegrasyonu olarak yorumlanabilir.
“Dağ Başını Duman Almış”. Mustafa Kemal, bir milletin kurtuluş mücadelesini, kendi içinden gelen gücü harekete geçirerek yapmasını sağlamak, vizyonu gerçekleştirmek için süper liderlik davranışlarını gösterir. “Türk halkının moralinin çok bozuk” olduğunu görmesi, annesiyle özdeşleştirdiği ulusuna, onları kurtararak hizmet etmesi de temel liderlik davranışı olarak nitelendirilebilir. Bu niyeti Kazım Karabekir’e yazdığı, onun desteğini istediği mektupta açıkça ifade etmiştir(sf. 183). Bölgedeki diğer “ulema” ile de işbirliğini başarması, ortamdaki aktörlerle etkileşerek yönetimi gerçekleştirmesi, değişen koşullara göre yapıyı yeniden düzenlemeye çalışması, paylaşılan bir amaç yaratarak bu gücü etkiye yöneltmesi, vizyon, karizma ve ağ oluşturması, deneyimlemeye cesaretlendirmesi gibi davranışları adaptif liderliği çağrıştırır. Dönem itibarıyla da Samsun, Amasya, Sivas ve en son Erzurum Kongreleri, halkın desteğini alma konusunda yaptığı manevralar, konuşmalar bu davranışların ipuçlarıdır. Statükoya meydan okuması, var olan kavramları kırarak, -halifelik ve padişah inancı- üniformasını dahi bırakan bir asker olarak, sadece kişisel potansiyeli ile yılgın, bitap haldeki takipçilerinin kuvvetini açığa çıkarmış ve cesaretlendirmiştir. Bütün bunları, kendi kişisel enerjisi kullanarak yapmıştır. Hatta bu davranışlar, kuantum liderliğinin tanımında bulunan davranışlardır. İşinden azledilmiş, üniformasız, kendinden ve inancından başka hiçbir şeyi olmayan bir kişinin, yüzyıllardır kemikleşmiş bir statükoyu, değiştirme girişimi “odanın içindekileri değil, odayı da değiştirmek” olarak tabir edilebilir. Bu etki devrimleri de içine alacak köklü değişimin ilk adımıdır. Bu bölümde, halkın güç birliğini kazandığını görmek ona güç vermiştir.
Siyasal Direniş, Milli mücadelenin ilk teşebbüslerinde, İstanbul hükümetinin kendisi için planladığı bütün engellemeleri bertaraf edebilmesi ile liderlik davranışlarında Mustafa Kemal’in Gazi Mustafa Kemal Atatürk olma yolundaki cesur liderlik davranışlarının en çaok parlayan zamanlarını müjdeler. Diğer taraftan Kazım Karabekir, doğu illerinde, hâlihazırda bütünlük ve istikrar sağlamış bir sistem kurmuş olması, halkın gözünde sadece asker değil, aynı zamanda, onlara hizmet eden, iyiliği ve esenliği için uğraş veren bir lider olarak tasvir edilmektedir. Karabekir Paşa’nın da o zor şartlarda hem öğrenen hem de, o yıllarda eksikliği yaşanan eğitsel anlamda öğretimsel kimliği- 1000 kadar öksüz çocuğu himayesi ve eğitmesi- kendisinin saygınlığı ve itibarını artmasını sağlamıştır. Kazım Karabekir’in takipçileri olan bölge halkının, Mustafa Kemal’e destek vererek onun vizyonunu gerçekleştirmesinde kritik bir rol oynadığı ifade edilmektedir. Bu bölümde, Kazım Karabekir’in yöre halkı üzerindeki etkisi ve eğitici kimliği ile kültürel ve entelektüel liderlik davranışları (sf:195) ele alınmaktadır. Ayrıca Mustafa Kemal ile kurduğu iş birliği, Mustafa Kemal’in önemli bir lider figürüyle güç birliği ve uzlaşı içinde gücü arkasına alan bir liderlik sergilediğini göstermektedir.
Anadolu Üzerinde Parıldayan Güneş doğmaya başlamıştır: ‘’…Mustafa Kemal, karizmatik bir liderin tipik davranış modeline uygun hareket ediyordu. Örneğin, yıldırıcı ve yüklendirici, utangaç ve saldırgandı ve insanlara yönelik bu birbirine karşıt tavırlardan birinden diğerine hızla geçebiliyordu.”(sf. 210) ifadesi ile kitap, Mustafa Kemal’in karizmatik lider davranışlarını kendisi tahlil etmiş ve şu alıntıyla desteklemiştir: “Liderin çekiciliği insanda hem korku hem sevgi uyandırmasına dayanır… Olağanüstü bir liderlik yeteneğine sahip eylem adamı ikili bir karakteristiğe sahiptir. Ve herhangi bir büyük liderin yakından incelenmesi çoğu zaman bu durumu doğrular” (Abse ve Ulman, 1997) Bölümdeki bu ifadeler, transformasyonel liderliğin özellikle vurguladığı karizma gücünü göstermektedir.
İç Savaş Sırasında Ankara, büyük karargaha ev sahipliği yaptı. Kitapta ki ifadeye göre, “Halide Edip, Mustafa Kemal’in herhangi bir konuda mutlak kararlara sahip olmadığı değişik yollara başvurabildiği sonucuna vardı.” (sf.218). Bu tutum, genel liderlik davranışlarında, öngörülemeyen durum ve şartlara göre vizyon hedefleri için değişim ve gelişim yolunu daima açık tutan, bir durum olarak değerlendirilebilir. “Osmanlı hükümetinin, 10 Ağustos 1920 Sevr antlaşmasının imzalamayı kabul etmesi, Anadolu’da öfkeyi kışkırtan yeni bir aşağılanmışlık duygusunun yaşanmasına yol açtı. Mustafa Kemal, bu durumun sağladığı olanaklardan yararlanarak söz konusu aşağılanmaya son vermeye yetenekli yegâne insan konumuna getirdi.”(sf.229) Liderlerin oluşmasında durum ve şartların önemi bu ifadelerde açık olarak dile getirilmiştir. Mustafa Kemal, durumun tamamını hem hedefleri hem de liderlik rollerini üstlenen kişi olabilmesi açısından cesaret ve sorumlulukla kullanmıştır.
Mustafa Kemal’ den Gazi Mustafa Kemal’e gittiği süreçte, Bursa’nın düşmesi üzerine, meclis toplantısında, milletvekillerinin tepkilerini ve moral bozukluklarını dengeleyici, kimi zaman gönül alıcı, kimi zaman üstü kapalı tehditle, makul ve mantıklı sağduyulu sonuçlar çıkarması, tıpkı bir antrenör gibi gruba yön vermesi, hedefleri hatırlatması vizyoner liderlik davranışı olarak ifade edilebilir. Mustafa Kemal, mebusları ikna etmiş, yatıştırmış, vizyona yöneltmiş, yön belirlemiştir (Sf.234-235).
“Ordular, İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” aşaması öncesinde yani Büyük taarruz öncesi, Mustafa Kemal; “… Önce ordusunun bu taarruza hazırlanması gerektiğinin farkındaydı… Ulusun büyük bir saldırı fikrine psikolojik açıdan hazırlanması gereğinin de bilincindeydi.” “… Her gün meclise uğrayarak, muhalefet milletvekillerinin ruh halini ihtiyatlı bir şekilde gözden geçirerek, kontrolü elinde tutmak için hatiplik becerilerini kullanıyordu… Titizlikle seçilmiş cümlelerle milletvekillerine öğütlerde bulunuyor; kendi düşüncelerini açıklıyor, kimi zaman tehdide kimi zaman da sert çıkışlara başvuruyordu.” “…Mustafa Kemal, hala devam eden Yunan tehdidi karşısında meclisin ulusal amaçları etrafında tek cephe halinde durmasını sağlama çabasındaydı… Muhalefetle başa çıkması için Ali Fuat Paşa’yı Ankara’ ya getirerek ona sadık milletvekillerinin başına geçirdi.”(sf:250-251). Bu davranışlar, Mustafa Kemal’in kendi hedeflediği vizyona takipçilerini ortak etmek adına yaptığı manevralarından birkaç örnektir. Gazi’nin son hamlede başarıyı garantilemek adına, mevcut durumu iyi analiz etmesi, olası engelleri sezmesi ve farklı taktiklerle önlemler alması, takipçilerini tek bir amaç etrafında, toplayabilmesi zafere giden yolda kritik liderlik hamleleridir. Derin entelektüel ve kültürel birikimle, ‘her çeşit, soydan, inançtan ve eğitim seviyesinden bir mozaik’o zamanlara ait meclisi tek bir hedefe kilitleyerek ortak bir vizyonda işbirliği sağlamıştır. Mustafa Kemal’in, kültürel, vizyoner, entelektüel liderlik davranışlarıyla; bütün bu olayların alt fonundaki olağanüstü durum ve kaos ortamı, zeminde bir adaptif ve dönüşümcü liderlik davranışları gösterdiği söylenebilir. Büyük Taarruz öncesi hazırlıklar, Yunan birliklerini nasıl yanıltarak, son darbeyi vuracağı konusunda, planlamalarını ve gerekçelerini “saldırganla özdeşleşme olgusu” eyleminin Mustafa Kemal’in kişilik yapısı ile analiz ederek ancak açıklanabilir (sf. 257). “Sahip olduğu yenilmezlik duygusunu, askerlerine de aşıladı, onlara nesnel koşulların izin verebileceğinin çok ötesinde, olağanüstü bir umut ve gaye kazandırdı.”(sf. 260) Bu davranış ise, belirlenen vizyonu gerçekleştirmek üzere takipçilerini güdüleme ve amaca odaklama konusunda eşsiz bir başarı olan bir liderlik davranışı olarak nitelendirilebilir. Liderin güdüleme ve odaklama yetileri, bütün liderlik davranışlarının temel tutumlarından birisi olarak kabul edebiliriz. Ayrıca, “Mustafa Kemal’in savaşı, çatışma hattının ön saflarında yönetmiş olması, Yunanlıları çok etkilemiştir.” (s.263).O, sadece yol belirleyen değil; o yolda bizzat en önde yürüyerek önderlik ettiğini ve bu suretle takipçileri için önemli bir model olması, cesaretlendirmesi, ülkü birliğini perçinlemesi açısından önemli bir liderlik davranışıdır.
Alevler İçindeki İzmir’ den Yükselen Aşk Alevi başlığı altında İzmir‘in kurtuluşu esnasında geçen olaylarda kritik manevralar içerir. Verem’ e yakalanan emektar Fikriye ile çok iyi Fransızca konuşan, iyi eğitimli entelektüel ‘ayaklı gazaete’ Latife Hanım arasında kalan yüreği ile ana-vatanı kurtarma mücadelesinin başabaş olduğu zamanlardır. Bu şartlar altında dahi, birbirine muhalif durumdaki Yunan-Rum halkları ile Türk halkı arasındaki gerginliği, evrensel etik kurallar içinde değerlendirerek davranması ve bu yönlü caydırıcı önlemler alması, sadece kısıtlı bir takipçi kitlesi için değil çoğunluğa hitap eden değerli bir liderlik davranışıdır. Bu davranışla, Mustafa Kemal, takipçileri ile birlikte, ilk vizyonu olan “zaferle gelen güç” hedefini gerçekleştirir gerçekleştirmez, sonraki vizyon için yol göstermiştir: “Demokratik, bağımsız ve onurlu bir ülke.” (sf.266). İngilizler, yirmi dört saatlik bir ültimatom mektubu aldığında İngilizlerin bu süre içinde İzmir limanını terk etmeleri ya da savaş olasılığı üzerinedir: “… Mustafa Kemal’in kişilik yapısı, onun bir kez daha hareket alanını daraltan nesnel koşulları göz ardı etmesine ve cüretkâr bir tavır sergilemesine yardımcı oldu” (sf. 275). Özgürlük, adalet ve insancıl olma gibi ahlaki değerleri izleyenleri için çekici kılan; bilinç geliştiren, risk almaya istekli, kararlı ve tutarlı bir liderlik sergileyen bu davranışlar, değiştirmeyi amaçladıkları koşullar ve ortamlar dikkate alındığında dönüşümcü liderlik davranışları olarak da değerlendirilebilir.
Padişah, Anne, Ödipal Oğul. Annesini toprağa veren Mustafa Kemal, saltanatın (hayırsız baba) kaldırılması konusunda, ana-vatanı kurtarma hedefindeki sarsılmaz iradesiyle millet meclisini ikna etmek için yaptığı tehditkâr konuşma ve seçme-seçilme hakkına ilişkin, Mustafa Kemal’i meclis dışına çıkarma riski taşıyan kanun teklifinin oylaması sırasında yaptığı duygusal konuşma; hemen hemen bütün liderlik davranışlarının temelinde yer alan ikna yeteneğini davranışlarına yansıttığı bir örnektir.
Türkiye Cumhuriyeti’ne Doğru, Türklerin yüzyıllardır benimsediği ve içselleştirdiği, günlük hayattan, siyasal ve sosyal hayata kadar yer alan bazı gelenek ve adetler, Mustafa Kemal tarafından takipçilerini, bazen ikna yoluyla, gözdağı veya alıştırarak, duygusal, empatik diyaloglarla kültürel bir değişim sürecine yönlendirmiştir. Kurtuluş zaferle fiilen gerçekleşmiş olsa da mücadele sosyal, kültürel alanda devam etmek zorundadır. Kendi evlilik töreninden, hilafetin kaldırılmasına, cumhuriyetin ilanına, Türk kadını ile sosyal-siyasal hayatı arasında bir utanç duvarı gibi duran peçeyi yıkması, seçme seçilme hakkını vermesi gibi gelişmeler, toplumu dönüştürücü, köklü, kültürel liderliğin davranışlarına ilk örnekler olarak kabul edilebilir (Sf. 295-296-311). Ayrıca, kendi itirazına rağmen, Mustafa Kemal, İsmet İnönü’yü Lozan konferansına müzakereci olarak göndermiştir. Uzun bir süreye yayılan, çetin geçen bu konferansta, İsmet İnönü, kendisinin bile şaşkınlıkla yaklaştığı diplomatik bir başarı ile anavatana dönmüştür. İnönü’nün konferans süresince gösterdiği, mükemmel müzakere başarısı, beklenmedik karmaşık durumlarda çeşitli taktiklerle, karşı taraftaki olumsuz tutum ve gelişmeleri dahi, kendi lehine çevirerek çok iyi bir başarı elde etmesi adaptif bir davranış olarak, temsil ettiği anavatandaki takipçileri mutlu etmiş ve onların gözünde yücelterek Türkiye Cumhuriyetinin ilk başbakanı olma yolunu açmıştır. Bu durum, Gazi’nin yakın çevresindeki takipçilerinin kişisel özelliklerini çok iyi gözlemlemesi, onların gelişimini ve tatmini ile hedeflere ulaşmakta isabetli seçimler yapması, temel liderlik özellikleri ile beraber, amacına hizmet eden, ettiren, gelişmesine katkıda bulunan, inisiyatif veren hizmetkâr ve dağıtımcı liderlik özellikleridir (Sf. 299-300-307)
Panama Şapkalı Adam Kız Evlatlıklar Ediniyor. Şapka devrimi, muhafazakârlığı ile öne çıkan Kastamonu’ da başlatarak, Anadolu’ da çağdaş giyim ve aksesuar kullanımı için bir model olması, bu konuda halkı ikna kabiliyeti, yüzyılların alışkanlığı olan tekke ve zaviyelerin kapanması, hukuksal düzenlemeler ile dini etkilerin ortadan kaldırılması, medeni ve demokratik, çağdaş bir düzen kurma çalışmaları, ülkeyi bayındır ve üretken kılma amaçlı girişimleri, teknolojik araçların kullanımında model oluşturması, kültürel, dönüşümcü ve teknolojik liderlik davranışlarına örnekler olabilir.
Bizans Değil; İstanbul bölümünde, Mustafa Kemal’in İstanbul’a gelişi şerefine olan kutlamalarda Lütfiye Gürsoy’un; “Kutlamalara, genç kızların da katılmış olması geleneksel olarak hava karardıktan sonra evlerine kapandıkları bu ülkede yaşanan dikkate değer toplumsal değişimin bir kanıtıdır” ifadesi, Gazi’nin dönüşümcü, kültürel liderliğinin kısa sürede başarılı olduğunu gösterir.(Sf. 365)
Rahatlamaya Vakit Yok. Harf inkılabı ve Mustafa Kemal’in nutuğu kaleme alması sürecinde, halkın okuma-yazma ve eğitilmesi için önemli bir dönemdir. Harf devriminin ilk tanıtımındaki konuşmasında “Artık mazinin hatalarını kökünden temizlemek zamanındayız. Hataları tashih edeceğiz” cümleleri, tam anlamıyla dönüşümcü bir liderlik ifadesi olarak değerlendirilebilir. Bu dönemde özellikle, Ata’nın evlatlık aldığı kız çocuklarının eğitim hayatlarının mükemmelliği ve sosyal hayatlarındaki başarılar, önemli bir rol-model olarak öne çıkmıştır. Bütün bu davranışlar, entelektüel ve kültürel liderlik davranışlarına bir örnek olabilir ( s. 367-368-373-374).
Bu bölümde Gençliğe Hitabede “Ey Türk İstikbalinin evladı! İşte bu ahval ve şerait içinde dahi vazifen, Türk İstiklal ve Cumhuriyetini kurtarmaktır!” cümlesiyle, kurulan düzenin sürdürülmesi görevini Türk Gençliğine vermiş, hitabın tümü ele alındığında ise, Türk Gençliğinin tümünü ayrı ayrı kudretini kendi içinden alan, bunun için hiç kimseye ihtiyacı olmayacak kadar güçlü birer lider olarak görmüştür. Bu ifadeler, dönüşümcü bir liderin, gerçekleştirdiği vizyonu, sürdürmek üzere takipçilerine devretmesi, her birini sürdürücü bir lider davranışı beklentisinde olduğunu ileterek, aynı zamanda süper liderlik davranışı; bunların tamamını uzak hedef olarak vatana hizmet maksadıyla, takipçilerinin duygusal durumu, keder ve beklentilerini çok iyi analiz ederek sahip olduğu yetenekleri iyi bilen bir lider güveni ile yapmasından dolayı hizmetkâr ve dağıtımcı liderlik davranışları olarak görebiliriz (sf. 369).
Bu süreçte, Gerçek Dünyadaki Bölünmeler ve Kişilik Bölünmesi ve bu bölümde isyanlar, Menemen olayı ve öncesindeki çok partili demokratik siyasal yaşama geçişin sancılı tecrübeleri gerçekleştirme esnasında olabilecek tehlikelere karşı mevcut durumu koruyacak ve sürdürecek davranışlar sergilemesi sürdürücü liderliğine örnek olabilir. Çünkü ana-vatanın birliği, huzuru ve refahını tehdit edecek hiçbir kargaşa hoş görülemez.
Gazi Mustafa Kemal’den Atatürk’e : “… Mustafa Kemal’in, yeni Türkiye’nin gelişmesine yardım edebilecek yetenekli Alman Yahudilerine sığınma hakkı vermekle sağlanabilecek avantajları düşünmesine yol açtı. Hitler’in zulmünden kaçan Yahudi bilim adamları ve sanatçılar pek çok Alman Yahudi’si ve diğer göçmenler, 1930’larda Türkiye’ye göç ettiler.” (Sf.384) Bu ifadelerin geçtiği bölümde Türkiye’de, tıp, hukuk, konservatuvar gibi bilim ve sanat alanında insan yetiştirecek yükseköğretim kurumlarının açılmasıyla anavatanda entelektüel bir birikimin başlaması amaçlanmıştı. Örneğin, bu süreçte Ankara’da yerleşen, Alman Psikanalist Edith Weigert tarafından Freud perspektifindeki kuramsal bilgiler daha sonra yetiştirilecek olan Türk araştırmacılar için önemli kaynak birikimi ortaya çıkarmıştır. Almanya’yı uluslararası işci örgütünde temsil eden Dr. Weigert ‘in eşi yahudi Profesör Oscar Weigert, işcileri feodal düzenden kurtarmak amacıyla eski ‘feodal işci’ düzenini, yasal izin, sigorta, tazminat gibi düzenelemeler ile daha eşitlikçi ve haklara saygılı medeni bir sistemin kurulmasında ilk katkı sağlayan kişidir. Gazi’nin dâhiyane fikri, zamanın politik şartlarını olumlu değerlendirme açısından önemlidir. Türk Dil Kurumu’nun kurulması, Türk dilini zenginleştirecek bilimsel çalışmaların yapılması açısından oldukça değerlidir. Ayrıca Gazi, alanında ün yapmış bilim insanları ile çalışmış, bazı konularda, kendisini, derinlemesine eğitmiş ve çevresindeki insanlarında bilgilenmesini sağlamıştır. Hatta bu esnada, “güneş-dil kuramı” ve “Türk tarih tezi” adlarında iki kavram üretmiştir (sf. 387). Bütün bu çalışmalar kısa sürede, Gazi’nin hedeflediği “kültürel devrimi” gerçekleştirme yolunda ciddi sonuçlar elde edilmesinde önemli adımlardır. Kültürün yeniden şekillendirmeye ve yenilikler katarak zenginleştirme hedefiyle, kültürel liderlik davranışı, sosyal sorunlara ve baskılara rağmen rol, karakter gücü ve bilgi gücünün bileşkesi sayesinde entelektüel lider davranışa örnektir. Değişim ve öğrenmelere kendini motive ederek bunun getirdiği gerilimi kaldırabilmesi, çevresindekilere öğrenme imkânı sunması, entelektüel derinliği, “birlikte gerçekleştirebileceklerimiz için birlikte öğrenebiliriz” düşüncesiyle hareket etmesinden dolayı, öğrenen lider davranışı olarak değerlendirilebilir : “Tabiatta bilirsiniz ki, hiçbir şey yok olmaz. Ne bir söz, ne bir hareket… olduğu çağ ne kadar eski veya yeni olursa olsun, bütün bu oluşlar oldukları andaki gibi tabiat içindedir. Bu dalgalanmada, zaman ve mesafe mefhumu yoktur. Bugün dünyanın herhangi bir köşesinde söylenen sözü veya akış yapan hareketleri, yine dünyanın herhangi bir köşesinde aynı anda işitmek, dinlemek zapt etmek mümkün olduğunu görüyoruz” gibi konularda felsefi ve sözde felsefi spekülasyonlar bile yapılıyordu. (Afet İnan, akt:Volkan, s:388) –(Kaos kuramı ve kelebek etkisi)
Sözlü Sınavlar, Gazi’nin kendi öğrenme sürecine karşılaştığı kişiler ve etrafındakileri bu metotla öğrenme sürecine dâhil etmesidir. Sözlü sınavların nerede, ne zaman olacağı kestirilmezken, bu ihtimal dâhilindeki herkes öğrenme sürecinde mükemmelleşmek zorunda hissetmiştir. Bu süreci başarı ile tamamlayanların önü açılmış ve ödüllendirilmişlerdir. Bu tutum da öğrenen lider davranışını temel amacının, kültürel değişimi ve entelektüel kaliteyi arttırma hedefi olduğu hatırlanırsa öğrenen lider davranışı olarak nitelendirilebilir.
İçsel Süreçler ve Gerçek Dünya Meşguliyetleri bölümünde Gazi’nin dış siyaseti şekillendiren resmi ziyaretleri, dış dünyaya genç Türkiye Cumhuriyetini takdimi, iç yolculuğu ile paralel olarak anlatılır. Gazi, bu süreç sonunda dünya liderlerine, liderlik edecek bir model haline gelmiştir. Özellikle, Ortadoğu ve Müslüman ülkelerin liderleri için, laik yaşantı, modern dünya görüşü ile yeniden şekillenebilen çoğunluğu Müslüman nüfuslu bir milleti büyük bir övünçle takdim etmiştir. İran Şahı Pehlevi’nin Samsun’da kabulü, 20 günde ilk Türk opera eserinin, Adnan Saygun tarafından bestelenmesi ve bir opera binasında icrası gibi. Ayrıca Afgan kralının da, ziyareti esnasında bu yönlü etkilendiği belirtilir. Sadabat Paktının kuruluşu ile birlikte, dünyanın ilk laik ve Müslüman devleti, Müslüman mazlumlara örnek ve destek olmuştur. Bütün bunların gerçekleşmesi, Gazi’nin sadece kendi ülkesinde değil; artık tüm dünya üzerinde takipçilere sahip olduğunu gösterir. Kültürel, entelektüel ve öğrenen lider davranışlarının tavan yaptığı bu dönemlerinde, vizyonunu gerçekleştirme başarısı bu davranışların bu etkiden nasiplenmiş liderler için liderlerin lideri olmasını sağlamıştır. Özellikle, İran’ın ve Afganistan’ın eş zamanlardaki sosyal yaşantıları ve değişiklikleri bu etkiyi kanıtlar. Hâlbuki dünya Müslümanları, Mustafa Kemal’in halifeliği üstlenerek, İslam dünyasını temsil eden bir dünya lideri olması beklentisindeydi. Fakat bu görkemli seçeneği, Misak-ı Milli sınırları içinde yaşayan Türk insanının mutluluğu ve gelişmişliği vizyonu için ret etti. Müslüman ve laik olunabileceği konusunda önemli bir örnek yaratmak, ihtişamlı halifeliği kimliğinde taşımaktan daha önemli idi. Bu davranış da vizyoner bir davranış olarak değerlendirilebilir. Bunun yanında, aktarılan anekdotlarda,Mustafa Kemal’in dış siyaset ve gelişmeler konusunda yaptığı çözümlemeler isabetli bir sezi ve ileri görüşlülük örneği olarak, temel liderlik davranışlarına örnek olabilir.
Mustafa Kemal’in en yakınındaki kişilerden en uzağına kadar etkileşim içinde olduğu insanlar, onun güçlü öğrenen liderlik davranışları sonucu mükemmelleşme derecesinde donanmışlarıdır. Yazarın aktarımları genel olarak incelendiğinde, bu etki en yakın halkada –evlatlıkları, emrindekiler, yakın arkadaşları vs.- güçlü etkiler alırken, dalga dalga yayılarak tüm yurda hatta dünyaya yayılan bir etkiye sahip olmuştur. Ata’nın liderliğinin rakipsizliğinin en önemli tılsımı bu alandaki liderlik davranışlarında olduğunu söyleyebiliriz. Savaş ve kaos dönemleri, dünya üzerinde pek çok lider yaratmıştır; fakat bu süreci entelektüel ve kültürel anlamda, öğrenen lider kimliği ile taçlandırmak ancak O’nun azim ve kararı ile olabilecek bir durumdu. Ölümünden sonrasında dahi kendisini hiç görememiş genç takipçilere ilham ve model olması genel liderlik gücünün en önemli ve somut kanıtıdır.
Son Muharebe, Mustafa Kemal’in, sağlığının son derece bozuk olduğu son dönemlerine dairdir. Bu zamanlarda dahi, Hatay sorunu başta olmak aktif liderlik rolüne devam etmiş, konuklarını ağırlamış, öğrenmeye, öğretmeye devam etmiş adaptive liderliğini ölüme kadar göstermiştir.
Ölümsüz Atatürk’e Dönüşümde, Vamık Volkan hoca, kendisine de esin kaynağı olan Atatürk’ün, memleketi olan KKTC için de nasıl “kurtarıcılık” yaptığını büyülenmiş bir dille anlatır. Ata, mazlum bir halkın dar zamanında, karmaşa ve dağılmışlığın ortasında umut ve mücadele adına yılların önüne geçerek adadaki mazlum Türk halkı için de liderliğini göstermiştir(sf. 452). Ve doğum gününü 19 Mayıs olarak ifade etmiştir (s.394).
SON SÖZ
Mustafa Kemal’in hayatına ruhsal ve psikolojik çözümlemeler ışığında biyografik bir anlatımla ele alınması, liderlik davranışları konusunda adeta bütün örüntüyü ortaya koyması açısından oldukça ilginç bir çözümleme getirmiştir. Atatürk’ün hayatı da her insanınki gibi; aile mirası, kişiliği, ebeveynleriyle etkileşimleri, yaşadığı olaylar ve hayatına giren kişilerin ona kattığı etkilerle bir liderlik yolculuğuna dönüşmüştür. Genel liderlik özelliklerinin temeli olan vizyon belirleme, misyon ve stratejik planlama, takipçilerini bu süreçlere ortak etme, ileri görüşlülük gibi davranışlarının çokluğu hayatının her evresinde gözlemlenmektedir. Ayrıca, liderlik kuramları arasında, “farklı olabilecek etkili liderlik davranışlarının önceden kestirilmesinin mümkün olmadığı, her ortamda geçerli olacak tek bir etkili liderlik davranışının olamayacağını” ifade eden Durumsallık yaklaşımı açısından Atatürk’ün hayatı eşsiz bir örnek olabilir. Atatürk, durum ve şartlara göre, dönüşümcü, dağıtımcı, sürdürücü, entelektüel, öğrenen, uyumsal, hizmetkâr, süper liderlik davranışlarını göstermekle beraber; bu liderlik türlerinden birkaç tanesini aynı anda ya da içi içe veya sarmal halinde göstermiştir. Anavatanını kurtarmak, milletini çağdaş, bağımsız, entelektüel ve mutlu bir halk haline getirmek, dünyaya öncülük edebilecek bir gücün sahibi yapmak amacına ömrü boyunca, son nefesine kadar “hizmet” etmiştir. Fiziksel, duygusal, zihinsel potansiyelinin yüksekliği, “ben” kavramında önce “biz”e odaklanması, iyiyi ve doğruluğu temsil etmesi ve gerektiğinde sosyal anlamdaki adaletsizlik ve eşitliksizliklerle mücadelesi, dinleme, empati, farkındalık, iyileştirme, ikna etme gücü, kavramsallaştırma, öngörü sahibi olma, hizmet odaklılık, insanların gelişimine önem verme, topluluk inşa etme gibi hizmetkâr liderlik özelliklerinin tamamı Atatürk’ün kitapta aktarılan davranışlarında mevcuttur. Kriz zamanlarında gerekli olan liderliliğin sürekliliği adına çabaları, eleştirelere karşı mukavemeti, muhalif davranışları kararlılıkla bertaraf etmesi, hatta bu sebeple çok değer verdiği, Refet Bey ve Rauf Bey gibi arkadaşları ile yollarını ayırabilmesi hizmetkar liderlik ile çelişir görünebilir. Fakat bu davranışların temeli de, zamanın şartları dâhilinde ülküsüne hizmet etmenin bir gerekliliği için bir irade kuvvetidir (Cemaloğlu ve Ak Küçükçayır, 2022). Kitabın, son bölümlerinde, “köylüler, sıradan insanlar ve çocuklara karşı son derece sabırlı ve şefkatli olması” ifadesi de bu anlamda ilgi çekicidir. Ayrıca, Ata’nın, 19 Mayıs 1919’dan itibaren 8 yıl boyunca İstanbul’a ayak basmaması da bu noktaya dikkat çeker. Bu arada, sadece, Latife Hanım ile Bursa’dan Samsun’a geçerken boğazdan geçmiş fakat onu görmeyi bekleyen İstanbulluları hayal kırıklığına uğratmıştır. Her ne kadar, yazarlar psikolojik bir çözümleme ile bu durumu anlatmışlarsa da, aynı zamanda dikkat çekici olan bir diğer nokta, bu sürede, kültürel ve sosyal reformların en önemlilerini, Anadolu’nun koynunda ve halkının arasında gerçekleştirmiş olmasıdır. Her fırsatta Anadolu’nun her köşesini dolaşmış ve halkıyla içi içe olmaktan mutluluk duymuştur. Kitapta değinilen tüm yaşantıların psikanalizinde, Ata’nın liderlik davranışını yalnızca saf, duru bir asalet taşıyan halka hizmet etme amacıyla sergilediğini ve bu amaca sekte vuracak, kibir ve ikilikle zarar verecek bütün tehlikeleri etkisiz kıldığını; tüm bu davranışları anne-vatan özdeşleşmesinin duru niyetiyle, hizmet amacıyla yaptığını söyleyebiliriz. Bu iç yönelimle, tüm ihtimalleri gören, işini şansa bırakmayan, kitaplarla ve savaş alanlarında geçen, halka adanmış bir ömrün en güçlü motivasyonu, halkını kurtarmak için liderlik etmekti. Vatanı anavatan yapan, sınırlarını belirleyen, halkını ailesi olarak gören kahraman bir kurtarıcı bir oğuldur Mustafa. İçinden gelen bu güçle, koca İstanbul efsane bir şehir iken, Anadolu’nun çorak şehri Ankara’yı yeniden doğuşların başşehri yapmış, neşeyle, iyimserlikle, şefkatle, halkına sarılmış ve önce halkına hizmet görevini yerine getirmiştir. Aynı zamanda bunu gerçekleştirirken, cehalete ve bağnazlığa dürüstçe ‘kadeh’ kaldırarak, yaşam tarzını, tercihlerini, hayatını halkından gizlememiştir (sf.373); tıpkı aile arasında olduğu gibi. Ayrıca bu süreçte, ülkeden ayrılmadan tüm yabancı konuklarını “evinde” ağırlaması da dikkat çekicidir; misafirlerini evinde başarıyla ağırlamak, ev sahibi halkı da onurlandırır tıpkı evin bğüyük oğlu/kurtarıcı babası gibi. bu nedenle, temelde hizmetkâr liderlik anlayışına dayanarak, durum ve koşulların gerektirdiği dönüşümcü, sürdürücü, süper, uyumsal, öğrenen, entelektüel, kültürel, vizyoner ve teknolojik liderlik davranışlarını takipçilerin ihtiyaç ve beklentilerine göre başarıyla sergilemiştir. Çevresindekileri; sokaktaki insanı, köylüyü, kentliyi ve tüm takipçilerini ana hedefe ve hizmete ortak etmiş; en büyük gücü ise her zaman halktan (aileden) biri olmasıdır. Halkı, O’nu evladı gibi bağrına basmış, kendisine, bir oğul gibi hürmet, şefkat ve sadakatle, sevgiyle yaralarını sararak hizmet eden liderini kendi kalbinde yaşatarak ölümsüzleştirmiştir. Kendisi de halkına karşı hissettiği duygularını aşağıdaki sözleri ile ifade etmiştir: “Bizim halkımız çok temiz kalpli, çok asil ruhlu, ilerlemeye çok kabiliyetli bir halktır. Bu halk eğer bir defa karşısındakilerin samimiyetle kendilerine hizmet ettiğine inanırsa her türlü hareketi hemen kabule hazırdır. Bunun için gençlerin her şeyden önce millete güven vermeleri lazımdır.”
Kitabın psikolojik analize dayanan bakış açısı, liderlik açısından incelenmesi, Ata’nın, bu kadar çeşitli liderlik davranışını son derece başarılı bir şekilde yerine getirmesinin tesadüf olamayacağını ispatlar niteliktedir. Ebediyete yolculuk söz konusu olduğunda bile bir lider olarak vizyonu nettir: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.’’ Mustafa Kemal Atatürk
Saygıyla, sevgiyle ve derin bir minnettarlıkla anıyoruz… Emanetin başımızın üstünde Ata’m; huzur içinde uyu.
NOT: Bu yazı, yıllar önce bir kitap incelemesinde çalışılmış ana metnin uyarlanmasıdır. Bu kitap ile beni tanıştıran Prof. Dr. Sadegül Akbaba Altun hocama çok teşekkür ediyorum.
Meraklısına Kaynakça
Cemaloğlu, N. ve Ak Küçükçayır, G. (2022). Liderlik kuramları. *Kuramdan Uygulamaya Liderlik* kitabı içinde. Editörler: Necati Cemaloğlu ve Necmi Gökyer.
- D. Volkan and N. Itzkowitz, 1984. The Immortal Atatürk: A Psychobiography. University of Chicago Press. https://nes.princeton.edu/publications/immortal-ataturk-psychobiography
Volkan, V. D. (2007). On Kemal Atatürk’s Psychoanalytic Biography. International Journal of Turkish Studies. https://l24.im/0GLKHMd