İNSAN VE YABANCILAŞMA -2
Köle Epiktetos’tan Günümüzün Altın Tasmalı Kölesine Mektup
Hayal dünyam Jostein Gaarder kadar geniş değildir.Sana Hilde Moller’in doğum günü kartlarını göndermiyorum.Sofi’nin posta kutusuna gelen mektupların bir benzeri hiç değil.Haldun’un ‘sosyolojik muhayyilesini’ temaşa etmedim.Harns’ın peri masallarında,elimde Selena’nın sihirli değneğiyle,seni yukardan izleyip sana gülmüyor ve seninle oyun oynamıyorum.Ben Hierapolis’te doğmuş,Nikopolis’te ölmüş bugüne yanlışlıkla uğramış bir köleyim.Maaş bordrosu,kredi kartı ve ‘’mutlu çalışan’’ rozetiyle donatılmış ‘sen’ köleye bir mektup bırakıyorum.
Selam sana, taksitle yaşayıp borçlu ölen modern çağın kölesi...
Sana bu mektubu, bir zamanlar bedenine zincir vurulmuş,fakat zihninin kapısını efendilerine hiçbir zaman açmamış özgür ruhlu Epiktetos’un yüzyılların ötesinden gelen kısık sesiyle yazıyorum.Ben,köle pazarlarında insanın fiyatının belirlendiği,bedenlerin alınıp satıldığı,Onur ve şerefinin efendisinin verdiği kadar olan,bir efendinin bakışıyla hayatın yön değiştirdiği çağlardan geliyorum.Sen ise kendini özgür zannettiğin,zincirlerini altınla kapladığın,efendilerine teşekkür ettiğin bir çağda yaşıyorsun.Aramızda yüzyıllar var; fakat köleliğin mahiyeti bakımından birbirimize hiç de uzak değiliz.Belki de senin çağın,benim yaşadığım çağdan daha ustaca bir kölelik düzeni kurmuştur.Çünkü benim zincirlerim demirdendi,seninkiler altından.Benim efendim kim olduğumu biliyordu;senin efendin ise sana kendisinin sen olduğunu düşündürüyor.Yani ben gönülsüz sen gönüllü köle.
Sana bir soru sorarak başlayayım:Gerçekten özgür müsün,yoksa yalnızca zincirlerinin rengini mi değiştirdin?Benim bileklerimdeki demir halkalar görünürdü.Herkes bir köle olduğumu bilirdi.Senin bileklerinde ise pahalı saatler,boynunda altın zincirler,parmağında değerli yüzükler var.Benim sırtımda efendimin kırbacının izi bulunurdu;senin sırtında ise makamını kaybetme korkusunun,borçlarının,itibarını koruma telaşının ve başkalarının gözünde küçülmeme endişesinin,toplum ne der?Tanrı’sının görünmez kırbaç izleri var. Ben efendimin emriyle çalışırdım;sen ise efendinin kim olduğunu bilmeden onun için sabahın erken saatlerinde uyanıyor,gecenin geç saatlerine kadar çalışıyorsun.Ayarlanmış robot gibi.Üstelik bütün bunları özgürlük,kariyer ve başarı diye adlandırıyorsun.Ne tuhaf! İnsan bazen köleliğinin adını değiştirdiğinde özgürleştiğini sanıyor.
Bir kinik değilim.Elinde su içtiğin tası at diyecek kadar toptan bir ret anlayışıyla sana seslenmiyorum.Ancak Arete’yi hayat felsefesi olarak gören ben,tüm yaşamımda şunu öğrendim:İnsanın özgürlüğü,sahip olduklarının fazlalığıyla değil,sahip olduklarının kendisi üzerindeki egemenliğini kırabilmesiyle ölçülür.Bir insanın evi olabilir,fakat evinin esiri olabilir.Altınları olabilir,fakat altınlarının hizmetçisi olabilir.Makamı olabilir,fakat makamını kaybetmemek için düşüncelerini,vicdanını ve onurunu pazara çıkarabilir.İşte o zaman insan, sahip olduğu şeylerin sahibi değil, onların bekçisi haline gelir.Senin trajedin de burada başlıyor:Bir zamanlar eşya insanın ihtiyaçlarını karşılamak için vardı; şimdi insan, eşyaların değerini yükseltmek için yaşamaya başladı.Yani bizim zamanımızda eşya insana hizmet için vardı; sizde ise insan eşyaya hizmet için yaşamaktadır.
Bakıyorum da çağınızda insanlar ev sahibi olmakla övünüyor.Oysa evin sahibi olduklarını söyledikleri insanlar,yirmi/otuz yıl boyunca bankaların kapısında bekçilik yapıyor. Evlerinin duvarlarını kendileri için değil, başkalarına göstermek için süslüyorlar.Koltuklarını misafirleri rahat etsin diye değil,misafirleri kendi zenginliklerine hayran kalsın diye seçiyorlar. Mutfaklarında yiyecekten çok gösteriş,salonlarında huzurdan çok statü, yatak odalarında dinlenmekten çok yorgunluk var.Bir evleri var ama içinde yaşayacak zamanları yok.Bir arabaları var ama nereye gittiklerini bilmiyorlar.Bir hayatları var ama onu yaşamaya cesaret edemiyorlar.Hayatları ve yaşamları modern times metrosundan fırlayan ve amaçsız yürüyen kalabalıkların sürü güdüsünden ibaret.
Ey altın tasmalı köle!Senin çağında altın, yalnızca bir maden değildir;bir inanç,bir kimlik, bir üstünlük iddiasıdır. İnsanlar birbirlerinin ruhuna değil, bileklerine bakıyor.Bir insanın ne düşündüğünü değil, ne giydiğini merak ediyorlar.Bilgisini değil,arabasının marka ve modelini soruyorlar.Karakterini değil,oturduğu semti inceliyorlar.Bir insanın değeri artık vicdanının derinliğiyle değil,banka hesabının uzunluğuyla ölçüyorlar.Cehalet pahalı bir takım elbise giydiğinde saygınlık kazanıyor;bilgelik yoksul bir kıyafet giydiğinde hor görülüyor.Medeniyet! Sokrates’in sorguladığı Atina’da bugün yaşasaydı, belki de kendisine önce ne kadar kazandığı,hangi marka telefonu kullandığı ve kaç takipçisi olduğu sorulacaktı.Cevap veremediğinde de toplumun ekonomik gelişimine katkı sağlamayan bir zavallı ilan edilecekti.
Senin köleliğin yalnızca parayla başlamıyor;çünkü artık sahip olduğun şeyler seni tanımlıyor.Altın yüzüğün seni değerli,pahalı araban seni başarılı,büyük evin seni önemli, makamın seni saygın kılıyor.Bir gün bunların hepsini elinden alsalar geriye kim kalacak?‘ Kişiliğini makamından alanlar gün gelip makamları ellerinden alındığında kişiliksiz kalırlar’ al sana kendini tanımakta zorlanacağın bir boşluk!Çünkü sen kendini inşa etmek yerine kendine vitrin hazırladın.Ruhunu geliştirmek yerine gardırobunu genişlettin.Düşüncelerini derinleştirmek yerine fotoğraflarını güzelleştirdin.İçindeki insanı büyütmek yerine dışındaki nesneleri çoğalttın.
Benim çağımda köle,efendisinin malıydı.Senin çağında ise insan,kendi malının malı oldu.Bilge filozofların tarihini okudun mu bilmem ama,köle olarak pazara çıkmış ancak özgürlüğün Nirvana’sına ulaşmış dostlarımız vardı.Bunlardan Phaidon,gençliğinde köle olarak satılmış,daha sonra Sokrates’in çevresine katılmış ve felsefi düşünce tarihinde yer edinmişti.Menippos, kölelikten özgürlüğe ulaşmış,Kinik geleneğin hicivci filozoflarından biri olmuştu.Benim gibi köleliği bizzat yaşamış insanların hikayesi,insanın toplumsal konumun düşünme yeteneğini belirleyemeyeceğinin kanıtıdır.Köle bedenlerimiz vardı ama düşüncelerimiz efendilerimizin mülkü değildi.Sen ise bedeninin sahibi olduğunu söylüyorsun;fakat düşüncelerinin kaç tanesi gerçekten sana ait? Hangi arzun, hangi korkun ve hangi hayalin sana ait?Reklamların sana öğrettiği mutluluğu kendi mutluluğun sanıyorsun.Toplumun dayattığı başarı ölçülerini kendi ideallerin zannediyorsun.Başkalarının alkışını kendi vicdanının sesiyle karıştırıyorsun.
Menippos,kölelikten kurtulduktan sonra insanların tutkularını,gösterişlerini ve sahte değerlerini hicveden bir düşünce dünyası kurdu.Senin bu günkü toplumunu görseydi,sanırım hiciv için yeni bir edebi tür icat etmesine gerek kalmazdı.Çünkü senin hayatın zaten başlı başına bir hiciv.İnsanlar borçlanarak zengin görünmeye,mutsuzluklarını pahalı tatillerle gizlemeye,yalnızlıklarını kalabalık fotoğraflarla örtmeye çalışıyor.Kredi kartıyla özgürlük satın alıp,taksitlerle geleceklerini ipotek ediyorlar,sonra da tüketim yapabildikleri için özgür hissediyorlar.Efendilerimin döneminde köleye yiyecek verilirdi ki çalışmaya devam etsin.Senin döneminde ise insana kredi veriliyor ki ömrünün geri kalanında çalışmaya devam etsin.Eskiden kırbaçvardı şimdi faiz var.Eskiden efendinin buyruğu vardı,şimdi son ödeme tarihi var.Eskiden köle pazarı vardı,şimdi alışveriş merkezleri var.İsimleri değişti,düzen kendini yeniledi.Binbir renkte tecelisini yansıttı Argus’un yüz adet gözünün tavus kuşunun kuyruğundaki renk cümbüşü gibi...
Dahası,sen yalnızca tükettiğin eşyaların değil,yükselmeye çalıştığın makamların da kölesisin.-İstismarın, istihmar’e evrildiği aşama-Bir koltuğa oturmak için karakterinden vazgeçiyorsun.Bir unvan kazanmak için hakikati susturuyorsun.Birilerinin gözüne girmek için kendi gözlerini kapatıyorsun.Makamın sana güç verdiğini sanıyorsun;oysa çoğu zaman sen makamın devamlılığı için kendini tüketiyorsun. ‘Masanın’ tasmasını boynuna geçiriyorsun.Koltuğun üzerinde oturan insan değil,insanın üzerinde oturan koltuk oluyor.Bir gün o koltuktan kalkmak zorunda kaldığında kim olduğunu hatırlayabilecek misin?Yoksa unvanınla birlikte kişiliğinde mi emekliye ayrılacak?
Ey çağdaş köle!Sana bir başka ironiyi daha anlatayım.Benim efendim köle olduğumu saklamazdı.Senin efendin ise seni özgür olduğuna inandırmak için kitaplar yazdırıyor,reklamlar hazırlatıyor,motivasyon konuşmaları yaptırıyor.Sana istediğin her şeyi satın alabileceğini söylüyor;fakat satın alamayacağın şeylerin peşinden koşarken hayatını kaybettiğini söylemiyor.Sana başarılı olmayı öğretiyor;fakat yeterli olanı tanımayı öğretmiyor.Çünkü senin doyman onun için bir tehlikedir.İhtiyaçlarını ne kadar çoğaltırsan o kadar kolay yönetilirsin.Arzuların büyüdükçe özgürlüğün küçülür. Sahip olmak istediğin her yeni şey,seni bir başka zorunluluğa bağlar.
Düşünsene yılda kapısı iki defa açılmayan misafir odası için bilmem kaç yüz milyarlık eşya satın alıyorsun.Gerçi sen artık yalnızca eşya satın almıyorsun;eşya satın alarak kendine bir kimlik satın almaya çalışıyorsun.Bir marka giydiğinde daha değerli,lüks bir otomobile bindiğinde daha üstün,pahalı bir mekana oturduğunda daha önemli olduğunu düşünüyorsun.Oysa bütün bunlar,insanın kendi içindeki eksikliği dışarıdan tamamlamaya çalışmasının trajikomik görüntüleridir.İnsan kendi değerini bilmiyorsa dünyanın bütün altınlarını üzerine taksa yine de eksik kalır.Çünkü altın, insanın bileğini süsleyebilir ama düşüncesini aydınlatamaz.Pahalı bir saat zamanı gösterir ama insanın ömrünü anlamlı kılmaz.Büyük bir ev yalnızlığı küçültmez.Makam insanı büyütmez;küçüklüğünü daha yüksek bir yerden gösterir.
Senin toplumunda statü,yeni bir din haline gelmiş.İnsanlar bu dinin tapınaklarına AVM diyor.Din adamları reklamcılar, kutsal metinleri kataloglar,ibadetleri tüketim, cennetleri yalı ve köşkler, cehennemleri ise yoksulluk ve maddi yoksunluk.Bu dinin mensupları birbirlerine sürekli aynı duayı ediyor:daha çok kazan, daha çok al,daha çok göster,daha çok yüksel!Hiç kimse onlara şu soruyu sormuyor:peki, bütün bunları elde ettikten sonra ne olacaksın? Daha zengin bir insan mı,yoksa daha pahalı bir kölemi?
Senin en büyük düşmanın yoksulluk değildir.Elbette yoksulluk insanın imkanlarını daraltır,hayatını zorlaştırır ve adaletsiz bir düzenin ağır sonuçlarını taşır.Fakat zenginlik de tek başına özgürlük değildir.İnsan yoksulken de onurlu,zenginken de köle olabilir.Sorun altına sahip olmak değil,altının sana sahip olmasıdır.Benim felsefem sana sahip olduklarını bütünüyle terk etmeni söylemez.Sana, sahip olduklarının seni ele geçirmesine izin vermemeni söyler.Çünkü insanın gerçek zenginliği, neye sahip olduğundan çok,neyin esiri olmadığıyla ilgilidir.Bir insanın binlerce altını olabilir ve yine de yoksul olabilir;çünkü özgürlüğünü kaybetmiştir.Başka bir insanın tek gömleği olabilir ama başını kimsenin önünde eğmiyorsa,düşüncesini parayla değiştirmiyorsa,vicdanını makam karşılığında satmıyorsa,o insanda kralların satın alamayacağı bir zenginlik vardır.
Öyleyse sana son bir soru sorayım:Bir gün bütün altınların erirse,malların elinden alınırsa,evin,araban,makamın,unvanın ve statün yok olursa geriye ne kalacak?Kendini savunacak bir düşüncen var mı?Başkasının alkışına ihtiyaç duymadan yaşayabilecek bir karakterin var mı?Hiç kimse seni görmediğinde doğru kalabilecek bir vicdanın var mı?Bir insanın karşısında, onun servetineve makamına bakmadan konuşabilecek kadar özgür müsün?Eğer bütün bunlara cevabın yoksa,üzülme; çağının en başarılı kölelerindensin.Bu durumda seni ödüllendirirler.Boynuna altın bir madalya takarlar,eline pahalı bir telefon verir,altına lüks bir araba çeker ve seni çağın diğer kölelerine örnek gösterirler.Bu ödülü alırken gözyaşlarını tutamazsın.Ne büyük mutluluk! Kölelik tarihinde ilk kez bir köle,zincirlerini başarı belgesi olarak duvara asmıştır.
Sana diyeceğim şu ki ben bir köleydim,fakat köle olduğumu biliyordum.Sen ise özgür olduğunu söylüyorsun;ama hayatının her alanında görünmez efendilere hizmet ediyorsun.Benim zincirlerimi başkaları takmıştı sen ise kendi ellerinle takıyorsun.Benim efendim beni satın almıştı; oysa sen ise kendini taksit taksit satıyorsun.Benim özgürlüğüm bedenimin ötesinde bir yerdeydi senin özgürlüğün ise bedenine geçirdiğin markaların arasında kaybolmuş.Ey altın tasmalı modern çağın kölesi kardeşim!Unutma ki bir kölenin boynundaki tasmanın değerli olması,onu azat etmez hatta bazen en ağır kölelik,insanın tasmasını süs olarak taşımasıdır.kendi ‘daimon’una müracaat et ve sor bakayım:Sahip oldukların mı senin, yoksa sen mi sahip olduklarının kölesisin?Buna dikkat et ve ruhunun sarayında yeniden efendi ol...
Seni ruhunun zincirlerini kırmış özgürlük şarkıları ile destanlar yazan Hür bin. Yezid’ in selamı ile selamlıyorum...