TAYLOR OKULA MI DÖNÜYOR? YAPAY ZEKA ÇAĞINDA DİJİTAL TAYLORİZM
Örgüt, eğitim kurumu, okul, mektep… Adı ne olursa olsun, dünya üzerinde eğitim veren yerlerin işlevleri öğrencilere yeni bilgileri kazandırmak, eleştirel düşünme becerilerini geliştirmek, toplum kültürünü ve değerlerini yeni kuşaklara aktarmak, bireylerin kendi potansiyellerini keşfetmelerine olanak sağlamak ve onları toplumsal yaşama hazırlamaktır.
Peki bu işlevler nasıl gerçekleştirilmelidir?
Bu sorunun cevabı büyük ölçüde yönetim kavramında yatmaktadır. Yönetim, insan ve madde kaynağının belirli bir amaç doğrultusunda koordine edilmesi olarak tanımlanmaktadır. Eğitim yönetimi alanındaki ilk terimlere ilişkin bilinen en eski kaynaklar Roma dönemine ait (Bursalıoğlu, 2014) olsa da yönetim olgusunun bilimsel olarak ele alınması özellikle 20. yy. boyunca geliştirilen yaklaşımlara dayanmaktadır.
Örgütler ilk olarak rasyonel sistem perspektifi ile ele alınmıştır. Örgütleri belirli örgütsel amaçları gerçekleştirmek üzere oluşturulan biçimsel araçlar olarak gören bu perspektif, klasik örgüt düşüncesine dayanmaktadır. Bilimsel yöneticilere tepki olarak doğal sistemler perspektifi ise örgütleri içinde bulundukları belirli durumlara uyum sağlamaya ve varlıklarını sürdürmeye çalışan sosyal gruplar olarak tanımlamaktadır (Hoy ve Miskel, 2010).
Bu iki perspektifin sentezi ise örgütleri yaşayan bir organizma olarak tanımlayan açık sistem perspektifinin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bu perspektif, örgütü, girdi, dönüşüm ve çıktı süreçleri ile örgüt-çevre etkileşiminden oluşan bir bütün olarak ele almaktadır. Teori, örgütlerin çevreden gelen değişim baskılarına, kendilerini dengeli-esnek süreçler ile sıkı-gevşek yapılar arasında stratejik olarak konumlandırarak yanıt verdiğini ileri sürmekte ve böylelikle örgütün rasyonellik ve doğal sisteme benzerlik arasında gidip gelen dinamik ve karmaşık bir sisteme dönüştüğünü ileri sürmektedir (Balcı, 2010; Bursalıoğlu, 2014; Cârlan, 2017; Hoy ve Miskel, 2010).
Sistem doğası gereği çevre ile sürekli etkileşim halinde olan okulları günümüzde en çok etkileyen değişim baskılarından birini eğitimde yapay zekâ kullanımı oluşturmaktadır. “Makineler düşünebilir mi?” sorusunun peşine düşen Turing (1950) ile başlayan süreç Dartmouth Konferansı (1956) ile birlikte disiplinler arası bir araştırma alanı haline gelmiş (Nilsson, 2009), 1970’li yıllarda ise SCHOLARY programı ile eğitime girmiştir. Günümüzde bireyselleştirilmiş öğrenme, öğrenme analitiği, öğretmen destek sistemi gibi çeşitli amaçlarla kullanılan (Anderson vd., 1985; Wenger, 1987) yapay zekâ eğitimde stratejik bir kaynağa dönüşmüştür.
Stratejik bir kaynak olarak öğretim süreçlerinden eğitim yönetimine kadar uzaman geniş bir alanı dönüştüren bu teknoloji (Arslan, 2020), kaçınılmaz olarak öğretmenlik mesleğini de Eğitimde yapay zekâ kullanımı tartışmalarının merkezine taşımaktadır. Bu tartışmaların en çok ses getiren sorusunu ise “Yapay zekâ öğretmenin yerini alabilir mi?” oluşturmaktadır.
Bu soruya evet cevabı veren kişilerin savunma gerekçeleri incelendiğinde yüz yıla aşkın bir geçmişe sahip olan tanıdık bir mantık belirmektedir: Taylor’ın bilimsel yönetim anlayışı. Literatürde “Dijital Taylorizm” kavramıyla karşılık bulan bu yaklaşım (Brown, vd., 2011) bilgiye dayalı ilerin dijital araçlarla standartlaştırılması düşüncesine dayanmaktadır. Değişen tek şey kullanılan araçlardır. Taylor’ın kronometresinin yerini atık veri panelleri, öğrenme analitikleri ve algoritmik öneriler almaktadır. Bu süreçte öğretmenin rolü pedagojik karar veren bir profesyonelden sistemin ürettiği kararları uygulayan bir aktöre dönüşmektedir. Oysa okul parçalara ayrılıp yeniden monte edilebilecek bir üretim bandı olmadığı gibi öğretmen de sistemin bir dişlisi değildir.
Dijital Taylorizm, okulu yalnızca rasyonel sistem perspektifinden değerlendirmekte, doğal sistem perspektifinin hatırlattığı ilişkileri, değerleri, öğrencilerin teneffüslerde ve gündelik etkileşimlerde edindiği örtük öğrenmeyi görmezden gelmektedir. Ayrıca açık sistem perspektifinin vurguladığı okulun çevresi ile sürekli iletişim halinde olma durumunu görmezden gelmekte, okulu kapalı bir sitem olarak değerlendirmektedir. Bütün bunların yanı sıra dijital Taylorizm perspektifi öğretimin en gerekli parçası olan insanlarla sosyal etkileşim kurmanın önemini (Chassignol, vd., 2018) ve öğrencinin yaşadığı duygusal ve psikolojik değişikliklerin öğrenme üzerindeki etkisini (Aljarrah, vd., 2021) göz ardı etmektedir.
Sonuç olarak eğitimde sadece yapay zekâ uygulamalarını ölçüt almak ve öğretmenleri değerlendirme döngüsünün dışında bırakmak yanlış bir tercihtir. Bu durum öğrencilerin değerlendirilmesini makinenin tarafsız, nesnel ve güvenilir bakışına bırakmak gibi basit bir durum değildir (Swiecki, vd., 2022). Çünkü yapay zekâ temelli değerlendirme sistemleri insan mentöru olmadan her olası durumda kesinlikle doğru olması mümkün değildir (Chassignol, vd., 2018). Uygulanan yapılar ve süreçler ne olursa olsun, değerlendirmeler tüm karmaşık sosyo kültürel geçmişleri, eğitim deneyimleri ve entelektüel ve kişisel değerleri ile insanlar tarafından tasarlanmalı ve değerlendirilmelidir (Hanesworth, vd., 2018).
Kaynakça
Aljarrah, A., Ababneh, M., Karagozlu, D., & Ozdamli, F. (2021). Artificial intelligence techniques for distance education: A systematic literature review. TEM Journal, 10(4), 1621–1629. https://doi.org/10.18421/TEM104-18
Arslan, K. (2020). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 71–88.
Balcı, A. (2010). Açıklamalı eğitim yönetimi terimleri sözlüğü. Pegem Akademi.
Brown, P., Lauder, H., & Ashton, D. (2011). The global auction: The broken promises of education, jobs, and incomes. Oxford University Press.
Bursalıoğlu, Z. (2014). Eğitim yönetiminde teori ve uygulama. Pegem Akademi.
Cârlan, C. (2017). Living safety arguments for open systems. In 2017 IEEE International Symposium on Software Reliability Engineering Workshops (ISSREW) (pp. 120–123). IEEE. https://doi.org/10.1109/ISSREW.2017.58
Chassignol, M., Khoroshavin, A., Klimova, A., & Bilyatdinova, A. (2018). Artificial intelligence trends in education: A narrative overview. Procedia Computer Science, 136, 16–24. https://doi.org/10.1016/j.procs.2018.08.233
Hanesworth, P., Bracken, S., & Elkington, S. (2018). A typology for a social justice approach to assessment: Learning from universal design and culturally sustaining pedagogy. Teaching in Higher Education. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/13562517.2018.1465405
Hoy, W. K., & Miskel, C. G. (2010). Eğitim yönetimi: Teori, araştırma ve uygulama [Educational administration: Theory, research, and practice] (S. Turan, Çev. Ed.; 7. baskıdan çeviri). Nobel Yayın Dağıtım.
Nilsson, N. J. (2009). The quest for artificial intelligence: A history of ideas and achievements. Cambridge University Press.
Swiecki, Z., Khosravi, H., Chen, G., Martinez-Maldonado, R., Lodge, J. M., Milligan, S., Selwyn, N., & Gaševi?, D. (2022). Assessment in the age of artificial intelligence. Computers and Education: Artificial Intelligence, 3, Article 100075. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100075