YAZI DİZİSİ – 5

Gelişim Kapasitesi Nasıl Oluşur?

Dr. Cemil KURT

İnsan, Kültür ve Etkileşimin Görünmeyen Gücü

Bir önceki yazıda bir okulu gerçekten güçlü yapan şeyin yalnızca sahip olduğu kaynaklar olmadığını tartışmıştık.

Bir okulun binası, teknolojik altyapısı, bütçesi, öğretmen sayısı ve diğer imkânları elbette önemlidir. Hatta gelişimin başlayabilmesi için belirli bir eşik kaynak düzeyinin bulunması gerektiğini de vurgulamıştık.

Ancak asıl mesele, okulun sahip olduklarını neye dönüştürebildiğidir.

Bu noktada karşımıza örgütsel kapasite kavramı çıkmıştı.

Şimdi bir adım daha ilerleyelim.

Peki örgütsel kapasite nasıl oluşur?

Bir okulda deneyimli öğretmenlerin bulunması kapasite midir?

İyi bir yöneticinin olması?

Güçlü teknolojik altyapı?

Öğretmenlerin sık sık toplantı yapması?

Çok sayıda proje yürütülmesi?

Bunların her biri önemli olabilir. Fakat hiçbirinin tek başına güçlü bir örgütsel kapasite oluşturduğunu söyleyemeyiz.

Çünkü kapasite, yalnızca unsurların varlığından değil, bu unsurlar arasında kurulan ilişkinin niteliğinden doğar.

Belki de bu nedenle gelişimi anlamaya okulun en temel unsurundan başlamamız gerekir:

İnsandan.

Okulun Asıl Taşıyıcısı: İnsan

Okullar çoğu zaman binaları, sınıfları, yönetmelikleri, programları ve teknolojik altyapılarıyla tanımlanır.

Oysa bunların hiçbiri kendi başına öğrenmez.

Bina öğrenmez.

Teknoloji öğrenmez.

Bütçe öğrenmez.

Mevzuat öğrenmez.

İnsan öğrenir.

Öğretmen deneyimlerinden öğrenir.

Yönetici karşılaştığı sorunlardan öğrenir.

Öğrenci geri bildirimlerinden öğrenir.

Kurum yaşadığı başarı ve başarısızlıklardan öğrenebilir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır.

İnsanın öğrenmesi ile kurumun öğrenmesi aynı şey değildir.

Bir öğretmen yıllar içerisinde çok güçlü bir mesleki birikim geliştirebilir. Başka bir öğretmen öğrencileriyle iletişim konusunda olağanüstü yöntemler geliştirmiş olabilir. Bir diğeri teknolojiyi derslerine başarıyla entegre edebilir.

Bütün bunlar değerlidir.

Ama bu bilgi ve deneyimler yalnızca o insanların sınıflarında kalıyorsa okul gerçekten öğrenmiş midir?

Uzmanlık Adacıkları

Okulların görünmeyen sorunlarından biri belki de budur:

Uzmanlık adacıkları.

Aynı okul içerisinde çok başarılı öğretmenler bulunabilir; fakat her biri kendi sınıfında, kendi deneyimi ve kendi yöntemleri içerisinde çalışabilir.

Bu durumda okulda önemli bir bireysel birikim vardır.

Fakat bu birikim henüz örgütsel kapasiteye dönüşmemiştir.

Çünkü bireylerin sahip olduğu bilginin bir bölümü kitaplarda ya da raporlarda yazmaz. Yıllar içerisinde edinilen deneyimlerde, karşılaşılan sorunlarda, verilen kararlarda ve geliştirilen uygulamalarda saklıdır.

Başka bir ifadeyle, insanların sahip olduğu bilginin önemli bir bölümü örtük bilgidir.

Bu bilginin kurumun ortak birikimine dönüşebilmesi için sınıfın kapısından dışarı çıkması gerekir.

İşte burada etkileşim başlar.

Fakat burada da yeni bir sorunla karşılaşırız:

Her etkileşim gerçekten öğrenme üretir mi?

Her İletişim Etkileşim Değildir

Okullarda iletişim aslında oldukça yoğundur.

Öğretmenler kurulu yapılır.

Zümre toplantıları gerçekleştirilir.

Duyurular paylaşılır.

Raporlar hazırlanır.

Mesajlar gönderilir.

Kararlar alınır.

Bilgi sürekli dolaşır.

Fakat bilginin dolaşması ile kurumun öğrenmesi aynı şey değildir.

Çünkü bunların önemli bir bölümü enformasyon aktarımıdır.

Bir yönetici bir bilgiyi öğretmene aktarabilir.

Bir öğretmen yaptığı başarılı uygulamayı toplantıda anlatabilir.

Diğer öğretmenler de bunu dinleyebilir.

Burada iletişim gerçekleşmiştir.

Ancak örgütsel öğrenmenin başladığını söylemek için henüz erkendir.

Çünkü asıl dönüşüm, insanlar birlikte sormaya başladığında ortaya çıkar:

Bu uygulama neden başarılı oldu?

Hangi koşullar bunu mümkün kıldı?

Bizim öğrencilerimizde de işe yarar mı?

Neyi farklı yapabiliriz?

Buradan ne öğrenebiliriz?

İşte bilgi, bu sorularla yeniden düşünülmeye başladığında aktarımın ötesine geçer.

Bu nedenle önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Enformasyon aktarımı kurumu bilgilendirir, ortak sorgulama ise kurumu dönüştürür.

Etkileşim Ne Zaman Dönüştürücü Olur?

İnsanların aynı ortamda bulunması, konuşması hatta birlikte çalışması bile her zaman gelişim üretmeyebilir.

Etkileşimin dönüştürücü olabilmesi için insanların yalnızca birbirlerine bilgi aktarmaları değil, birlikte anlam üretmeleri gerekir.

Bir sorun üzerine düşünmeleri…

Farklı deneyimleri karşılaştırmaları…

Varsayımlarını sorgulamaları…

Birbirlerinin düşüncelerini geliştirmeleri…

Ve sonunda yaşanan duruma ilişkin ortak bir anlayış oluşturmaları gerekir.

Bu nedenle gelişim kapasitesinin oluşumunda kritik eşiklerden biri ortak anlamdır.

Çünkü insanlar aynı kurumda çalışabilir ama aynı gerçeği görmeyebilir.

Aynı toplantıya katılabilir ama farklı sonuçlarla ayrılabilir.

Aynı problemi yaşayabilir ama problemin nedenini tamamen farklı açıklayabilir.

Ortak anlam oluşmadığında bireysel bilgiler yan yana durur.

Ortak anlam oluşmaya başladığında ise bilgiler birbirleriyle ilişki kurmaya başlar.

İşte bireysel öğrenmenin örgütsel öğrenmeye dönüşmesinin ilk adımlarından biri burada atılır.

Ama İnsanlar Bildiklerini Neden Paylaşsın?

Tam bu noktada okulun görünmeyen başka bir gücü devreye girer:

Kültür.

Bir okulda insanlar düşüncelerini açıkça ifade edebiliyor mu?

Bir öğretmen;

“Bunu bilmiyorum.”

“Burada hata yaptım.”

“Bu uygulamam işe yaramadı.”

“Farklı düşünüyorum.”

diyebiliyor mu?

Yoksa hata yapmak yetersizlik, soru sormak bilgisizlik, farklı düşünmek ise sorun çıkarmak olarak mı görülüyor?

Çünkü insanların bilgi ve deneyimlerini paylaşmaları yalnızca mesleki yeterlikleriyle ilgili değildir.

Bunun için kendilerini psikolojik olarak güvende hissetmeleri gerekir.

Savunmacı kültürlerde insanlar bilgilerini ve deneyimlerini içeride tutar.

Hatalar gizlenir.

Sorunlar ertelenir.

Farklı düşünceler sessizleşir.

Böyle bir ortamda okulun içerisinde çok değerli bilgiler bulunabilir; fakat bu bilgiler dolaşıma giremez.

Öğrenen bir kültürde ise hata yalnızca başarısızlık olarak görülmez.

Aynı zamanda şu sorunun başlangıcıdır:

“Buradan ne öğrenebiliriz?”

Bu nedenle kültürün gelişimdeki rolünü belki şöyle ifade edebiliriz:

Kültür gelişimi doğrudan üretmez, gelişim üreten etkileşimlerin gerçekleşebileceği zemini oluşturur.

Psikolojik güvenlik ise bu zeminde insanların fikirlerini, sorularını, hatalarını ve deneyimlerini dolaşıma sokabilmelerini mümkün kılar.

Bireysel Bilgi Nasıl Kurumsal Güce Dönüşür?

Şimdi başlangıçtaki sorumuza yeniden dönelim.

Bir okulda çok iyi öğretmenlerin bulunması neden tek başına güçlü bir okul oluşturmaya yetmez?

Çünkü bireysel bilgi kendiliğinden örgütsel bilgiye dönüşmez.

Bunun için bilginin görünür hâle gelmesi gerekir.

Paylaşılması gerekir.

Sorgulanması gerekir.

Başka deneyimlerle karşılaşması gerekir.

Ortak anlam kazanması gerekir.

Uygulamaya dönüşmesi gerekir.

Ve sonuçlarının yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Dolayısıyla:

Bilginin varlığı kapasite değildir. Bilginin paylaşılması da tek başına kapasite değildir. Bilginin ortak anlam ve ortak eyleme dönüşmesi kapasiteyi üretir.

Bu noktada bireysel yeterlik ile örgütsel kapasite arasındaki fark da belirginleşir.

Bireysel öğrenme insanı geliştirir, paylaşılan ve ortak anlam kazanan öğrenme ise kurumu geliştirir.

Gelişim Kapasitesinin Görünmeyen Mekanizması

Belki artık gelişim kapasitesinin nasıl oluştuğunu daha açık biçimde görebiliriz.

Başlangıçta insan vardır.

İnsanın bilgisi ve deneyimi vardır.

Bu bilgi, güvenli bir kültür içerisinde görünür hâle gelir.

İnsanlar arasında nitelikli ve sorgulayıcı bir etkileşime girer.

Farklı bilgiler karşılaşır.

Ortak anlam oluşur.

Ortak anlam uygulamaya ve deneyime dönüşür.

Kurum bu deneyimden öğrenir.

Örgütsel öğrenme;zaman içerisinde okulun problem çözme, uyum sağlama, birlikte hareket etme ve yeni durumlara cevap verme gücünü artırır.

Böylece örgütsel kapasite gelişir.

Artan kapasite ise yeni gelişim sonuçlarının ortaya çıkmasını mümkün kılar.

Bunu basitçe şöyle düşünebiliriz:

İnsan → Bilgi ve Deneyim → Dönüştürücü Etkileşim → Ortak Anlam → Örgütsel Öğrenme → Örgütsel Kapasite → Gelişim

Ancak hikâye burada bitmez.

Çünkü gelişim yalnızca bir sonuç değildir.

Her gelişim sonucu aynı zamanda yeni bir deneyimdir.

Yeni deneyim yeni bilgi üretir.

Yeni bilgi yeniden etkileşime girer.

Yeni öğrenmeler ortaya çıkar.

Kapasite yeniden gelişir.

Ve yeni gelişim sonuçları oluşur.

Böylece doğrusal görünen süreç aslında bir gelişim döngüsüne dönüşür.

Gelişim bir sonuçtur, ancak her gelişim sonucu yeni bir gelişim sürecinin başlangıç noktasını oluşturur.

Belki de Asıl Güç Bağlantılardadır

Buraya kadar geldiğimizde okulun gücünü yalnızca sahip olduğu unsurlarda aramanın neden yeterli olmadığını daha iyi görebiliriz.

İnsan önemlidir.

Liderlik önemlidir.

Kültür önemlidir.

Bilgi önemlidir.

Veri önemlidir.

Güven önemlidir.

Etkileşim önemlidir.

Öğrenme önemlidir.

Fakat belki de okulun gerçek gücü bunların herhangi birinde tek başına değildir.

Asıl güç, bunlar arasında kurulan ilişkidedir.

O hâlde yeni bir soruyla karşı karşıyayız:

İnsan, kültür, liderlik, bilgi, veri, etkileşim ve öğrenme birbirinden bağımsız değilse bütün bunların gelişim üretmesini sağlayan ilişkiler bütününü nasıl açıklayacağız?

Belki de artık okulu tek tek unsurları üzerinden değil, bu unsurların birbirini etkilediği bütünsel bir yapı içerisinde düşünmenin zamanı gelmiştir.