Var olmanın başka bir ifadeyle kendi olmanın yerini bir şey olma hırsının aldığı modern bir çağın içindeyiz. Araçların, ünvanların, statülerin ve rollerin ön plana çıktığı bu düzende insan artık kendisini içsel erdemleriyle değil, dışarıya sunduğu bir benlik modeliyle tanımlamaya başladı. Bugün sokaklarda ekranlarda veya kendi içimizde yaşadığımız gerçeğe baktığımızda karşılaştığımız manzara oldukça net bir biçimde şunu anlatıyor: Herkes bir şey olma peşine düşmüş ama kimse kendi gibi olmak adına kılını dahi kıpırdatmıyor…
Bu dönüşümün temelinde insanın kendi varlığını anlamlandırma çabasından giderek uzaklaşarak değerini dış dünyanın ölçütleri üzerinden belirlemeye başlaması yatmaktadır. İnsan kim olduğunu keşfetmek yerine kim olarak tanınacağını belirlemeye çalışmaktadır.
Ne asırlık ideolojiler, ne değerler, ne de insan olmanın gerektirdiği erdem ve ahlak olguları bu bir şey olma arzusundan daha evla ve muktedir görünmüyor. Hatta bu kavramlar artık bireyin kendini bulmaya yönelik bir rehberi olmaktan ziyade bir şey olma yolunda basamak veya durak olarak kullanılan geçici bir araca dönüşüyor. İnanılan bir düşünce, yaşanması gereken bir hakikat değil, statü kazandıracak, unvan sahibi kılacak yeni bir rol yükleyecek bir kimlik kartı gibi görünüyor.
Değerlerin birer yaşam ilkesi olmaktan çıkarak toplumsal konum elde etmenin araçlarına dönüşmesi insanın yalnızca dış dünyayla kurduğu ilişkiyi de dönüştürmektedir. Böylece insan sahip olduğu değerler üzerinden kendisini inşa etmek yerine o değerlerin kendisine kazandıracağı konum, statü ve ünvanlar üzerinden var olmaya başlamaktadır.
Tarih boyunca bilgeler ve düşünürler insanın kendi dışındaki dünyayı fethetme arzusunun kendi iç dünyasını kaybetme pahasına gerçekleştiğinde insanın içindeki boşluğun derinleştiğinden bahsetmişlerdir. Bir şey olma uğruna yaşanılan bu kayıp ise ne toplumsal bir baskının dayatmasıdır ne de insanın kendi iç anlamsızlığından ve içsel boşluktan dolayı sarıp sarmaladığı bir limandır. Bilakis görmenin ve görünmenin her şeyin önüne geçtiği göze dayalı bir yıkımın hükümranlığıdır.
Bu hükümranlık insanın bilgiyle, hakikatle ve kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin yönünü değiştirmektedir. Bilmenin yerini göstermenin, anlamanın yerini görünmenin aldığı bu sığ dönüşüm insanın varoluşsal önceliklerini de yeniden biçimlendirmektedir.
Aristoteles ‘İnsan doğal olarak bilmek ister.’’ Derken bugünün dünyası bunu ‘İnsan görülmek ve göstermek ister.’ şeklinde yeniden yazmaktadır. Bu yazgıda bir şeyin ne olduğu değil nasıl göründüğü belirleyicidir. İçerik, nitelik, ahlak erdem gibi önemli olgular görüntünün sınırlarına sığmadığı ölçüde önemsizdir. Yaşantı anlamak, anlam bulmaktan ziyade gösterilmek üzere kurgulanan bir ana amaçtan ibarettir. İnsan kendi iç dinamikleriyle değil, dışarıdan gören gözlerin istekilerine göre biçim almaktadır.
Tüm bu görünür olma eğilimi sadece modern çağın bir dayatması mıdır? Elbette hayır. Gösteriyi kuran şeyin sadece modern çağın bir dayatması olarak kodlamak doğru olmaz nitekim insanın görünür olma talebi insana dair en kadim, en temel güdülerden biridir. İnsan ancak ötekine bakarak ve ötekinin gözündeki yansımadan ben buradayım diyebilir. Dolayısıyla sorun insanın görülmek, tanınmak istemesi değildir. Asıl sorun insanın kendi değerini bütünüyle başkalarının bakışına teslim etmesi ve varlığını bu bakışların onayına bağımlı hale getirmesidir.
Gerek çağın getirdiği dışsal etki; gerekse insani bir eğilim olarak içsel etki bileşimi insanı sıradanlaştırarak görünmez bir derinlik inşa etmenin önünde en büyük engeli oluşturur. Bu duruşu ancak ve ancak hikmet sahibi bilge insanlar sergileyebilir. Birçok insan için gösterinin merkezi olmak kaçınılmaz bir güdüleme örneğidir.
İnsanın görüntünün şaşasını bir kez tadıp cazibesine kapılması son derece doğaldır. Görünürlüğün sunduğu haz oldukça hızlı ve zahmetsizdir. Bir vitrine yerleşmek, dışarıdan gelen ani bir alkışla veya beğeniyle onaylanmak insanın içsel bir derinlik inşa etmesi için harcaması gereken yıllara ve çabaya kıyasla daha kısa ve daha ucuz bir ikame sunar.
İnsanın içsel güdüleriyle hareket ederek elde ettiği bu görünür olma, bir şey olma eğilimi dışarıdan beslenmedikçe elbette sönüp gidecektir. Bireysel bir zaaf gibi görünen bu durumun arkasındaki dış etkiyi başka bir söylemle büyük mekanizmayı görmek ve göstermek gerekir. Kitleleri görüntüye hapsetmek bu çağın sistem aklının en büyük oyunudur.
Ancak bu noktada görünürlük arzusu salt bireysel psikolojik eğilimler çerçevesinde değerlendirilemez. İnsanın hangi davranışlarla görünür olacağı, neyin değerli ve beğenilmeye layık kabul edileceği de toplumsal ve ekonomik ilişkiler tarafından şekillenmektedir. Dolayısıyla mesele sadece insanın görünmek istemesinde saklı değildir, ona neyin görünmeye değer ve layık olduğunun da öğretilmesidir.
Bilgi birikiminin ve bilgiye erişimin olağanüstü bir noktaya ulaştığı bu çağda kitleleri bilgeliğin yolculuğunda sorgulayıcı, düşünen, eleştiren ve hesap soran bir şekle büründürmek yerine görüntüyü ve gösteriyi merkezlerine yerleştirerek bireyleri sıradanlaştırmak sistemin en akıllıca kurduğu öğreti stratejisidir. Çünkü bilgelik yolculuğunun kitleselleşmesi, tüketim çarklarını ve egemen sınıfın tahakkümünü zedeler. Sıradanlaşan her insanın daha geniş bir görüntü oluşturması, beğenilmesi, kısa haz duygularıyla yaşam sürmesi bilgeliğin inşasına ket vurmakta ancak sistemin inşasına destek sağlamaktadır.
Bu çağın veya modern çağın diyerek başladığımız cümlelerde mevcut durumun yaşadığımız zaman dilimindeki etkilerinden bahsettik. Peki tarihsel olarak baktığımızda bu durum nasıl şekillenmişti? Elbette görünürlüğün derinliğe, gösterinin hakikate üstün geldiği bu durum bugünün meselesi değildir. Tarih boyunca sistemin düzen eğilimi içinde bu işleyişi sorgulayan düşünceler kimi zaman baskılanarak, kimi zaman dışlanarak kimi zaman ise değersizleştirilerek etkisizleştirilmeye çalışılmıştır.
Bunlardan biri Nesimi örneğidir. Nesiminin derisini yüzen zihniyet de derin bir kelam istememekteydi çünkü biliyorlardı ki kitleler uyanırsa, bu uyanış sistemin sonu olurdu. Dün derin bir kelam söyleyeni yok ederek kitlelerin uyanmasını engellemeye çalışan akıl, bugün derin bir kelamı gürültünün ve şaşalı bir görüntü gösterinin altında boğarak kulakları ve gözleri sığlaştırmayı hedefliyor.
İşin en acı tarafı ise bu oyunun farkındalık boyutu. Farkında olmayanların sayısı bir hayli yüksek. Ancak işin farkında olanlar dahi tatlı bir uyuşukluğu tercih ediyorlar. Çünkü çağımız insanı bilgeliği delilik olarak kodlayacak şekilde yönlendiriliyor. Derin düşünenler, görüntüden kaçanlar, erdem sahipleri kitlelerin gözü önünde hayatın gerçeklerinden kopuk birer deli olarak gösteriliyor. Bir bakıma sistem kendisini sorgulayan veya oyunun dışına çıkmaya çalışan zihniyeti gerçeklik dışı ilan ederek etkisizleştiriyor.
Platonun Mağara Alegorisinden Erasmusun Deliliğe Övgüsüne kadar tarihin her döneminde egemen sınıf ve sistem aklı kendi düzenine uymayan hikmeti delilik parantezine alarak sıradanlaştırmayı yeğler. Farkındalığı yüksek olan bireyler ise bilgeliğin getirdiği ağır sorumluluğu, yalnızlaşmayı, ötekileştirmeyi ve deli etiketini omuzlamaktansa, oyunun kuralını bilerek tatlı bir uyuşukluğun konforuna sığınmayı tercih ederler.
Sistemin çarklarını döndüren en büyük manivela kitlelerin uyanışı değil, kitlelerin gözünü kamaştıran o parıltılı görüntü ve ışıltılı gösteridir. Bilgiye erişimin tarihte hiç olmadığı kadar kolaylaştığı, bilginin adeta aktığı bir çağda kitlelerin bu bilgiye uyanması yerine onları görüntünün sığlığında uyutmak olağanüstü kurgulanmış bir sistem tekniğidir. Çünkü sistemin kurgusunu yaratanlar bireylerin sıradanlıktan sıyrılıp kendi olma bilincine erişmesini kendilerine yönelik bir tehdit olarak görür.
Çünkü bilgelik sadece zihinsel bir üst bilişse sahip olmak demek değildir aynı zamanda düzeni, hiyerarşiyi, sahte vitrinleri sorgulayacak en keskin mertebedir. Eğer birey sorgulamaya başlar ve kendi varlığını özsel bir erdemle bulmaya başlarsa; tüketim ekonomisinin sunduğu yapay ihtiyaçlar çöker, mevcudiyeti meşru kılan ünvanlar, statüler, araçlar ve vitrinler anlamsızlaşır. Bu yüzden sistem ve onu oluşturan akıl, kitlelere düşünecek boşluk değil, bakacak ve sergileyecek yepyeni vitrinler sunar.
Belki de bütün bu tartışmanın sonunda yeniden sormamız gereken soru şudur: İnsan gerçekten bir şey olmak zorunda mıdır?
HAZIRLAYAN: MEHTAP ŞİMŞEK GÜRKAN