Geçtiğimiz haftalarda Fransa başta olmak üzere pek çok Avrupa ülkesinde baş gösteren isyanlar eski bir sosyal bilim mülahazasını da yeniden alevlendirdi: Eğitimdeki eşitsizlikler, yaşam maliyetleri ve polis şiddetine karşı olarak ifade bulan bu kalkışmalar bir çeşit “göçmen öfkesi” miydi, yoksa temel mahiyeti sınıfsal mıydı? Açıkçası ayaklanmalara ilgi gösteren sosyal bilimcilerin birçoğu tarafından bu olgu kimlik bağlamında ortaya çıkan (ırkçılık, ayrımcılık gibi) değişkenlerle sınıf bağlamında ortaya çıkan (ekonomik eşitsizlikler, sömürü, alım gücünün düşüşü gibi) değişkenleri bir kesişimiyle açıklanmak istendi. Ancak hâkim sosyal bilimsel keşmekeşlik her ne kadar kapitalizmde sınıfsal olanın diğer eşitsizliklerle ilişkisini görmezden gelirse gelsin, dükkânı yağmalanan Fransız bir işletmecinin isyancılara söylediği şu sözler görünenin ardındaki gizi serimler gibiydi: “Ben de sizdenim, göçmen yasası oylamasında lehinize oy kullandım”. Elbette ki üst sınıf bir Fransız’ın bu sözleri yağmayı durdurmayacaktı…
Yıllar önce yazdığı bir makalesinde[1] David Harvey, 1992 Eylül’ünde Imperial Foods fabrikasında çıkan ve yirmi beş kişinin ölümüyle sonuçlanan bir yangını örnek göstermekteydi. Felaket sonrası yaşananlar günümüzde sınıf ilişkilerinin şeyleşmesine neden olan farklılık politikalarının ve liberal “adalet” kavramının açmazlarını ortaya koyması bakımından önemli bir örnek-olay niteliği taşımaktaydı. Felaketin ardından sorumlu sömürücü unsurlara karşı üretilecek politikalar açısından işçilerin kaçının kadın olduğunun, kaçının Afrika kökenli olduğunun ya da fabrikadaki tavuklara karşı işçilere olduğundan daha fazla sempati besleyen bir hayvan hakları kanadının herhangi bir önemi kalmayacaktı. Harvey’e göre “bu örnekte ırk ve toplumsal cinsiyetin ortak paydası bariz bir şekilde sınıftı ve geleneksel bir sınıf politikasının beyaz erkeklerin olduğu kadar kadınların ve azınlıkların da çıkarlarını koruyabildiğini görmemek neredeyse imkânsızdı.” Harvey bir yangının böylesi sonuçlara yol açmasının temel sebebinin total olarak sömüren sınıfların genel politikası olduğu düşüncesine sahipti.
Küresel kapitalizmin şu an içerisinde bulunduğu süreçte özgürleşmeye ilişkin siyaset üretiminin “gerçekliğin süzgecinden” ayrıştırılması, etnisite, kimlik, çok kültürlülük gibi tarihsel tikelliklerin maddi gerçeklikten bağımsız bir şekilde, bütüncül olmayan, tarihsiz bir kavrayışını beraberinde getirmiştir. Esasta mistifikasyon, fetişizm ve şeyleştirmenin dünyası olan çağcıl değişim değeri toplumunun ideolojik bir olumlaması açısından bu türden bir algının nam-ı diğer “sistemin” mevcudiyeti ve meşruiyeti için hayati derecede önemli olduğunu söyleyebiliriz. Buna karşın son yıllarda sosyal bilimlerde sıklıkla vurgulanan “etnisite” kavramı ırkçılık karşıtlığının etik temelleri göz önüne alındığında düşündürücüdür. Irkçı ön yargılara yama olabilecek her türden bilimsel argüman (hatta genetik buluşlar bile) yok sayılmaktayken bir taraftan da çoğulculuk adına sosyal bilimlerde “etnisite” ya da diaspora gibi kavramları irdeleyen, yani “çok kültürcü” olabilecek çalışmalar neredeyse bir anlamda kürsü edinebilmenin önkoşulu haline gelmektedir. Çünkü neo-liberalizmin siyasal hakimiyetinde bulunan kapitalizmin çağcıl biçimine uygun bir bilgi teorisi geliştirilmiştir: Post-modernizm. Artık Aydınlanma idealleri terk edilmiş, evrensel ölçütlerin yerini tarihsel kendiliklerin görececiliğine bırakması gerektiği bir söylem haline getirilmiştir. Evrensel ölçüt, modernizmin totalleştirici ve öğütücü işlevlere sahip bir problemi olarak görülmektedir. Bu bağlamda adaletin de evrensel bir ölçütünden bahsedilmemesi gerektiğine dair bir kanıya varılmıştır. Yıllar önce bu temayülü “adaletin post-modern ölümü” olarak adlandıran David Harvey için Imperial Foods örneği tam da bunu gösteriyordu. Haliyle bugün karşılaşılan olguyu anlayabilmek için örgütsüz haliyle dahi sermaye dolaşımının gündelik normativitesini iflas ettirebilen isyanlara katılanların kimliklerinden önce içerisinde yaşadıkları koşullara bakmak gerekir. Harvey’in dediği gibi: “siyasal dayanışmanın etiği içerisinde temel bir değer olarak uğruna savaşılacak bir sosyal adalet kavramını yeniden kurmayı, ancak siyasal iktisadi bir perspektifle yeniden ilgilenerek umabiliriz”.
[1] Harvey, David (2001) “Sınıf İlişkileri, Sosyal Adalet ve Farklılık Politikası”, çev: Sinan Kadir Çelik – Ayça Atikoğlu, Praksis (2), s. 173–203, Ankara.