DİLSEL GÖRELİLİK VE SİYASAL İKTİDAR DİLİ
Dilbilimci düşünür Noam Chomsky ve sosyolog Edward S. Herman’ın kavramsallaştırdığı “rıza üretimi” (manufacturing consent); siyaset alanında, Edward Sapir ve Benjamin Lee Whorf’un dilin insan zihnine mutlak sınırlar çizdiğini ileri süren “dilsel belirlenimcilik” (inguistic determinizm) varsayımının, dilin dikkati belirli noktalara yönlendirerek düşünme biçimimizi etkileyip yapılandırdığını savunan daha güncel, ölçülü ve zayıf biçimi olan “dilsel görelilik” (linguistic relativity) üzerinden işliyor.
Siyasal iktidarlar, nesnel gerçekliği değiştirmek yerine; o gerçekliği ifade eden kelimeleri, sentaksı (sözdizimini) ve semantik (anlambilimsel) çerçeveyi değiştirerek kitlelerin zihninde arzulanan algıyı inşa ediyorlar. En sık başvurdukları yol da olumsuz çağrışımı yüksek olan sözcükleri etkisiz ya da teknik terimlerle değiştirmek oluyor. “Zam” sözcüğünün doğrudan cebe yönelik olumsuz bir müdahale ve başarısızlık algısını, “fiyat güncellemesi” veya “maliyet ayarlaması” ifadeleriyle silerek, teknik olarak “kaçınılmaz/rutin bir işlem” biçimindeki olumlu algısını kuruveriyorlar. Kitlelerin zihnini, yapılanın bir mağduriyet değil, sistemin doğal bir gereksinimi biçiminde kodlamaya yönlendirip ekonomik olumsuzluğa karşı gelişebilecek toplumsal tepkiyi sönümlendirecek rızayı üretebiliyorlar.
Hatta olayların faillerini gizlemek veya sorumluluğu belirsizleştirmek için sözdizimsel yapılar inşa edebiliyor; eylemi edilgen çatıyla ifade edip sorumluluğu dağıtarak özneyi gizleyebiliyorlar. Siyasi veya ekonomik başarısızlık ya da yönetsel kriz durumunda “Biz yapamadık./Hata yaptık.” demek yerine, “Süreç yönetildi.”, “Gerekli tedbirler alındı.” ya da krizler için “Türbülans yaşandı.” biçiminde muhatabı muhaliflerin sorumlu tutmasından kurtarabiliyorlar. Sanırsınız olay, idari bir yanlışlık değil kendiliğinden gelişen bir doğa olayıdır!
Çoğu kez siyasal dil, toplumu “biz” ve “onlar” olarak iki net anlambilimsel ulama ayırıyor. Bu çerçevede örneğin iktidar kendi politikalarını, yatırımlarını veya vizyonunu açıklarken “milli”, “yerli”, “beka”, “yerli ve milli duruş” kavramlarını merkeze koyuyor. Muhalefetin veya eleştirel seslerin eylemleri ise “vesayetçi”, “dış güçlerin uzantısı”, “üst akıl” veya “milli irade karşıtlığı” olarak kavramsallaştırılıyor. Bunun bilişsel etkisi, iktidarı eleştirmek, dilsel olarak “milli olana karşı çıkmak” ile eşdeğer hale gelmek oluyor. Birey, eleştiri yapacağı zaman ulus/vatan karşıtlığı duygusu yaşayabiliyor. Bu anlam ulamı, kitlelerde iktidar politikalarına uymayı bir “vatani görev” olarak algılatan rızayı üretiyor.
Örnekleri çoğaltmak olası ama gereksiz; zira bu kadarı yazının meramını ortaya koymak için yeterli. O meram tam olarak şu: Sapir-Whorf’un dilsel görelilik varsayımı her gün tanık olduğumuz yukarıdaki örneklerle doğrulandığı, yani konuşup yazdığımız dilin gerçekliği iktidarın çıkarları yönünde arzuları yeniden üreten etkin bir inşa aracı olduğu doğruysa; kullanıcıları için olumlu, erdemli, iyimser bir hayat analayışı, kültür ve etik üretebilecek bir dil neden olmasın? Ya da olabilir mi?
İşte tam da bunun için tasarlanan bir dil var: Toki Pona. Kanadalı yaratıcısı, çok dilli çevirmen Sonja Lang, Toki Pona’yı bilinçli olarak Sapir-Whorf’un dilsel görelilik varsayımını kabulle ve bilişsel bir araç olarak kullanmak üzere tasarlamış. Lang, dildeki kelime sayısını azaltarak ve nefret, hiyerarşi, bürokrasi içeren karmaşık terminolojileri eleyerek, konuşanı Taoist bir dinginliğe ve iyimserliğe yönlendirmeyi hedeflemiş.
TOKİ PONA: İYİLİĞİN DİLİ
O halde Toki Pona’ya biraz daha yaklaşabiliriz. İnsan, dünyayı görmek, işitmek ve deneyimlemekle kalmıyor; onu adlandırıyor, sınıflandırıyor, karşılaştırıyor, ayırıyor, birleştiriyor ve onunla bir anlatı kuruyor. Bu nedenle dilin sözcükleri nesnelerin adları olmanın ötesinde, deneyimin kültürel olarak düzenlenmiş bir haritasını oluşturuyor. Bir dilin zenginliğinden söz ettiğimizde, sözlükteki sözcük sayısından değil, o dilin ayrıntıları, ilişkileri ve deneyimleri hangi inceliklerle ifade edebildiğini söylemiş oluyoruz.
Bu bakımdan Toki Pona, dil üzerine düşünmek için son derece ilginç bir deney alanı. 2001’de geliştirilen bu dil, küçük bir sözcük dağarcığı, sınırlı bir ses sistemi ve son derece ekonomik bir gramer üzerine kurulmuş. 120-140 sözcüklük ilk kapsamlı biçimi, Lang’ın 2014’te yayımlanan “Toki Pona: İyiliğin Dili” (Toki Pona: The Language of Good, Tawhid) kitabında ortaya konmuş. 2021’de Lang, dilin topluluk içindeki kullanımını daha geniş bir söz varlığıyla belgelediği İngilizce iki yönlü “Toki Pona Sözlüğü”nü (Toki Pona Dictionary, Tawhid) yayımlamış. Brezilyalı akademisyen, araştırmacı ve yazılımcı Renato Fabbri de onu küçük söz varlığı ve on kadar temel sözdizimsel kuralıyla minimalist bir yapay dil olarak tanımlamış.
Bu dili ilginç kılan, onun bizi “Daha az kavramla düşündüğümüzde gerçekte daha az mı düşünürüz; yoksa yalnızca düşünme biçimimiz mi değişir?” sorusuyla karşı karşıya bırakması. İşte bu soru, Toki Pona’yı dil felsefesinin, dilbilimin, bilişsel bilimin, edebiyat kuramının ve hatta siyaset felsefesinin kesişme noktasına yerleştiriyor.
Hemen söylemeliyiz ki, bir dilin az sözcüğü olması, zorunlu olarak az ifade gücüne sahip olduğu anlamına gelmiyor. Ancak az sayıda temel birimle çok sayıda anlam üretmek, anlamın oluşumunda bağlamın, metaforun, sözdizimsel ilişkinin payını büyük ölçüde artırıyor. Toki Pona’nın asıl yeniliği, anlamı sözcüklerin kendisinden alıp sözcükler arasındaki ilişkiye taşımasında.
TOKİ PONA’NIN MİNİMALİZMİ
Sonja Lang, bu dili öncelikle Esperanto gibi uluslararası yardımcı dil olarak düşünmemiş. Toki Pona’nın çıkış noktası daha içsel ve felsefi. Dil (toki), sadelik, temel kavramlara yönelme ve olumlu düşünme (pona) idealleriyle ilişkilendirilmiş. Bu dil yalnızca matematiksel bir en uygunlukla niceliksel bir küçülme olarak görülmüyor; güncel kullanıcı topluluğunun açıklamalarında, gereksiz ayrımların azaltılması ve sınırlı sayıda temel kavramla esnek biçimde konuşabilme düşüncesi olduğu vurgulanıyor. Bu nedenle Toki Pona felsefesinin, daha az dilsel araçla daha fazla bağlamsal düşünme olduğu anlaşılıyor.
Toki Pona’nın felsefi minimalizmi ses sisteminde de kendisini gösteriyor. Dil dokuz ünsüz (p, t, k, s, m, n, l, j, w) ve beş ünlüden (a, e, i, o, u) oluşan on dört sesbirimlik (fonem) bir ses toplamına sahip. Hece yapısı büyük ölçüde “(ünsüz) + ünlü + (nazal n)” biçiminde; “mi, jan, pona” gibi biçimler böyle ortaya çıkıyor. Bu sesbilimsel ekonomi yalnızca telaffuzu kolaylaştırmak amacı taşımıyor; dilin genel estetik anlayışını da belirliyor. Karmaşık ünsüz kümelerinin, ses uzunluğu karşıtlıklarının ve ton sisteminin bulunmaması, Toki Pona’yı ritmik ve açık heceli bir dil kılıyor.
Dilin “sitelen pona” gibi her bir sembolün veya karakterin doğrudan bütün bir sözcüğü veya anlam birimini (morfem) temsil ettiği (piktografik, resim yazı) bir yazı sisteminin geliştirilmiş olması da önemli. Böylece Toki Pona’nın minimalizmi yalnızca konuşma düzeyinde kalmıyor; görsel gösterime de taşınmış oluyor. Ayrıca Latin alfabesinden başka, Jonathan Gabel tarafından 2012’de geliştirilen sitelen sitelen (hiyeroglif) yazı sistemi de var.
Dilin gramer açısından da benzer bir ekonomisi söz konusu. Toki Pona büyük ölçüde yalıtıcı ve çekimsiz bir dil. İsimler hâl, sayı ya da cinsiyet bakımından çekimlenmiyor; fiiller kişi ve zaman bilgisi taşıyan ekler almıyor. Sözcük türleri de klasik doğal dillerdeki kadar katı değil. Bir kök, bağlama göre isim, fiil ya da niteleyici olarak işlev görebiliyor. Örneğin “pona” sıfat olarak “iyi”, eylem olarak “iyileştirmek” veya tek başına olumlu bir anlamı taşıyabiliyor. Dilin temel ilkesi şu: Sözcüğün kimliği sabit, işlevi bağlamsaldır.
SÖZDİZİMİ: AZ GRAMER, ÇOK İLİŞKİ
Toki Pona’nın temel cümle yapısı özne ile yüklemi “li” parçacığıyla ayıran ÖYN (Özne + Yüklem + Nesne) düzenine dayanıyor. Örneğin “jan li moku” ifadesi “insan (yüklem) yemek” yapısında olup “İnsan yemek yiyor.” biçiminde çevrilebiliyor. “li” burada özne ile yüklemi birbirinden ayıran dilbilgisel bir işaretleyici olarak görev yapıyor. “Ben” veya “sen” (mi, sina) tek özne olduğunda “li” kullanılmıyor: “sina moku”, “Sen yiyorsun.”; “mi pona”, “Ben iyiyim.” “pi” parçacığı niteleyicilerin hangi isme bağlandığını belirtiyor. Böylece “jan pona mute” ile “jan pi pona mute” aynı sözdizimsel ilişkiyi kurmuyor; “mute” ilkinde doğrudan “jan”ı (insan), ikincisinde “pona”yı (iyi) genişletiyor.
Benzer biçimde “o” hitap, emir ve dilek anlamları oluşturuyor; “anu” seçenek veya ayrım bildiriyor; “en” özneleri bağlayıp özne öbekleri kuruyor; “ala” olumsuzluk ve bazı soru yapılarında kullanılıyor. İlgeçler de son derece işlevsel; “lon” bulunma veya var olma, “tawa” yönelme ya da amaç, “tan” kaynak veya neden, “kepeken” araç, “sama” benzerlik gibi ilişkileri ifade ediyor. Nesne “e” parçacığıyla belirtiliyor: “mi moku e kili”, “Meyve yiyorum.” Böylece dilbilgisel anlam çekimlerden çok, küçük ve çok işlevli parçacıkların oluşturduğu ağ içinde meydana geliyor.
Sistem fiil çekimi, ek, kök gibi biçimbilimsel araçların yokluğunda sözdizimine büyük yük getiriyor. Sıfatlar isimden sonra geliyor. “jan pona”“iyi insan” demek; bağlama göre “dost”, “arkadaş” olabiliyor. “tomo suli”, “büyük ev” ve “ilo sona”, “bilgi aracı” gibi tamlamalar da aynı ilkeye dayanıyor. Dilin temel ifade stratejisi, özel isim veya teknik terim (t)üretmek yerine, kavramı ilişkili ögelerin şemsiyesi yapmak. Ögeler arasındaki ilişkilerse, bağlam ve sözcük dizilişi aracılığıyla çözülüyor. Dilin kuralları azaldıkça kılgısal yük ve yorumlama artıyor.
KISA YOL, GENİŞ BAĞLAM
Toki Pona, bileşik, girişik yapılı karmaşık cümleleri çoğu zaman kısa cümleler dizisine dönüştürüyor:“Eve giden adam uyudu” dediğimiz cümlenin “eve giden” sıfat-fiil grubunu çözüp cümle biçiminde kurulabiliyor: “jan li tawa tomo. ona li lape.”, “Adam eve gitti; o uyudu.” Toki Pona, cümlelerin bağsız bağlaçsız art arda sıralandığı bir anlatıma sahip. Onun bu özelliği, dilin düşünme biçimiyle ilgili önemli bir sonuç doğuruyor: Uzun sözdizimsel zincirler yerine kısa önermeler kullanıldığında anlatım bölünmüyor; nedensellik, zaman, koşul ve nitelik gibi ilişkiler daha çok bağlam üzerinden açığa çıkıyor.
Toki Pona’nın küçük sözlüğü ilk bakışta büyük bir eksiklik gibi görünüyor. Fakat onun asıl güvencesi azalttığı sözcüklerden çok artırdığı bileşim olanakları. O, sınırlı sayıda birimin sürekli yeniden düzenlendiği kavramsal bir ağ. Örneğin “telo” su, genel olarak sıvı, likit bir maddeyi; “nasa” garip, olağandışı veya alışılmadık olanı ifade ederken, bu iki sözcüğün birleşimi olan “telo nasa”, bağlama göre “alkol, alkollü içecek” gibi bir kavrama karşılık gelebiliyor. “Alkol” için özel bir sözcük bulunmuyor. Böylece anlamın kuruluşu kavramsal ilişkilerin kompozisyonuna taşınıyor. Başka bir deyişle, Toki Pona’da kullanıcı, “Bu anlamı temel özellikleri bakımından nasıl kurabilirim?” sorusuyla birlikte düşünüyor.
Toki Pona’nın bu minimalizmi bir bakıma kavramsal yeniden adlandırma pratiği oluyor. Dünyadaki hazır ulamları kullanmak yerine kavramları temel ulamlardan yeniden kuruyor. Kurunca da dil dünyayı kalıplarla eşlemiyor, onu yeniden tanımlıyor. Toki Pona’nın felsefi değeri de büyük ölçüde buradan kaynaklanıyor.
O halde asıl sorumuza gelmiş bulunuyoruz: Böyle bir dil, kullanıcıları için olumlu, erdemli, iyimser bir hayat analayışı, kültür ve etik üretebilir mi? Buradan sürdüreceğiz…
______________
Bkz.