İnsan ömrü uzuyor… Yaşam koşullarının iyileşmesi, gıda ve beslenme güvenliği, temel sağlık hizmetlerinin gelişmesi ve daha başka şeylerle birlikte ömrümüz uzuyor ama paralel olarak hafıza sorunlarımız da artıyor. Demans, alzheimer, depresyon gibi nörolojik sorunlar daha sık görülmeye başlandı. Sözgelimi dün sabah kahvaltıda yediklerimizi hatırlayamamak, hemen yanımızda olmasına rağmen sehpanın üzerindeki anahtarı aramak, hava soğudu, paltomu dolaptan çıkarmalıyım artık, deyip, çıkarmayı unutmak gibi benzeri şeyler hepimizin başına gelmiştir. Ve bunlar yaşlı bireylerde daha belirgin şekilde ortaya çıkıyor… Bilişsel bozulmalar artıyor, dil sürçüyor; iletişim güçlüğü, zamanı ve mekanı karıştırma, en basit şeyleri yapmada zorlanma, kuşku, içe kapanma hali, karar verme sürecindeki değişim ve kararsızlık kişiyi başkasına muhtaç hale getiriyor çok zaman…
Bir defa daha baştan itibaren şunu belirtelim: Hiç kimse bilerek bir başkasına muhtaç olmayı istemez. Hiç kimse acılara itilmeyi, kendi kökünden, toprağından uzaklaşmak istemez. Hiç kimse boşlukta, kendine ait olmayan bir döngüde yaşamayı, en yakını tarafından terk edilmeyi istemez. Hiç kimse bir zamanlar sahip olduğu neşesinden, tatlı kederinden olmak istemez ve bütün bu talihsiz nedenler kişinin iradesi dışında gelişir. Birçok şeyde olduğu gibi burada da -biyolojik yapıda meydana gelen değişimler dışında- büyük oranda çevresel faktörler etkilidir… Şizofren bir baba, şizofren bir devlet, dipçik, cehennem ateşi, geçmişin derin izler bıraktığı hezeyanlar, her şeyi sadece kendi bakış açısıyla dayatan mahalleler, kurumlar ve örgütlerin vücut bulduğu kültür ve terbiye sistemlerinde, zihin ve bellek ağır bozulmalara uğrar… (Kötü yönetilen sorunlu bir ailede, pırıl pırıl işleyen bir çocuk zihninin sarsılamayacağını iddia edebilir misiniz?..
*******
Toplumsal bellek yitimine neden olan çevresel etkenlerin kaynağında egemen erk vardır. Belleğin işlevini bozan bir devlet, bir aile, okul-eğitim vardır, Bir yalanı, bir statüyü, bir yanlışı canlı ve kalıcı kılmak için toplumsal hafızayı unutturmaya ayarlı çalışan iktidarlar vardır. Salınan korku vardır… (Korku, aklın denetimini yitirdiği bir sapmadır; arzu ve umudun tam tersidir, kişiyi kaçışa ve sinmeye götürür ve bu özellik egemen erk tarafından düzenli şekilde pompalanır.)
Yukarıdaki paragrafta da belirttiğim gibi, tehdit, şantaj, işsiz-aşsız bırakma, muhtaç etme, dipçik, zorbalık, suça teşvik, suçluyu yüceltme, imtiyazlı kümelerin tırlar dolusu vurgunları, öfke, kuşku, sürekli kontrol altında tutma ve benzeri patolojik stratejiler, uzun vadede hayat dolu bir gencin enerjisini tüketir, onu sarsıntılarla gelişen bir umarsızlığa, ilgisizliğe, unutkanlığa ve son olarak düşünce ve bellekte bozulmaya götürür.
Bozulan düşünce yapısı, bozulan davranışlara neden olur ve eğer bu durum toplumsal çapta yaygınlık kazanırsa, eliniz kolunuz bağlanır. (Yarı uykulu, yarı uyanık… Gözlerini bir açıyor, bir kapatıyor…-TASSO-) Aynı olayla , aynı trajediyle, bir defa, iki defa, üç defa karşılaşmamıza rağmen, yine ilgisiz, yine tepkisiz, yine hemencecik unuturuz. (Aslında ilgisizlik de, tepkisizlik de bir tür bellek yitimi örneğidir ve bedeli ağır olur. Kayıtsızlık, ömrümüze ıstırap dolu bir zihni miras bırakır.)
Ve İşin tuhaf yanı, toplum olarak hemen hemen hepimiz, bilinçli sapmalarla yaratılan toplumsal hafıza sorunumuzu hastalıktan saymıyoruz. Kişi bazında demansı hastalıktan sayarken, büyük çapta maruz kaldığımız bu bozulmaya toz kondurmuyoruz. Tam bir garabet…
********
İnsanın anımsama yetisinin kilidi hafızadır. İş yapmayı, çalışmayı, tasarımlarda bulunmayı, hesap sormayı, tanımayı, anımsamayı ve daha birçok şeyi ona borçluyuz. Bundan dolayı travmalara karşı bilinçli kavrayışımız önemlidir. Kendi kendimizi yönetmemiz ise daha önemlidir. Belleği canlı tutmanın yolu harekettir; yeni şeyler öğrenmektir… Dışarıdan değil, içerden kendimize yardım etmeyi başarmalıyız.
Kendi yemeğini kendin yap. Her sabah tıraş ol. Dudaklarına kırmızı ruj sürmeyi ihmal etme. Bir ayağında mavi, ötekinde sarı renk çorapla dolaşmamaya dikkat et.
*********