EĞİTİMDE ÖNCELİK SAVAŞLARI: DEMİR KAFES Mİ, TOPLUM 5.0 MI?
Eğitim ve kültür iki önemli sosyolojik olgu olarak birbirinden bağımsız düşünülemez. Eğitim kültürü etkilediği gibi kültür tarafından da biçimlenmektedir. Almanya gibi disiplin anlayışı ile öne çıkan ve katı kurallara sahip toplumların eğitim sistemleri de benzer şekilde katı ve net kurallar üzerine kurulu olmaktayken muğlaklığa yer yoktur. Kısıtlamaların, kuralların daha esnek olduğu eşitlikçi bir kültüre sahip olan Finlandiya gibi ülkelerde ise eğitim sistemlerinde ise mutlak otoriter tutumdan uzak, hiyerarşinin neredeyse ortadan kaldırıldığı demokratik bir iklim hakimdir. Toplulukçu kültürün en bariz örneklerinden olan Japonya’da bir adım daha ileri gidilerek okullardaki temizlik işleri öğrencilere bırakılmakta ve ortaklaşa şekilde iş birliğiyle gerçekleştirilmektedir. İlgili örneklerde olduğu gibi bir toplumun hayata bakışı, kültürü o toplumun eğitimin sistemine de belli oranda yansımaktadır.
Türkiye özelinde bakılacak olursa kültürün eğitsel yansıması daha farklı noktalarda tartışılmaktadır. Son ve en güncel konu başlıklarından olan öğretmen kılık kıyafet değişikliğine dair düzenlemeler Eylül 2026 itibarıyla okullara bildirilmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan Öğretmen Önlüğü Standartları Kılavuzu ile öğretmenlere önlük zorunluluğu getirilmiş özellikle kadın öğretmenlerin kolsuz, açık yakalı kıyafetlerin yanı sıra kot pantolon, tayt gibi kıyafetlerin giyilmemesi bildirilmiştir. İlgili karar ile öğretmenlik mesleğinin itibarını kazandırmak ve topluma uygun öğretmen profili oluşturmak olduğu dile getirilmiştir. Madalyonun diğer yüzünde yine Eylül-Ekim 2026 tarihlerinde Azerbaycan’da alınan kararlara göre önce öğrenciler için tek tip kıyafet zorunluluğu getirilmiş daha sonrasında genişletilerek öğretmenler için de benzer kısıtlamalar uygulanmıştır. Bu kararlar sonrasında başörtülü ilk okul ve orta okul öğrencilerinin yanı sıra birçok öğretmen de okul kapısından içeri alınmamıştır. Öğrencilerin okul bahçesinde ve ana bina dışındaki çeşitli alanlarda eğitim görme haklarını devam ettirme çabaları siyaset ve eğitim gündemini meşgul etmeye devam etmektedir. Azerbaycan bu kararlarını laiklik çatısı altında “kültürü korumak” olarak meşrulaştırmaya çalışsa da din ve kültürün birbirinden farklı olgular olduğu da bilinmektedir. İlgili kararlara Türkiye’den tepki gecikmemiş, eğitim hakkının ideolojik dayatmaların altında ezilmemesi gerektiği belirtilerek ve yaşananlar 28 Şubat sürecine benzetilmiştir. Azerbaycan ise bu tepkileri yine “yaşam tarzına ve iç işlerine müdahale” olarak değerlendirerek meşru bir zemine oturtmaya çalışmıştır.
Diğer taraftan ABD ve Japonya gibi ülkelerde eğitim ekosistemine bakılacak olursa yapay zekâ, akıllı asistanlar, kişiselleştirilmiş öğrenme platformları, öğrenci performansını optimize eden veri analitikleri üzerinden tartışılmaktadır. Japonya, "Toplum 5.0" vizyonu doğrultusunda, yapay zekayı sınıflara sadece bir araç olarak değil, eğitimde fırsat eşitliğini artıran, dil bariyerlerini yıkan ve bireysel potansiyeli en üst düzeye çıkaran köklü bir reform ögesi olarak entegre etmektedir. Bu vizyondaki toplumlar kültürel değerlerinin yanı sıra geleceklerinin inşaları için teknolojik dönüşümü eğitim sistemlerine entegre etmektedirler.
Eğitim ve kültür arasındaki karşılıklı belirlenim süreci küresel ölçekteki öncelik farklılıklarını da çarpıcı bir biçimde gözler önüne sermektedir. Gelişmekte olan ülkeler kılık-kıyafet, dinî semboller ve ideolojik sınırlar üzerinden eğitimde “kültürel homojenlik” veya “seküler disiplin” sağlama uğraşı içindeyken, küresel teknoloji liderleri rotayı tamamen dijital geleceğe ve yapay zekaya kırmış durumdadır. Bourdieu’cu bakış açısıyla eğitim sistemlerinin tarafsız olmadığı, mevcut güç ilişkilerinin eğitim yoluyla yeniden üretildiği bir kez daha görülmektedir. Eğitim-kültür ilişkisinin toplumlardaki yansımalarının hangi yönde olacağını ise yakın gelecekte hep beraber görüyor olacağız.
Dr. Gürkan BAYINDIR