Bir İnsanın Yokluğu Ne Zaman Fark Edilir?

Bir İnsanın Yokluğu Ne Zaman Fark Edilir?

Bir yere gitmediğinizde yokluğunuzun fark edilmesini önemser misiniz?

Mesela her sabah uğradığınız kahveciye birkaç gün gitmeseniz ya da birinin sizi merak etmesini… Her hafta katıldığınız bir buluşmada olmadığınızda, birinin “Bugün neden gelmedi?” diye sormasını…

Sanırım çoğumuz önemseriz.

Çünkü insanın bir yere ait olduğunu hissetmesi, yalnızca orada bulunabilmesiyle ilgili değil. Biraz da bulunmadığında eksikliğinin hissedilmesiyle de ilgili.

Geçenlerde yaşlılıkta yalnızlık üzerine düşünürken aklıma tam da bununla ilgili bir hikâye geldi.

Her sabah aynı saatte evinden çıkan, mahallesindeki küçük bir parkta oturan yaşlı bir adam düşünün.

Yıllardır aynı bankta oturuyor. Gelen geçene selam veriyor. Bazen yanına biri oturuyor, bazen saatlerce tek başına kalıyor. Parkın müdavimleri onu tanıyor. Hatta kimileri adını bile bilmiyor ama yüzüne aşina.

Bir gün parka gelmiyor.

Ertesi gün de.

Sonraki hafta da.

Park aynı park. İnsanlar yürümeye, çocuklar oynamaya, hayat bildiği gibi akmaya devam ediyor.

Belki birileri onun artık gelmediğini fark ediyor. Ama kimse nedenini bilmiyor.

Hatta belki de kimse sormuyor.

Bu hikâyede beni düşündüren şey adamın yalnız olup olmaması değil.

Bir insanın yıllarca bulunduğu bir yerden kaybolmasının, o yerin hayatında neredeyse hiçbir değişiklik yaratmaması.

Acaba insanı yalnızlaştıran şey bazen tam da bu olabilir mi?

Birilerinin hayatında bulunmak ama kimsenin hayatında gerçekten bir yer tutmamak.

Sosyolojide insanın toplumsal varlığını yalnızca fiziksel mevcudiyetiyle açıklamıyoruz.

Bir insanın toplum içindeki yeri, kurduğu ilişkilerle, üstlendiği rollerle, başkaları tarafından nasıl tanındığıyla ve kendisini nereye ait hissettiğiyle de şekilleniyor.

Aslında gündelik hayatımızda bunu çok iyi biliyoruz.

Bir işyerinde yalnızca çalışan değiliz; birilerinin meslektaşı, danıştığı kişi, bazen de birlikte öğle yemeği yemeyi beklediği insanız.

Bir mahallede yalnızca oturan değiliz; komşu, müşteri, tanıdık bir yüz, selam verilen biriyiz.

Bir arkadaş grubunda yalnızca sayıyı tamamlayan kişi değiliz; yokluğunda hatırlanan, düşüncesi merak edilen, bazen de sırf orada olduğu için buluşmanın anlamını değiştiren biriyiz.

Bütün bu küçük ilişkiler, farkında olmadan bize bir toplumsal yer kazandırıyor.

Fakat yaş aldıkça bu ilişkilerin bir kısmı değişebiliyor.

Emeklilikle iş arkadaşları uzaklaşabiliyor. Taşınmalarla komşuluklar sona erebiliyor. Arkadaşların kaybıyla sosyal çevre daralabiliyor. Sağlık sorunları veya ulaşım güçlükleri nedeniyle eskiden kolaylıkla gidilen yerlere gitmek zorlaşabiliyor.

Ve insan, bazen çok kısa bir süre içinde değil, yıllara yayılan küçük kopuşlarla toplumsal hayatın kenarına doğru ilerleyebiliyor.

Burada dikkatimi çeken bir ayrım var:

İnsan mı toplumdan uzaklaşıyor, yoksa toplum mu insandan uzaklaşıyor?

Çünkü bu ikisi aynı şey değil.

İlkinde sorumluluğu daha çok bireye yüklüyoruz. İkincisinde ise ilişkilerimizi, kurumlarımızı ve birlikte yaşama biçimlerimizi sorgulamamız gerekiyor.

Yaşlılıkta sosyal izolasyon denildiğinde çoğu zaman gözümüzün önüne tek başına yaşayan, evinden pek çıkmayan, günlerini televizyon karşısında geçiren insanlar geliyor.

Oysa sosyal izolasyon her zaman bu kadar görünür olmayabilir.

Bir insan her gün sokağa çıkabilir, alışveriş yapabilir, komşularına selam verebilir, hatta kalabalık ortamlarda bulunabilir.

Ama bütün bu karşılaşmaların hiçbiri gerçek bir ilişkiye dönüşmeyebilir.

Bence burada üzerinde düşünmeye değer bir mesele var.

Tanınıyor olmakla tanınmak aynı şey mi?

Birinin yüzünü bilmek, onun hayatında olup bitenleri merak ettiğimiz anlamına gelmiyor.

Birine selam vermek, onunla ilişki kurduğumuz anlamına gelmeyebiliyor.

Hatta bazen bir insanı yıllardır görüyor olmamız, onu gerçekten tanımadığımız gerçeğini daha da görünmez kılabiliyor.

Bir apartmanda oturan yaşlı komşumuzu düşünelim.

Adını biliyoruz. Hangi katta oturduğunu biliyoruz. Belki kaç yıldır o binada yaşadığını da biliyoruz.

Peki, günlerini nasıl geçirdiğini biliyor muyuz?

En son ne zaman bir arkadaşıyla buluştuğunu?

Sabahları uyanmak için bir nedeni olup olmadığını?

Ya da akşam olduğunda konuşacak birini bulup bulamadığını?

Burada kastettiğim herkesin birbirinin özel hayatını bilmesi gerektiği değil elbette.

Hatta insanların yalnız kalmayı tercih etme hakkı da var.

Ama bir insanın mahremiyetine saygı duymakla, onun varlığına kayıtsız kalmak arasında da bir fark olmalı.

Sanırım bazen bu ikisini birbirine karıştırıyoruz.

Bir de beklenmek meselesi var.

Üzerine pek düşünmediğimiz ama hayatımızda önemli bir yeri olduğunu düşündüğüm bir duygu.

Birilerinin bizi beklemesi.

Akşam eve dönmemizi, bir toplantıya katılmamızı, bir sofraya oturmamızı, bir mesajı cevaplamamızı…

Bütün bunlar gündelik hayatın sıradan ayrıntıları gibi görünüyor.

Ama insanın başkalarının hayatında bir yer tuttuğunu hissetmesini de sağlıyor.

Belki bu yüzden emekliliğin bazı insanlar için zorlayıcı tarafı yalnızca çalışma hayatının sona ermesi değil.

Her sabah gidilmesi gereken bir yerin, yetişilmesi gereken bir saatin, bekleyen insanların ve sorumlulukların değişmesi. Elbette emeklilik herkes için bir kayıp değil. Kimileri için yıllardır özlenen bir özgürlük, yeni uğraşlara ve ilişkilere açılan bir dönem.

Ama bazıları için gündelik hayatı anlamlı kılan ilişkilerin yeniden kurulmasını gerektirebiliyor.

Burada aklıma şu soru geliyor:

Bir insanın hayatında artık kimse onu beklemiyorsa, zamanla kendisi de bir yerlere gitmekten vazgeçebilir mi?

Belki de sosyal izolasyon bazen bir insanın kapısını kapatmasıyla başlamıyor.

Gideceği yerlerde artık kendisini bekleyen kimsenin kalmamasıyla başlıyor.

Geçenlerde bir başka şey üzerine düşündüm.

Bugün neredeyse her şeyi hız üzerinden değerlendiriyoruz.

Hızlı ulaşım, hızlı iletişim, hızlı hizmet, hızlı tüketim…

Bir işin ne kadar kısa sürede tamamlandığı, çoğu zaman ne kadar iyi yapıldığının da göstergesi hâline geliyor.

Oysa insan ilişkileri her zaman hızlandırılabilecek şeyler değil.

Özellikle de yaşlılıkta.

Bir sohbetin başlaması zaman alabiliyor. Bir hikâye uzun uzun anlatılabiliyor. Bir düşünceyi ifade etmek için daha fazla süreye ihtiyaç duyulabiliyor.

Ama biz giderek daha sabırsız bir toplumsal hayatın içinde yaşıyoruz.

Birinin sözünü tamamlamasını beklemekte, aynı hikâyeyi yeniden dinlemekte, birine bir şeyi ikinci kez anlatmakta zorlanabiliyoruz.

Ve bazen bu sabırsızlığımızı hiç fark etmiyoruz.

Bir yaşlı insan konuşurken gözümüz telefona kayabiliyor.

Anlattığı hikâyeyi daha önce dinlediğimizi hatırlatabiliyoruz.

“Evet, biliyorum.” diyerek sözünü kesebiliyoruz.

Oysa belki de o hikâyenin yeniden anlatılmasının nedeni bizim bilmediğimiz bir şeyi öğretmek değil.

Bir ilişkiyi sürdürmek.

Bir konuşmanın içinde kalmak.

Birinin kendisini dinlemeye hâlâ istekli olduğunu görmek.

Elbette her tekrarın ardında böyle bir ihtiyaç olduğunu söyleyemeyiz.

Ama yine de şunu merak ediyorum:

Bir insanın anlatacak yeni bir şeyi kalmadığını düşündüğümüzde, onu dinlemek için de nedenimiz kalmadığını mı varsayıyoruz?

Belki de görünmezliğin bir biçimi de bu.

Söylediklerinin artık duyulmaya değer olmadığının düşünülmesi.

Yaşlılıkla ilgili konuşurken sıklıkla “kuşaklar arası dayanışma” kavramını kullanıyoruz.

Gençlerin yaşlılara yardım etmesi, ailelerin yaşlı üyelerini desteklemesi, toplumun yaşlı bireylerin ihtiyaçlarını karşılaması…

Bunların hepsi önemli.

Fakat dayanışmayı yalnızca yardım etmek üzerinden düşündüğümüzde bir şey eksik kalıyor gibi geliyor bana.

Çünkü yardım etmek ile ilişki kurmak aynı şey değil.

Birine alışveriş yapmak, faturalarını ödemek, hastaneye götürmek veya ev işlerinde destek olmak onun yaşamını kolaylaştırabilir.

Ama bütün bunları yaparken onunla gerçekten bir ilişki kurmayabiliriz.

Hatta bazen yardım eden ile yardım edilen arasındaki ilişki, zamanla tek yönlü bir hâl alabilir.

Bir taraf sürekli veren, diğer taraf sürekli alan kişi olarak görülmeye başlanabilir.

Oysa yaşlı bir insanın yalnızca yardım alan biri olmadığını hatırlamak gerekiyor.

O da birine destek olabilir, birinin hayatına katkıda bulunabilir, bir konuda yol gösterebilir, yeni bir şey öğrenebilir, yeni bir ilişki başlatabilir.

Üstelik bütün bunları yapamasa bile, bir ilişkinin eşit derecede değerli tarafı olmayı hak eder.

Belki de asıl mesele, yaşlı insanları hayatımızda yalnızca sorumluluk duyduğumuz kişiler olarak değil, ilişki kurduğumuz özneler olarak görebilmek.

Çünkü bir insana ihtiyaç duyulduğunu hissettirmek ile onu yalnızca ihtiyaç sahibi olarak görmek arasında büyük bir fark var.

Bu noktada yaşlılıktaki görünmezliğin bir başka boyutu daha olduğunu düşünüyorum.

Toplumun bazı insanları ancak olağanüstü bir şey yaptıklarında fark etmesi.

Sosyal medyada zaman zaman karşımıza çıkan haberleri düşünelim.

Seksen yaşında üniversiteyi bitiren biri.

Doksan yaşında maraton koşan biri.

İleri yaşta yeni bir iş kuran veya dünyayı gezen biri.

Bu hikâyeler elbette ilham verici olabilir.

Ama haberlerin sunuluş biçiminde bazen tuhaf bir şaşkınlık da var.

Sanki yaşlı bir insanın öğrenmeye, üretmeye, hareket etmeye veya yeni bir deneyim yaşamaya devam etmesi beklenmedik bir durummuş gibi.

Bir yandan yaşlı insanların görünür olmasını istiyoruz.

Diğer yandan onları çoğu zaman ancak gençliğe atfettiğimiz özellikleri sergilediklerinde görünür kılıyoruz.

Peki ya bunları yapmayanlar?

Sıradan bir hayat yaşayanlar?

Sabah kahvaltısını hazırlayan, çiçekleriyle ilgilenen, komşusuyla sohbet eden, bazen hiçbir şey yapmak istemeyen yaşlı insanlar?

Onların hayatı neden daha az ilgi çekici olsun?

Bir insanın görülmeye değer olması için mutlaka sıra dışı bir başarı göstermesi mi gerekiyor?

Bence burada yalnızca yaşlılıkla değil, insanın değerini nasıl tanımladığımızla ilgili daha büyük bir mesele var.

Çünkü yaşlı insanların toplumsal değerini kanıtlamak için sürekli ne kadar aktif, üretken veya başarılı olduklarını anlatma ihtiyacı hissediyorsak, belki de farkında olmadan aynı ölçütleri yeniden üretiyoruz.

Oysa insanın değeri, başkalarını şaşırtacak bir hayat yaşamasına bağlı olmamalı.

Yaşlılıkta yalnızlık ve sosyal izolasyon herkes için aynı koşullarda yaşanmıyor.

Geliri yeterli, ulaşım imkânları bulunan, sosyal çevresini sürdürebilen, yaşadığı yerde güvenli biçimde hareket edebilen bir insanla; ekonomik güçlükler nedeniyle evinden çıkmakta zorlanan bir insanın deneyimi aynı olmayabilir.

Bir arkadaşla buluşmak, bir etkinliğe katılmak, başka bir mahalleye gitmek, bir kursa yazılmak…

Bunların her biri belirli kaynaklar gerektirebiliyor.

Bu nedenle yaşlı bir insana “Daha fazla sosyalleşmelisin.” demek her zaman yeterli değil.

Çünkü belki de sorun onun sosyalleşmek istememesi değil.

Sosyalleşebileceği imkânların giderek daralması.

Böyle düşündüğümüzde yaşlılıkta yalnızlık yalnızca psikolojik bir deneyim olmaktan çıkıyor.

Toplumsal eşitsizliklerle, kent yaşamıyla, ekonomik koşullarla ve kamusal hizmetlerle ilişkili bir mesele hâline geliyor.

Dolayısıyla çözümü de yalnızca bireylerin iyi niyetine bırakılamaz.

İnsanların birbirleriyle karşılaşabileceği, ilişki kurabileceği ve aidiyet geliştirebileceği toplumsal alanların varlığı da önemli.

Çünkü bazen bir insanın yalnızlığını azaltan şey, onu ziyaret eden bir kişinin varlığı kadar, kendisinin gidebileceği bir yerin olması.

Bütün bunları düşünürken yaşlılıkla ilgili kullandığımız dile de dikkat etmek gerektiğini hissediyorum.

“Yaşlılarımız” diyoruz mesela.

Kulağa sıcak, sahiplenici ve saygılı geliyor.

Ama bu kelimenin üzerinde biraz durunca, yaşlı insanları farkında olmadan kendimize ait bir topluluk gibi tanımlayıp tanımlamadığımızı merak ediyorum.

Elbette herkes bu ifadeyi aynı anlamda kullanmıyor.

Fakat bazen koruyucu ve sahiplenici dilimiz, yaşlı insanların bağımsız bireyler olduğunu ikinci plana itebiliyor.

Onları toplumun eşit üyeleri olarak değil, toplumun koruması gereken kişiler olarak görmeye başlayabiliyoruz.

Oysa yaşlı insanların yalnızca korunmaya değil; temsil edilmeye, dinlenmeye, karar süreçlerine katılmaya ve kamusal yaşamda yer almaya da hakkı var.

Belki de asıl ihtiyacımız olan şey, yaşlı insanlara daha fazla merhamet göstermekten önce, onlarla kurduğumuz ilişkinin niteliğini yeniden düşünmek.

Çünkü merhamet bazen iki insan arasında mesafe de yaratabiliyor.

Birini kendimizden daha güçsüz, daha çaresiz veya daha az yetkin gördüğümüzde, onun adına düşünmeye ve karar vermeye başlayabiliyoruz.

Oysa saygı, karşımızdaki insanın bizden farklı ihtiyaçları olsa bile kendi hayatının öznesi olduğunu kabul etmeyi gerektiriyor.

Baştaki park hikâyesine dönersek…

Belki o yaşlı adam birkaç gün sonra yeniden parka gelecekti.

Belki başka bir yere taşınmıştı.

Belki de artık o bankta oturmak istemiyordu.

Bunların hiçbirini bilmiyoruz.

Aslında bilmek zorunda da değiliz.

Ama hikâyenin bana düşündürdüğü şey şu:

Bir insanın yokluğunu fark etmek, onun hayatına müdahale etmek anlamına gelmiyor.

Bazen yalnızca varlığının bizim için bir anlam taşıdığını gösteriyor.

Birinin gelmediğini fark etmek.

Uzun zamandır görmediğimiz birini merak etmek.

Bir sohbeti yalnızca nezaket gereği değil, gerçekten sürdürmek istemek.

Bunlar küçük şeyler. Ama belki de toplumsal bağ dediğimiz şey, tam olarak bu küçük şeylerin toplamından oluşuyor.

Ve bu bağlar zayıfladığında, yalnızca yaşlı insanlar değil, toplumun kendisi de bir şey kaybediyor.

Çünkü yaşlılıkta görünmezlik, yalnızca belirli bir yaş grubunun dışlanması değil; farklı kuşakların birbirinin hayatından yavaş yavaş çekilmesi anlamına da geliyor.

Diyeceğim şu ki:

Bir insanın yalnız olup olmadığını anlamak için bazen evinde kaç kişi yaşadığına, telefonunun ne kadar sık çaldığına veya gün içinde kaç insanla karşılaştığına bakmak yeterli olmayabilir.

Belki başka sorular sormak gerekiyor.

Onu bekleyen biri var mı?

Yokluğu fark ediliyor mu?

Bir yere gittiğinde yalnızca bulunuyor mu, yoksa gerçekten oraya ait hissediyor mu?

Ve en önemlisi, başkalarının hayatında yalnızca hatırlanan bir geçmişi mi var, yoksa bugün de bir yeri var mı?

Çünkü insanın toplum içindeki varlığı yalnızca görülmekle ilgili değil.

Bir ilişkiye dâhil olmakla, birinin hayatında iz bırakmakla, gerektiğinde yokluğunun da hissedilmesiyle ilgili.

Belki de yaşlılıkta görünmezliği anlamak için sormamız gereken soru, insanların neden yalnız kaldığı değil yalnızca.

Bizim hayatlarımızda kimlerin yokluğu artık fark edilmiyor?

Ve daha da önemlisi…

Bir insanı en son ne zaman, ondan bir şey beklediğimiz için değil, yalnızca varlığını özlediğimiz için aradık?

Hiç düşünmüş müydünüz?

Dr. Fulya Şenay Avcı