İnsanın taraflı davranması, son dönemlerde daha çok siyasi tercihler üzerinden tartışılmakta. Oysa ki bireyin nerede duracağını belirleme biçimi aslında gündelik hayatın hemen her alanında karşılık bulan bir mesele. Çünkü insanın düşünme biçimi sanıldığı kadar tarafsız değil. Gündelik hayatta birçoğumuz pek çok konuda, doğru ve yanlış arasında net ayrımlar yaptığımızı düşünsek de sosyal psikoloji bireylerin çeşitli sebeplerle bir tarafı kayırma eğiliminde olduğunu ortaya koymaktadır. Bu aşamada belki de insanın neden taraflı olduğunu sormak/sorgulamak yerine ne derece tarafsız olduğunu tartışmak gerekiyor.
Bireylerin hemen her konuda kendinden yana tavır koyması yeni bir durum değil. Esasında bireylerin kendi dünyalarına ait beklentileri bir adım öne çıkarması anlaşılabilir bir durum. Şöyle ki bireyin kendi grubunu, toplumunu, cinsiyetini ya da çocuğunu öncelemesi, altında yatan sebepler bakımından anlamlı bile olabilir. Sosyal psikoloji bahsi geçen bu durumu iç grup yanlılığı kavramı ile açıklıyor. Sosyal psikologlara göre insan kendisini, ait olduğu gruplar üzerinden tanımlar. Üstelik bu duygu hali sadece iç grup yanlılığı ile sınırlı değildir. Kendine hizmet eden yanlılık, temel yükleme hatası ve aktör gözlemci yanlılığı da bu duygu haline uyumlu kavram setleridir. Başarılarımızı kendimize başarısızlıkları duruma atfettiğimizde kendine hizmet yanlılık dolaşıma girer. Böylece başarı ve başarısızlığın adresi hep farklıdır. Temel yükleme hatası ve aktör gözlemci yanılgısı da benzer bir eğilimlerin gündelik hayattaki yansımalarıdır. Şöyle ki kendi hatamızı koşulların bir sonucu olarak görürken, başkalarının hatalarını kişilik özelliklerine bağlama eğilimi belki de birçoğumuzda mevcuttur. Şiddet bu durumun en tipik örneklerinden biridir. Başkasının öfkesini kişilik özelliği olarak görürken, kendi öfkemizi koşullara bağlayan hep bir gerekçemiz vardır. Ya birisi ya bir durum ya da içinde bulunduğumuz koşullar bizi öfkelendirir. Enteresan bir şekilde bizim için geçerli koşullar başkası için geçerli değildir. Onlar böyledir ve böyle olmaya da devam edecektir. Sosyal psikolojinin kavram setlerini artırmak mümkün. Bu kavramların bize verdiği tek bir mesaj var. Bizim için geçerli olan bir durum neden başkası için geçerli değil?
Sorunun cevabı yine sosyal psikolojinin kavram setlerinde gizli. İlk olarak bilişsel cimrilikten bahsedebiliriz. Bu kavrama göre bizlerin düşünme kapasitesinin bir sınırı vardır. Her olayı detaylı bir şekilde düşünmek, bunun üzerine kafa yormak, yorucu ve zaman alıcıdır. Bunun yerine insan, zihinsel kısayollar ve kestirmeler üzerinden kapasitesini kullanmak ister. Ve bireyler erişilebilirlik, çıpalama ya da temsil edicilik gibi zihinsel kısa yollarla bilişsel kapasitesini pratik bir şekilde kullanmaya çalışır. Bir başka sebep ise bireylerin kendi hikâyelerini ve gerçeklik algılarını koruma eğilimidir. Bilişsel çelişki kavramı bu tercihin nasıl şekillendiğine ilişkin bir açıklama sunar. Kavrama göre, düşünce, duygu ve davranışlarımız arasında bir çatışma, çelişki ya da tutarsızlık olduğunda, yanlış yaptığımızı kabul etmek yerine savunduklarımızı haklı ve doğru çıkaracak gerekçeler üretiriz. İnsanın bilgi arayışı her zaman gerçeğin peşinden gitmeyebilir. Bu arayış bazı durumlarda inanılan şeyi doğrulamak içindir. İşte bu doğrulama yanlılığıdır. Birey çoğu kez kendi doğrusundan yana tavır alır ve bu tavrını destekleyecek gerekçeler üretir. Bu kavram setleri bize şunu gösteriyor. İnsan aslında hep yanlıydı. Kendi duygu, düşünce ve davranışını önceleyen, hatalarını koşullara bağlayan, kendini haklı çıkaracak gerekçeler üreten bir varlıktı. Bireyin kendi sorunlarını başkalarının sorunlarından, kendi çocuğunu diğerlerinin çocuklarından ya da işini başkalarının işinden daha öne çıkarması bu yanlılık halinin gündelik hayattaki örnekleridir.
Geçmişten günümüze varlığını sürdüren bu durumun, günümüz koşullarında geçmiştekiyle aynı olduğunu düşünmek yanıltıcı olur. Başka bir ifadeyle geçmişte yanlı davranan bireyin gerekçeleri ile bugünün insanının gerekçeleri birbirinden şüphesiz ki farklıdır. Her şeyden önce yanlılığın dolaşıma girdiği mecralar artık eskisi gibi değil. Yanlılık, bugün çok daha büyük bir evrende, dijital içerikler üzerinden dolaşıma giriyor. Beğeniler, yorumlar çoğu kez haklı olma duygusunun dijital ortamdaki birer tıklamaya dönüşmüş karşılığı. Üstelik beğeniler ve yorumlar ile yanlılığımıza başkaları da ortak ediyoruz. Yanlılık aslında bu şekliyle bir kartopu gibi büyüyor. Medyada öne çıkan programların mantığı ise bir bütün olarak yanlılık üzerine kurulu. Programlara göz attığımızda sürekli bir çatışma, öne çıkma, haklı olma, şüpheyle yaklaşma ve taraf tutma üzerinden işleyen bir içerikle çok uzun zamandır iç içeyiz. Taraf olma duygusu haber içeriklerinden eğlence programlarına, yarışmalardan yemek programlarına kadar pek çok medya içeriğinde karşımıza çıkıyor. Ve bu durum uzun zamandır etkileşim üzerinden de ciddi biçimde besleniyor. Bir başka yönüyle yoğun ve karmaşık bir uyaranla karşı karşıyayız. Medya üzerinden sayısız bildirime maruz kalıyoruz. Ve pek çok konuda karar vermek durumundayız. Karar vermek ile doğru olmak arasında kalan birey için, zihinsel kısayollara başvurmak, çoğu zaman en kolay çözüm olarak görülüyor. Öte yandan risk gündelik hayatın belirleyici unsurlarından biri haline gelmiş durumda. Risk algısının giderek güçlenmesi, belki de bireyin başkalarını sürekli sorgulamasına ve onları anlama kapasitesinin zayıflamasına yol açıyor. Riskin yarattığı baskı arttıkça, insan yanlı olmayı daha güvenli bir tercih olarak görüyor olabilir. Ve sürekli güvensizlik mesajıyla muhatap olan bizler, kendimizi koruma refleksiyle, olayları bile isteye taraflı değerlendirebiliriz. Günün sonunda taraflı düşünmek, belki de birçoğumuz için bir korunma yöntemine dönüşüyor.
Yanlılığı sevimli bir paket içinde sunan koşullar söz konusu olabilir. Ancak hatırlatalım ki yanlılığın da bir sınırı olmalı. Yaşamı hep kendimizden yana yorumlamak başkasını yok sayma gibi bir sonuca da gebe. Öte yandan kullandığımız bilişsel kısayollar karar verme sürecimizi hızlandırabilir. Ancak içinden çıkılmaz hatalar da üretebilir. Belki de kestirme yollar gibi hıza değil kısa cevaplı makul cevaplara ihtiyacımız vardır. Ve yanlılık kendimizi koruma ve güvenceye alma duygusu yarattığı için bize iyi geliyor da olabilir. Ancak bu güvence duygusu eleştirel düşünmeyi ortadan kaldırırsa ne olacak? Sadece eleştirel düşünce değil farklı düşünceler ve hayatlar ile karşılaşmak insanın kendisine gerçek dönütler yapmasının da yolunu açabilir. Çünkü herkesin kendine dönüp yalnızca kendisini güvenceye almaya çalıştığı bir ortamda belki de bir süre sonra hiç kimse kendisini güvende hissetmeyecek. Bireysel dünyada beni koruyan yanlılık toplumsal düzeyde kutuplaşmanın, eleştiriye tahammülsüzlüğün sebeplerinden biri haline gelebilir.
İnsan, sınırlarını belirlediği sürece elbette yanlı olabilir. Kendini korurken başkalarını yok saymaması, kendi doğrularını savunurken başkalarının doğrularına da hayatında yer açması koşuluyla yanlılık işlevsel bir mekanizma olarak varlığını sürdürebilir. Aksi halde bize iyi gelen yanlılık başkalarını dışlamaya başladığında hepimiz için büyük bir tehdide dönüşebilir.