Her Şeyi Teolojiye Tahvil Etmek
Cemil Güzey yıllar önce bir dersinde "Günümüz insanı karşıdan karşıya geçerken bile mitolojiyle karşı karşıyadır" demişti. Bir başka dersinde ise modern insanı homo metaphysicus olarak tanımlamıştı. Onun bu cümleleri felsefenin başlangıcına ilişkin —artık pek de alıcısı kalmamış— "mitostan logosa geçiş" söylemine bir eleştiriydi. Bir şeyi geçmek eğer bir şeyi onun en cılız etkilerine bile maruz kalmayacak şekilde ardında bırakmaksa, böyle bir geçişin olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Modern insanın bırakamadığı bir diğer ide ise din olsa gerek.
İnsanın zihnindeki katmanları kopuşsuzluğu ve dini izleri fark etmek başka bir şeydir. Modern dünyanın ürettiği her kavramı her düşünceyi kestirmeden esvap değiştirmiş bir teoloji saymak ise bambaşka. Son yıllarda entelektüel bir alışkanlığa dönüşen bu tutum tam anlamıyla her şeyi teolojiye tahvil etme kolaycılığıdır.
Carl Schmitt’in siyasal alandaki modern devlet kuramının tüm önemli kavramlarının sekülerleşmiş ilahiyat kavramları olduğu yönündeki iddiasıyla başlayan Karl Löwith’in ilerleme fikrini Hristiyan eskatolojisinin ve ilahi takdirin dünyevileşmiş bir türevi sayan yaklaşımıyla süren John Gray’in seküler hümanizmi "Hristiyan mitosunun çürüyen süprüntülerinden bir araya getirilen seküler bir din" "ilahi takdire olan inanışın seküler bir uyarlaması" olarak nitelendirmesine kadar uzanan bu hat başlangıçta dikkat çekici birer tespit iken zamanla mekanik bir şablona dönüştü. Gray'in, modern terörün ve devrimci ütopyacı projelerin ardında Hristiyanlığın apokaliptik kıyamet mitlerinin yattığı veya bilimsel ilerleme inancının Hristiyanlık kaynaklı bir kurtuluş kehanetinden ibaret olduğu yönündeki tezleri, bugün hangi konuyu açsanız karşımıza çıkarılan aynı hazır formüle hizmet eder hale geldi.
Bu formül zihne muazzam bir konfor sağlıyor. Zihne sağladığı konfor yetmiyor, insanı da rahatlatıyor esasında. Her kilidi açan tek bir anahtara sahip gibi hissediyorsunuz. Nesnenin kendisine bakmanıza gerek bile kalmıyor. Her olgunun altına aynı teolojik etiketi yapıştırıp geçip gidiyorsunuz. (Türkiye'deki bir diğer düşünce tembelliği de moderniteye yöneltilen eleştirilerdir.)
Oysa Hans Blumenberg’in The Legitimacy of the Modern Age adlı eserinde bu teolojik indirgemeciliğe getirdiği itiraz tam da bu noktada devreye girer. Blumenberg modern kavramların teolojiden aynen kopyalandığını veya bir tür hırsızlıkla gasp edildiğini varsayan sekülerleşme tezlerini felsefi olarak yetersiz bulur ve bunu tarihsel bir haksızlık kategorisi olarak değerlendirir. Ona göre tamamen farklı ve heterojen içerikler tarihsel süreç içerisinde belirli pozisyonlarda özdeş işlevler üstlenebilir. Modernite geçmişin teolojik mirasından soruları devralmış olsa da bunlara basitçe dinin kopyası olarak değil kendi rasyonel zemini içerisinde yanıtlar vermiştir.
Bana kalırsa tavanı teolojik olsa “bile” modernitenin zemini kendine özgü bir rasyonel düzenek üzerinde yükselir. İnsanın homo metaphysicus yanı ve zihnindeki dini tortular kuşkusuz duruyor. Karşıdan karşıya geçerken bile mitolojiyle karşılaşan insanın bu yapısını görmek elbette önemlidir. Ancak her kavramı kurumu veya adımı teolojiye tahvil etmek bir açıklama değil kestirmeden sonuca ulaşma indirgemeciliğidir.
-Hüseyin Sönmez