İOANNA KUÇURADİ’NİN ARDINDAN
.
Prof. Dr. Faik KANATLI[1]
.
İnsan zamansal bir varlıktır; öngörülebilir, belirlenebilir ve gözlemlenebilir bir zaman kesitinde doğar, gelişir ve ölür. İnsanlar arası mutlak eşitliğin gerçekleştiği bir döngüdür bu. Bu döngüyü kırmak, tarihsel süreçte birçok kişinin hayallerini süslese de hiçbir zaman başarılamadı. Ölümsüzlük hep bir özlem olarak kaldı. Ancak, insanların çok büyük çoğunluğu ölümünden kısa süre sonra unutulurken ya da sadece yakın çevresinin belleğinde kısa süreliğine yaşamayı sürdürürken; çok az sayıda kişi asırlarca insanlığın belleğinde yaşamayı başarıyor, ölümünden sonra da insanlara ışık oluyor, umutlarını diri tutuyor. Ölümden sonraki bu hayatların ne kadar süreceği de öngörülemiyor.
.
Uzun süre belleklerde yaşamaya namzet İoanna Kuçururadi’yi kaybettik 2 Ekim 2026’da. İnsanı ve onurunu hayatının merkezine koyan Kuçuradi’yi, hak ettiği sevgi ve vefayla uğurladı toplumumuzun büyük bir kesimi. Yazılı ve görsel basında; felsefe ve insan haklarına adanan ömrüne özel değer yüklendi. Öz yaşam öyküsü, kitapları, çevrileri, idari görevleri, ödülleri ve yoğun düşünme sonucu geliştirdiği aforizmaları; uzunca bir süre gazeteleri, sosyal medyayı ve televizyon programlarını kuşattı adeta. Sanki, Kuçuradi ile özdeşleşen “soyluluk, insanın nereden geldiğine değil, insanın nereye doğru gittiğine bağlıdır” aforizmasının bir ispatıydı yaşananlar. Birçok eserini (Pratik Aklın Eleştirisi/Kritik der praktischen Vernunft, Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi/Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena/Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können) Türkçeye kazandırdığı Immanuel Kant’la ilişkilendirerek sözü edilen aforizmaya ilişkin birkaç söz söyleme arayışı, hem bir vefanın dışavurumu hem de bir bakıma bir vasiyetin yerine getirilmesidir benim için.
.
Kuçuradi ile yolları Takiyettin Mengüşoğlu’nun öğrenciliğinde ve dolayısıyla ocağında kesişen, saygı ve minnetle andığım hocam Uluğ Nutku’yla Mersin’de verdiği bir konferans sonrasında aramızda geçen diyalog, belleğimde tazeliğini koruyor. Kendisine, ürettiği felsefi metinlerle bize ve kültürümüze kattıkları için teşekkür ettiğimde bana şöyle bir karşılık verdi: “Bu metinler henüz felsefi metin değiller; ancak ileriki zamanlarda üzerine düşünülüp bir şeyler yazıldığında felsefi metin olacaklar.” Tıpkı Kuçuradi gibi ömrünü insan felsefesine adayan Nutku, yoğun düşünüm sonucu üretilen metinlerin sürekli yeniden irdelenmesi ve onlardan kalan özle yeni düşünsel üretimlerin yapılması gerektiğini belirtmekle kalmıyor, bize bunu vasiyet ediyor sanki. Felsefe geleneğinin ve dolayısıyla felsefi kesintisizliğin ancak bu tutumla güvence altına alınabileceğine dikkat çekiyor.
.
Kant’ın “Pragmatik Bakımından Antropoloji” yapıtında geçen bir cümle[2] ile Kuçuradi’nin andığım aforizması arasındaki ilişkiyi göstermek için ilgili cümleyi maddelere ayırarak kendimden (Kanatlı 2018, s.128) aktarıyorum izninizle:
.
- Doğa insandan ne yaptı ya da yapıyor?
- Özgür eyleyen varlık olarak insan kendinden ne yaptı ya da yapıyor?
- Özgür eyleyen varlık olarak insan kendinden ne yapabilirdi ya da yapabilir?
- Özgür eyleyen varlık olarak insan kendinden ne yapmalıydı ya da yapmalı?
.
Eminim, okur Kant’ın bu sorularının zamanlar üstü olduğunu hemen fark etmiştir. Hayatın her aşamasında bu soruların bize eşlik ettiği ve sonraki hayatlara eşlik edeceği gözden kaçmamıştır. Kant birinci soruda; biyolojik-evrimsel gelişime, doğuştanlığa, insanın doğuştan getirdiği özelliklere gönderme yapıyor. Ne de olsa insan seçmediği bir yerde, dilde, dinde, tende, cinsiyette ve seçmediği bir anne ve babanın çocuğu olarak doğuyor. Kant buradaki edilgenliğe dikkat çekiyor sanki. Elbette insan seçmediği gelişmelerden sorumlu tutulamaz ama seçmediği güzelliklerle de övünmemeli. Kant’ın odaklandığı ikinci soruda insanın özgür eyleyebilen varlık olduğu vurgulanıyor. Özgür eyleyebilme, insana büyük sorumluluklar yüklüyor, çünkü ancak özgürlüğün olduğu yerde sorumluluktan söz edilebilir. İnsanın kendine itiraz etmesi, kendini geliştirmesi, kendi dışına çıkması, kendine dışarıdan bakması ve kendinden başka biri üretmesi kendi sorumluluğundadır artık. Sen senden ne yaptın ya da ne yapıyorsun sorusu, yaşadığı sürece yakasını bırakmaz insanın. Burası bahane üretkenliğinin işlemediği alandır belki de. Kant insana çok yüklendiğini hissetmiş olmalı ki, üçüncü soruda özgür eyleyebilen insanların olanak ve koşullarının sınırsız olmadığını anımsatıyor. “Hiç kimse kapasitesinin üzerinde bir şey yapmaya zorlanamaz” ilkesini sezdiriyor bu soruyla. İnsanın hem kendini abartmaması hem de küçümsememesi gerektiğini çağrıştırdı bana. Dördüncü soru etik ile ilişkilendirilebilir. Özgür eyleyebilen insan, eylemelerinde başkasını da gözetmelidir. Kant insan eylemlerin tümünde “iyi irade”yi talep ediyor.
.
“Soyluluk, insanın nereden geldiğine değil, insanın nereye doğru gittiğine bağlıdır” aforizmasında Kant’ın ikinci sorusunun izleri seziliyor. Kuçuradi de, insanın insanlaşması sürecinde doğuştanlığın değil, bilinçli yönelimin belirleyici olduğunu haykırarak insana bitimsiz sorumluluklar yüklüyor. Nereden geldiğimizi biz belirlemedik ama nereye gideceğimize bir karar verebiliriz demek istiyor. Hem de bunu mantığımızı tersyüz ederek yapıyor: Soy kökünden üretilen soyluluk sözcüğünde bile soyun temel ölçüt olamayacağını yüzümüze vuruyor. Soyluluk yerine asalet sözcüğünü seçseydi buradaki tersyüzlük böylesine göze çarpmazdı belki. Belli ki Kuçuradi kasıtlı olarak bu sözcüğü öncelemiş. Soyluluğun nesilden nesile geçmediği, sürekli yeniden üretilmesi gerektiği daha güzel nasıl anlatılabilir ki? Kuçuradi “İnsan ve Değerleri” yapıtında, insanın kendini yeniden üretme yolculuğunda “iyi”yi rehber edinmesi gerektiğinin altını çizer. Ona göre, “olsa olsa insan olmanın değerini istemeye “iyi” denebilir(s.94).” Kuçuradi bu söylemiyle, Kant’ın dördüncü sorusunda olduğu gibi etiğe gönderme yapıyor.
.
İnsan değer üretmesiyle, yani değer vermesi ve değer görmesiyle insanlaşır. Kuçuradi’nin söylemiyle, insan “değerler yaratmasıyla değerlenir, gerçek anlamda insan olur (Özcan 2012, s.198).
.
Hocaların hocası İoanna Kuçuradi’den bir yudum sunmaya çalıştım. Umarım, yoğun düşünsel üretimlerine ve insan sevgisine dikkat çekmeyi başarırım. Hayatını insana ve onuruna adayan Kuçuradi’ye bize ve kültürümüze kattıkları için teşekkür ediyor, tarihsel-toplumsal bellekte uzun bir hayat diliyorum.
.
KAYNAKÇA
Kanatlı, Faik (2018). Düşünsel Yolculuklarım, Ankara: Akademisyen Yayınları
Kant, Immanuel (1798). Antropologie in pragmatischer Absicht. In: Kants Werke, Akademieausgabe Bd. VII Walter de Gruyter Verlag, Berlin
Kuçuradi, İoanna (2013). İnsan ve Değerleri, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Özcan, Muttalip (2012). “Kuçuradi Felsefesi”, Türklük Bilgisi Araştırmaları, (haz. Cemal Güzel, Mehmet Ölmez), cilt 37, Aralık 2012, s. 187-213.
[1] Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi
[2] Kant macht eine Unterscheidung zwischen dem “was die Natur aus dem Menschen macht”, und dem, was er als frei handelndes Wesen aus sich selber macht, oder machen kann und soll”. Çevirirken sürekliliği vurgulaması için geçmiş zamanı ben ekledim.