EZBER BOZAN FELSEFE : P4C ATÖLYELERİNİN ÇOCUK VE GENÇLERDEKİ İZLERİ
P4C (Philosophy for Children), 1960’ların sonunda Matthew Lipman’ın okullardaki eğitim anlayışına yönelik gözleminden doğdu. Lipman, eğitim sisteminin bilgi aktarımına ve ezbere odaklandığını, düşünmenin kendisinin ise öğretilmediğini savundu. 1974’te Ann Margaret Sharp ile birlikte kurduğu IAPC (Institute for the Advancement of Philosophy for Children) bu yaklaşımın kurumsal temelini oluşturdu. Lipman’ın çocuklar için yazdığı felsefi roman Harry Stottlemeier’in Keşfi ise yaklaşımın ilk temel materyali oldu.
P4C’nin merkezinde “Topluluk Sorgulaması” (Community of Inquiry) yer alır. Katılımcılar bir uyaran üzerinden kendi sorularını üretir, bir soruyu birlikte seçer ve karşılıklı akıl yürüterek tartışır. Kolaylaştırıcı bilgiyi aktaran değil, sorgulamayı yönlendiren kişidir. Dolayısıyla P4C bir ders değildir; doğru cevabın önceden belirlendiği, ezbere dayalı bir süreç de değildir.
Bu yaklaşımın çocuklar ve gençler üzerindeki etkisini anlamak için önce çocukların atölyeye hangi alışkanlıklarla geldiğine bakmak gerekir. Okulda öğretmen anlatır, öğrenci dinler. Ders işlenir, soru sorma ihtimali düşüktür. Evde de benzer biçimde büyükler konuşur, küçükler dinler. Bu düzen içinde çocuğun zihninde hep aynı sorular belirir: Ya yanlış cevap verirsem? Ya yanlış bir şey soruyorsam? Bu kaygı, çocuğun çekingenliğini besler ve ön yargıyı pekiştirir. Çocuk, “felsefe” ya da “atölye” sözcüğünü duyduğunda bile bunu bir ders olarak algılar ve aynı çekingenlikle odaya girer. Atölyede kazanımlar tam da bu noktada başlar.
İlk kazanım, çekingenlikten katılıma geçiştir. “Bugün bir ders yapmayacağız” ve “Bugün sahne sizin” cümleleriyle rol devredildiğinde çocuklar belirgin bir şaşkınlık yaşar. Bu şaşkınlık, sorgulama sürecinin ilk işaretidir. Doğru ya da yanlış cevap olmadığının tekrar edilmesiyle çekingenlik yavaş yavaş yerini açılmaya bırakır. Başlangıçta sessiz olan grup, süreç içinde tartışan bir topluluğa dönüşür.
İkinci kazanım, ertelenen soruların yeniden dile gelmesidir. Çocuklar soru sormayı unutmuş değildir. Kendilerini güvende hissetmedikleri ortamlarda soru sormayı ertelerler. Ertelenen sorular ise yok olmaz, çocuğun zihninde dönüp durur. Güvenli bir alan bulunamadığında çocuk, adeta kapalı bir kutuya dönüşür. Atölyede bu kutu açılır: Soru dile geldiğinde farklı cevaplarla karşılaşılır, farklı fikirler duyulur ve çocuğun ufku genişler. Zihninde tek bir cevap yerine birbirinden farklı birçok olasılık oluşur. Çocuklar kendilerini güvende hissetmedikleri yerde önce soru sormayı, sonra merak etmeyi, nihayetinde düşünmeyi bırakır; güvenli bir alan ise bu zincirin tersini işletir.
Üçüncü kazanım, ezberin yerini gerekçeli düşüncenin almasıdır. Çocuklar çoğunlukla “evet” ya da “hayır” gibi kısa cevaplara alışkındır. “Neden?”, “Niçin?” ve “Çünkü...?” soruları bu cevapları gerekçeli düşünceye dönüştürür. Zamanla katılımcılar, bu soruları beklemeden kendiliğinden gerekçelendirme yapmaya başlar. Bu, eleştirel düşünmenin en görünür kazanımıdır.
Dördüncü kazanım, özgüven ve kendini ifade etme becerisidir. Günlük yaşamda “düşüncen kıymetli” cümlesini nadiren duyan çocuk, düşüncelerini kendine saklamaya yönelir. “Şu anda bir fikrim yok” diyen çocuğa baskı yapılmadığında ise ortamdan kopmaz; hazır olduğunda katılmanın mümkün olduğunu öğrenir. Bu da çocuğun kendi sessizliğiyle barışması anlamına gelir.
Beşinci kazanım, dinleme ve farklı düşünceleri tanıma becerisidir. Düşüncelerini açığa vuramayan çocuk, başkalarının farklı düşüncelerini de duyamaz. Söz sırasına uymak, arkadaşını dinlemek ve ona katılıp katılmadığını belirtmek, çocuğa çoğulluğu deneyimletir. Böylece farklı düşünce bir tehdit değil, öğrenme fırsatı olarak görülmeye başlar.
Altıncı kazanım, yaşa uygun düşünme pratiğidir. Küçük çocuklarda somut materyaller ve hayal gücüne dayalı unsurlar, gençlerde ise soyut kavramlarla çalışma imkânı, düşünmeyi her yaş grubunun kendi gelişim düzeyinde derinleştirir. Bu nedenle atölye, ilk soru sorulduğunda değil, plan ve programın hazırlandığı anda başlar. Gelişigüzel bir hazırlık, en iyi niyetle bile bu kazanımları sağlayamaz.
Bu kazanımların gerçekleşmesi, kolaylaştırıcının üstlendiği sorumlulukla doğrudan ilişkilidir. Atölyede yalnızca grubu değil, soruların akışını ve çocukların cevaplarını da yönetmek gerekir. Bu yüzden P4C kolaylaştırıcısı, her şeyden önce dikkatli ve iyi bir dinleyici olmalıdır; çocuğun söylediğini değil, söylemeye çalıştığını duymalıdır. Cevap hemen gelmediğinde beklemeli, düşünme payı tanımalı, gerekirse soruyu yeniden kurmalıdır. Güler yüzü, enerjisi ve güven veren tutumuyla da atölyenin iklimini belirlemelidir.
Atölyenin kazanımları, odanın dışına taşındığında kalıcılaşır. Gençlere “Bu atölyeden hangi düşünce ya da soruyla ayrılıyorsunuz?” diye sormamın nedeni budur: sorgulamanın oturumla sınırlı kalmaması. Atölye sonrasında gelen “Hocam çok güzeldi, çok eğlendik” sözleri ve sarılmalar ise bu kazanımların duygusal karşılığıdır.
Benim için P4C, en temelde çocuklara ve gençlere duyulan saygıdır. Düşüncelerine alan açmak, cevaplarını dikkatle dinlemek ve her birinin biricik olduğunu hissettirmek bu yaklaşımın özüdür. Çünkü merak, sorgulama, eleştirme ve çözümleme gibi felsefenin taşıdığı anlamlar çocuklarda zaten güçlüdür. Her çocuğun içinde bir felsefe doğası vardır; önemli olan onu açığa çıkarabilmektir. Fırsat bulamayan çocuk kendi içine kapanır, kaygılı ve özgüvensiz hissedebilir. Oysa bu his çoğu zaman çocuğun yetersizliğinden değil, toplumsal baskıdan kaynaklanır.
Sonuç olarak ezber bozan felsefe, çocuğa cevabı vermekle değil, soru sormanın ve susmanın güvenli olduğu bir alan açmakla başlar.
NURTAÇ TURAN
Uludağ Üniversitesi - Yüksek Lisans Öğrencisi