“Efendiler! Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz!”
O yarından tam 103 yıl sonra, bugün… Başımızın üzerinde tuttuğumuz bir cevher var. Her gün yeniden hak etmemiz gereken, yalnızca geçmişten miras kalmış olduğu için değil, her kuşağın kendi emeğiyle anlamlandırması gereken bir cevher: Cumhuriyet.
Cumhuriyetimizin birinci yılına, onuncu yılına, ellinci yılına, yüzüncü yılına bakınca her biri kendi zamanının hikâyesini taşıyor. Peki, bütün bu hikâyenin başladığı ilk yıllarda neler oluyordu? Ben Cumhuriyetimizin yüzüncü yılından geriye doğru baktığımda, gözüm hep o ilk on beş yıla takılıyor. Çünkü bir ülkenin kaderinin değiştiği anlar sadece savaş meydanlarından ibaret değildir. Öyleyse biraz geriye gidelim. Cumhuriyetin henüz genç olduğu, savaşların yorgunluğunun hâlâ hissedildiği, fakat aynı anda yeni bir ülkenin de kurulmaya başladığı yıllara…
Çalıkuşu olup uçalım yurdumuzun dört bir yanına. İlmek ilmek örülürken yarınlar, biz de bir ucundan tutalım. Her yeni kurulan fabrikaya sevinelim. Bir köy okulunun kapısından girip çocukların gözlerindeki ışığı görelim. Bir kadının eline kendi hayatını kurabileceği bir imkân verildiğinde duyduğu o tarifsiz sevince tanıklık edelim. Bakın, şu an Anadolu’nun ücra bir köşesindeyiz. Duydunuz mu trenin düdüğünü? İşte memleket böyle kuruluyor: Bir çocuğun okuyabilmesiyle, bir gencin hayal kurabilmesiyle, bir kadının kendi hayatı üzerinde söz sahibi olabilmesiyle, bir fabrikanın bacasının tütmesiyle, bir demiryolunun kilometrelerce uzanmasıyla… Bir ülkenin kendi ayakları üzerinde durabilmesiyle. Bunların her biri Cumhuriyet'in kendisini kurduğu yerlerdir.
Cumhuriyet’in kendisini kurduğu bir sayfa. Bazen bu hikâyeyi anlatmak için bir kâğıt parçası yeter. Elimizde, 1935 yılına ait Sümerbank İdare Meclisi faaliyet raporu var. Raporun kendisi, Cumhuriyet'in sanayileşme hamlesinin bir belgesi olmakla birlikte, daha da ilginci, kağıdı yerliydi, yurdun malıydı. Ne güzel bir ayrıntıdır bu. Bir ülke kendi sanayisini anlatan raporu, kendi fabrikasında ürettiği kâğıda basmaya başlıyor. Sanki Cumhuriyet, kendi hikâyesini yazmakla kalmıyor; o hikâyenin kâğıdını da kendisi üretiyor. Çünkü mesele yalnızca üretmek değildi. Bir ülkenin kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmesi, kendi emeğini işleyebilmesi ve geleceğini başkalarının imkânlarına bağımlı kalmadan kurabilmesiydi.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılan işler birbirinden kopuk değildi. Fabrikalar birbirinin üretimini tamamlıyor, demiryolları ürünleri taşıyor, bankalar sanayiyi finanse ediyor, okullar geleceği yetiştiriyor, tarım sanayiye hammadde sağlıyordu. Bir yerde kurulan tesis, başka bir yerdeki hayatı değiştiriyordu. Bir fabrikanın temeli atılıyordu. Bir kasabanın ufku değişiyordu. Bir kadın ücretli bir işin kapısından içeri giriyordu. Bir çocuk babasının çalıştığı fabrikanın önünden geçerken orada kendi geleceğini hayal ediyordu. Bir köylü, ürettiği pamuğun artık yalnızca tarladan çıkıp pazarda satılan bir ürün olmadığını; ipliğe, kumaşa, fabrikaya, emeğe ve memlekete dönüştüğünü görüyordu.
Cumhuriyet'in ilk on beş yılı bana tam da bunu anlatıyor: Bir ülke, kendisini yeniden kurmaya karar verdiğinde önce büyük binalardan değil, büyük bir inançtan başlar. Sonra o inanç; bir okula dönüşür, bir fabrikaya dönüşür, bir demiryoluna dönüşür, bir kitaba dönüşür, bir kadının özgürlüğüne, bir çocuğun eğitimine, bir işçinin emeğine, bir mühendisin çizdiği projeye dönüşür. Ve bir gün bakarsınız ki bütün bunlar birleşmiş, ortaya bir memleket çıkmıştır.
Belki de Cumhuriyet'in ilk yıllarına bakarken yalnızca neleri başardığımızı değil, bir zamanlar mümkün olduğuna inandığımız şeyleri de hatırlamalıyız. Yoksulluğun içinden bir ülkenin ayağa kalkabileceğine, bir köy çocuğunun okuyarak hayatını değiştirebileceğine, bir kadının kendi yolunu çizebileceğine, bir memleketin kendi elleriyle kendi geleceğini kurabileceğine inanmışlardı. Ve o inanç, zamanla okullara, fabrikalara, demiryollarına, kitaplara dönüştü. Cumhuriyet bugün bize bakıp “Beni ne kadar seviyorsun?” diye sormuyor. Daha zor bir şey soruyor: “Benim için ne yapıyorsun?” Bu sorunun cevabı, günümüz siyasetçilerinin gündelik hesaplarına boyun eğmekte, sorgulamadan itaat etmekte ya da meydanlarda şarkılar söyleyip “Cumhuriyet için ölürüm” demekte saklı değil. Asıl mesele, onun için yaşamakta; aklımızı, emeğimizi ve vicdanımızı bu ülkenin geleceğine katmakta. Cumhuriyet’i sevmek, gerektiğinde yanlış gördüğümüzü söyleyebilmek, adaleti savunmak, bilginin peşinden gitmek ve bize emanet edilen yarınları daha güzel kılmak için sorumluluk almaktır. Yollar uzun. Memleket büyük. Yapılacak iş çok. Ama olsun. Çalıkuşu misali, yorgunluğumuza aldırmadan yeniden düşelim yollara. Bir çocuğun hayaline, bir gencin umuduna, bir memleketin yarınlarına dokunabileceğimizi bilerek yürüyelim. Çünkü Cumhuriyet, yalnızca geçmişte kazanılmış bir zafer değil, her kuşağın kendi emeğiyle sürdürmesi gereken bir yolculuktur.
Onu her gün yeniden hak etmek zorundayız.