ORTAÖĞRETİM
.
Türkiye'de ortaöğretim, 2012-2013 Öğretim Yılı'ndan itibaren "zorunlu eğitim" kapsamına alınmıştır. Zorunlu ortaöğretim, öğrencileri hem mesleğe hem hayata hem de yükseköğretime hazırlama işlev ve yükümlülükleri taşıyan bir öğrenim sürecidir. Ortaöğretimde esas olan örgün, yani; yüz yüze ve öğrencilerin tamamının okullarına "tam zamanlı devamlarının" sağlandığı eğitim uygulamasıdır. Zorunlu eğitim, yasal ve yönetsel düzenlemeler ekseninde, öğrencilerin, kendi istek ve iradeleri dışında, hukuki yükümlülüklere bağlı olarak, mecburen ve yüz yüze; daha açık bir ifade ile örgün bir şekilde devam etmek zorunda oldukları eğitim türüdür. Türkiye’de, ortaöğretim, yasal yükümlülükler gereği, ortaöğrenim çağ nüfusu öğrenciler için mecburidir. Ortaöğretimde yasal yükümlülükler, 14-18 yaş grubunda yer alan çağ nüfusu içerisindeki bütün öğrencilerin zorunlu olduğu bir eğitimi gerekli kılmaktadır. Bu nedenle Türkiye’de, ortaöğretim çağ nüfusunda yer alan bütün öğrencilerin, örgün ve yüz yüze eğitimlerinin hiçbir şekilde aksatılıp ihmal edilmeden gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
.
ZORUNLU ORTAÖĞRETİMİ ENGELLEYEN ÇOK YÖNLÜ FAKTÖRLER
.
Türkiye’de ortaöğretim süresi 4 yıldır. Ancak Türk eğitim sisteminde, zorunlu ortaöğretim kapsamında, ortaöğretim çağ nüfusunun % 100 okullaşma ve öğrencilerin okullarına tam zamanlı devam problemlerinin çözümü için ideal ve çözüm sağlayıcı uygulamaların yeterince hayata geçirilemediği açıktır. Okul terk ve devamsızlık oranlarının en yüksek olduğu öğrenim kademesi ortaöğretimdir. Aynı zamanda okullarda, tam gün öğrenim görme sürelerinin en düşük olduğu öğrenim kademesi de ortaöğretim sürecidir. Diğer yandan tam zamanlı okula devam oranlarının en düşük olduğu öğrenim süreci olarak, ortaöğretimin yaşattığı problemlerin çok büyük bir çeşitliliğe sahip olduğu görülmektedir. Ortaöğretim, okulda şiddetin yaygınlaştığı ve öğrencilerle birlikte okul yöneticileri ve öğretmenlerin de şiddet olayları konusunda önemli kaygılar yaşadığı bir öğrenim süreci olmuştur.
.
Ortaöğretimin, topluma ve öğrenciye sağladığı getiriler; yani toplumun ve öğrencinin ortaöğretim sürecinden elde ettiği faydalar dengeli ve eşit düzeylerdedir. Açık bir ifade ile toplumun ve öğrencinin; her iki tarafın da ortaöğretimden elde ettiği kazanç benzer ve eşit bir şekilde dağılmaktadır. Ortaöğretim, öğrenci için de toplum için de vazgeçilmez bir öğretim kademesidir. Buna göre, ortaöğretim hem öğrencilere sağladığı bireysel getiri oranları hem de topluma sağladığı sosyal getiri oranları açısından, her iki taraf açısından taşıdığı önem açısından diğer öğrenim kademeleri arasında daha önemli bir yere sahiptir. Sosyal getiri oranları en yüksek eğitim kademelerini temel eğitim, bireysel getiri oranları en yüksek eğitim kademesini ise yükseköğretim meydana getirmektedir.
.
Okullarda meydana gelen şiddet olayları, okul terk ve devamsızlık oranları ile sosyal çürümenin, eğitimde meydana getirdiği yıkımın en kötü yansımalarının yarattığı etkiler bakımından Türk eğitim sisteminin en problemli öğretim kademesi ortaöğretimdir. Ortaöğretimde yaşanan en yoğun problemlere rağmen bu kademede eğitimin zorunlu olması bile tartışma konusu edilmektedir. Ortaöğretimde tam zamanlı devam problemleriyle birlikte artan şiddet olayları çok dikkat çekici boyutlara ulaşmıştır. Zorunlu eğitim süreç ve kademeleri içerisinde, ortaöğretim, örgün ve yüz yüze eğitimin en çok ihmal ve ihlal edildiği eğitim kademesidir. Başta Kaynaştırma Eğitimine tabi öğrenciler olmak üzere özel eğitim gereksinimi bulunan öğrencilerin, ortaöğretim süreçlerinden ihtiyaç ve talepleri doğrultusunda yeterince yararlandırılamadıkları görülmektedir. Ayrıca üstün yetenekli öğrenciler için bölgelere ve illere göre yeterli okulların bulunmaması da ortaöğretim için çok önemli problemler arasında yer almaktadır. Özel yetenekli öğrenciler için hizmet veren Güzel Sanatlar ve Spor Liselerinin sayı ve imkânlarının dikkat çekici oranda az olması; ortaöğretim okullarının diğer eksiklikleri arasında sınıflandırılabilir.
.
Zorunlu ortaöğretim çağ nüfusu içerisinde yer aldığı halde açıköğretim liselerine kayıtlanan öğrenci sayı ve oranlarındaki artış (Özbaş, 2019) ile Mesleki Eğitim Merkezleri-MESEM uygulamaları, yasal ve yönetsel düzenlemeler gereği örgün ve yüz yüze sürdürülmesi gereken ortaöğretimi işlevsiz hale getirmektedir. MESEM, örgün; yani yüz yüze ve zorunlu eğitim kapsamında olan bir uygulamadır. MESEM uygulamasına tabi olan öğrenciler, örgün ve zorunlu eğitim çağ nüfusu içerisinde bulunan öğrencilerdir. MESEM uygulaması içerisinde bulunan öğrencilerin, kayıtlı oldukları örgün eğitim kurumlarında; açık bir ifade ile okullarında sadece haftada bir gün teorik eğitim görecekleri ifade edilmektedir (Özbaş, 2026a). Ortaöğretimde okul terk ve devamsızlık oranlarındaki artış, çocuk işçiliği ve farklı şekillerde ortaya çıkan çocuk istismarına ilişkin olaylar ve problemler; örgün, yüz yüze ve tam zamanlı öğrenme öğretme yaşantıları şeklinde sürdürülmesi gereken orta öğretimi işlevsiz hale getirmektedir. Ortaöğretimde, uygulanmakta olan “Örgün eğitim sistemi dışına çıkarma yaptırımı”, öğrencileri, örgün, yüz yüze ve zorunlu eğitim imkânlarından yoksun bırakarak, onları; özellikle sosyalleşme süreçleri yönünden daha kötü bir duruma düşürmektedir.
.
Ortaöğretimi verimlilik, kalite ve nitelik açısından problemli hale getiren ve yukarıda ifade edilen engel ve olumsuzluklar dışında, bizzat okullarda sürdürülen eğitimin kendisinden kaynaklanan yetersizliklerin varlığı önemli boyutlardadır. Öğretim sürecinde, eleştirel felsefi düşüncenin davranış haline getirilememesi, sosyal etkinliklerin yetersizliği, ortaöğretim okullarının dikkat çekici bir şekilde, çoğunlukla ve yoğun olarak, en çok akademik bilişsel gelişime odaklanması, süreç odaklı ve profesyonel öğretim denetiminin yapılamaması (Özbaş, 2026b); okulları öğrenciler başta olmak üzere yetkililer ile sosyal çevrelerin talepleri açısından problemli öğrenme alanları haline getirmektedir. Liselerde, değerler eğitimini bilişsel ve duygusal davranışlar haline getirecek sosyal yaşam pratiklerinin hayata geçirilememesi; okulları, öğrencileri için etkili öğrenme ve sosyalleşme alanları olmaktan uzaklaştırmaktadır. Ortaöğretimde, okul-aile meclislerinin, okul-aile birliklerinin, velilerin, okulların çevrelerinde yer alan örgütlü sosyal çevrelerin okulların karar verme süreçlerinde etkin roller alamaması; mesleki teknik eğitimin sosyal, ekonomik ve teknolojik gelişmelere uyum sağlayabilecek niteliklerden uzak olması; okulları çevrelerinin demokratikleşme ve değişim merkezleri olma işlevlerinden alıkoymaktadır. Mesleki teknik ortaöğretime devam eden öğrenci oranlarının, genel ortaöğretime oranla daha düşük düzeylerde kalması; ortaöğretim okullarından ziyade Türkiye’nin yerel, ulusal ve küresel rekabette nitelikli ara insan gücü ile ekonominin güncel koşullara uygun olarak ihtiyaç duyduğu teknik insan kaynakları talebinin karşılanmasını olumsuz yönde etkilemektedir. Ortaöğretim okullarının, baş döndürücü bir hızla değişen yapay zekâ çağında, “sanal âlem, sosyal medya vb.” çevrelerden yayılan kötülük ve baskılardan uzaklaşabilecek güç ve destekten yoksun olması; lise öğrencilerini, eğitim ve okul yönetimleri ile öğretmenler ve öğrenci ailelerini çaresiz bırakmaktadır.
.
Ortaöğretim okulları, zorunlu eğitim kapsamında olmasına rağmen öğrencilerine sundukları, sağlayabildikleri eğitim imkân ve fırsatları, çoğunlukla çok kısıtlı ve eşitlikten olabildiğince uzaktır. Bu okullar, tamamen yapay bir şekilde, “sınav koşulu taşıyan ortaöğretim okulları, sınav koşulu taşımayan okullar, proje okulları” şeklinde “eşitsiz” kategorilere ayrılmış; bu durum, ortaöğretimde, en başta eğitimde fırsat ve imkân eşitliğinin uygulanmasını, sosyal adalet ilkesinin hayata geçirilmesini engellemiştir. Liseler, temel eğitim ile yükseköğretim arasında, öğrencilerin “sosyal, kültürel, ekonomik, politik ve kişisel” açıdan çok yönlü bir şekilde yetiştirilip geliştirilmelerini sağlayan bir öğrenim düzeyidir. Bu nedenle liselerin hem kişisel hem de sosyal yönden taşıdığı önemi göz ardı ederek, bu öğrenim kademesini “zorunlu eğitim sistemi dışına çıkarmak”; en basit ifade ile gereksiz bir durumdur. Ortaöğretim okullarının, öğrencilerine sağladığı imkânların, okul türlerine, bölgelere, il ve ilçelere; hatta aynı il ve ilçe içerisindeki semtlerde yer alan okullara göre, “eşitsizlik, imkânsızlık ve sosyal adaletsizlikler” içermesi hem zorunlu eğitim mantığına hem de öğrencilerin kişisel ve sosyal gelişimine aykırı yapay bir eğitim göstergesidir.
.
ZORUNLU ORTAÖĞRETİMİN KALDIRILMASI TARTIŞMALARI: OLUMSUZ DÜŞÜNCENİN ANLAMSIZLIĞI
.
Türkiye'de, 2025 yılı istatistiki verilerine göre, yetişkin nüfusta ortalama öğrenim süresi 9,6 yıl olmuştur (Türkiye İstatistik Kurumu-TÜİK, 2026). Bu ortalama üzerinde, 2012-2013 Öğretim Yılı’ndan itibaren uygulanmakta olan 12 yıllık kademeli zorunlu eğitim uygulaması içerisindeki 4 yıllık zorunlu ortaöğretimin etkisini inkâr edemeyiz. Ancak 9,6 yıllık ortalama, Türkiye açısından düşük bir orandır. Hatta bu 9,6 yıllık ortalama üzerinde açıköğretimin etkisinin de araştırılması gerekir. Çünkü ortalama öğrenim süresi üzerinde bütün öğrenim kademelerinin etkisinin olduğu kesindir. Fakat zorunlu eğitimin etkisi çok daha büyüktür. Zorunlu eğitimde ise önemli olan, örgün, yüz yüze ve uzman desteğinde nitelikli eğitimdir. Türkiye’de ortaöğretimin zorunlu eğitim kapsamı dışına çıkarılması ile ilgili görüşler, düşünceler, ülkemizin çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşma ülküsünden çok çok uzakta, anlamsız ve gereksiz tartışmalardır. Tartışılması gereken problemler: “Yapay zekâ çağında, liselerimizde, 21. Yüzyıl gençliğini, dünya ile rekabet edebilecek şekilde, kendi değerlerimizle daha iyi nasıl yetiştirebiliriz?” sorusuna verilebilecek cevaplarla ilgili olmalıdır.
.
21. Yüzyılın, çağdaş toplum ve ülkelerinin en önemli gelişmişlik göstergelerinden biri, yetişkin nüfusta, ortalama öğrenim süresinin yüksekliğidir. Çoğulcu demokratik rejimlerin egemen olduğu ülkelerde, yetişkin nüfusta, ortalama öğrenim süresinin en az 11-12 yıl veya üzerinde olması beklenir. Yetişkin nüfusta, ortalama öğrenim süresinin düzeyi ya da yüksekliği; sadece sayısal bir veri olarak değerlendirilemez. Özellikle örgün ve zorunlu ortaöğretimin, öğrencilere kazandırabileceği temel yurttaşlık bilgi ve becerileri ile akademik, sosyal ve kültürel yeterliklerin, yetişkin nüfusun insani gelişmişliğine yapabileceği etkiyi dikkate almak gerekir. Ortaöğretimin, zorunlu eğitim sistemi dışına çıkarılmasına ilişkin istek ve talepler hem yersiz ve anlamsız hem de çok gereksiz tartışma konularıdır. Türkiye’nin, ortaöğretim sürecine ilişkin olarak tartışacağı problemler daha çok “Ortaöğretimi nasıl daha verimli, kaliteli ve nitelikli düzeye eriştirebiliriz?” soruları ile ilgili olmalıdır. Yoksa ortaöğretim okullarını, zorunlu eğitim sürecinden koparmak değil…
.
Ortaöğretim süreci ile ilgili tartışmalar, “Türkiye’de, toplum nasıl bir lise özlemekte ya da talep etmektedir?” sorusuna cevap veriyor mu? Liseleri, zorunlu eğitim kapsamından çıkarmakla okullarımız daha iyi, daha çağdaş ve daha demokratik öğrenme alanlarına dönüşebilecekler mi? Ortaöğretimin zorunlu eğitim kapsamından çıkarılmasıyla lise öğrenimlerine devam etmeyecek ya da edemeyecek olan öğrencileri nasıl bir gelecek bekliyor? Ortaöğretim sürecinde yer alamayacak olan öğrenciler, gençlerin bireysel ve sosyal gelişimleri, sosyal değer ve normları öğrenmeleri nasıl sağlanabilecek? Bütün bu sorular ya da eklenebilecek daha nice soruların cevapları, ortaöğretim sürecinin zorunlu eğitim kapsamından çıkarılmasıyla olumlu bir şekilde cevap buluyorsa aslında söylenebilecek hiçbir şey yok demektir…
.
KAYNAKÇA
.
Özbaş, M. (2019). Zorunlu Ortaöğretim Açıköğretimleşiyor mu? - Is Compulsory Secondary Education Becoming Open Education? 10. ULUSLAR ARASI EĞİTİM YÖNETİMİ FORUMU 07-10 KASIM 2019 ANTALYA / TÜRKİYE. EYUDER YAYINLARI, EYUDER 2019. EYFOR X TAM METİN BİLDİRİ KİTABI (ss. 689-697). TAM METİN. İmtiyaz Sahibi: EYUDER Genel Yayın Yönetmeni Dr. Adem ÇİLEK. Editör: Dr. Adem ÇİLEK, Dr. Ferah GÜÇLÜ YILMAZ ve Murat KOÇALİ. Düzenleme Kurulu Başkanları: Dr. Adem ÇİLEK, EYUDER Başkanı ve Prof. Dr. Ahmet DOĞANAY, Çukurova Üni. Eğitim Fak. Dekanı. E-ISBN: 978-975-2490-33-8. www.eyuder.org. tr eyuder@gmail.com İnternet: www.eyfor.org E.ileti: forumeyfor@gmail.com
Özbaş, M. (2026a). Mesleki eğitim merkezleri: Türk eğitim sisteminin çok değişkenli bir uygulama alanı - Vocatıonal educatıon centers: A multıvarıate applıcatıon area of the Turkısh educatıon system. Hagıa Sophıa 10th Internatıonal Conference on Multıdıscıplınary Scıentıfıc Studıes, February 27-28, 2026, Istanbul, Türkiye. Edited by Prof. Dr. Muhittin ELİAÇIK. ISBN: 979-8-89695-354-8. Hagıa Sophıa 10th Internatıonal Conference Multıdıscıplınary Scıentıfıc Studıes Proceedıngs Book (pp. 142-150). ISSUED: 08.03.2026 www.ayasofyakongresi.com https://us02web.zoom.us/j/81303483436?pwd=XYV9urZTaGDQUvkwj58AXp2ecEjbNQ.1 https://www.ayasofyakongresi.com/kitaplar © Liberty Academic Publishers 2026 Organızatıon: İKSAD-Institute of Economic Development and Social Researches. Total Abstracts: 204 The number of papers from foreign countries: 109 The number of papers from Türkiye: 95. Etkinlik linki: https://www.ayasofyakongresi.com/ www.iksadinstitute.org.tr İKSAD
Özbaş, M. (2026b). Eğitimde denetim temel ve zorunlu eğitimde öğretim denetimi (1. baskı). http://www.lisansyayincilik.com.tr/ E-ISBN: 978-625-6549-83-8. Basım Tarihi: 12/10/2026 İstanbul: Lisans Yayıncılık.
Türkiye İstatistik Kurumu-TÜİK. (2026). 2025 Yılı ulusal eğitim istatistikleri. Anadolu Ajansı, 02 Haziran 2026.