Mahallenin Sonu mu? Kentleşmenin Gündelik Hayatı Dönüştürmesi
Dr. Onur UZER
“Kent, yalnızca insanların yaşadığı bir yer değil; insanların birbirleriyle ilişki kurma biçimidir.”
Mahalle, bir zamanlar kent yaşamının en küçük ama en anlamlı toplumsal birimlerinden biriydi. İnsanların yalnızca yaşadığı değil, birbirini tanıdığı, gündelik hayatı paylaştığı, çocukların birlikte büyüdüğü, ihtiyaç anında birbirine başvurduğu bir yerdi. Bir evin kapısı yalnızca o evin sınırını belirlemez, komşuluk ilişkilerinin de başlangıcını belirlerdi. Sokak ise evler arasındaki boşluk gibi görünmez, hayatın kendisinin aktığı ortak bir alandı. Bugün aynı sokakların, aynı apartmanların ve hatta aynı sitelerin içinde yaşamaya devam ediyoruz. Fakat aynı mahallede yaşamakla gerçekten mahalleli olmak arasındaki fark giderek büyüyor.
Kentleşmenin dönüşümü çoğu zaman nüfus artışı, yapılaşma, ulaşım ağlarının genişlemesi, yeni konut alanlarının oluşması veya ekonomik büyüme üzerinden okunuyor. Oysa kentleşmenin daha sessiz bir başka yüzü var. Gündelik hayatın dönüşümü ve mahallenin değişen yapısı son derece görünür bir hal almaktadır. İnsanların birbirleriyle karşılaşma biçimleri, komşuluk ilişkileri, kamusal alanı kullanma alışkanlıkları, aidiyet duyguları ve hatta birbirlerine duydukları güven de kentleşmeyle birlikte değişiyor. Dolayısıyla kentleşmeyi yalnızca fiziksel çevrenin dönüşümü olarak görmek, kentin insan hayatında yarattığı daha derin değişimleri gözden kaçırmamıza neden oluyor.
Mahalle, bir zamanlar kent yaşamının en küçük ama en anlamlı toplumsal birimlerinden biriydi. İnsanların yalnızca yaşadığı sınırlı bir alanın çok ötesinde, birbirini tanıdığı, gündelik hayatı paylaştığı, çocukların birlikte büyüdüğü, ihtiyaç anında birbirine başvurduğu bir yerdi. Bir evin kapısı yalnızca o evin sınırını, komşuluk ilişkilerinin de başlangıcını belirlerdi. Sokak ise evler arasından uzanan, hayatın kendisinin aktığı ortak bir alandı. Bugün aynı sokakların, aynı apartmanların ve hatta aynı sitelerin içinde yaşamaya devam ediyoruz. Fakat aynı mahallede yaşamakla gerçekten mahalleli olmak arasındaki fark giderek büyüyor.
Henri Lefebvre'nin gündelik hayat üzerine düşünceleri tam da burada önem kazanıyor. Lefebvre için mekân, toplumsal ilişkilerden bağımsız, nötr bir zemin değildir. Mekân toplumsal olarak üretilir; fakat aynı zamanda insanların nasıl yaşayacağını da etkiler. Bir sokağın genişliği, bir meydanın varlığı, bir parkın ulaşılabilirliği ya da bir mahallenin ticari yapısı, insanların karşılaşma ihtimallerini doğrudan etkiler. Bu nedenle şehircilik yalnızca binaların, yolların ve altyapının planlanması değildir. Aynı zamanda insanların gündelik hayatlarının nasıl akacağını belirleyen toplumsal bir düzenlemedir. Mahallenin dönüşümünü bu açıdan düşündüğümüzde, aslında kaybettiğimiz şeyin yalnızca eski sokaklar olmadığını görürüz. Kaybolan şey, o sokakların ürettiği ilişkiler ağıdır. Bakkalın müşterisini tanıması, çocuğun okuldan dönerken komşusunun kapısına uğraması, yaşlı bir insanın sokağın hareketini penceresinden takip etmesi, çocukların aynı boş alanda birlikte oynaması, bunların her biri gündelik hayatın sıradan ama güçlü toplumsal bağlarıydı.
Mahalle yalnızca sosyal ilişkilerin değil, hafızanın da mekânıdır. Bir insanın çocukluğunu geçirdiği sokak, ilk arkadaşlarını edindiği park, her sabah önünden geçtiği fırın veya yıllardır tanıdığı bakkal, kişisel hafızanın parçalarıdır. Bir mahalle yıkıldığında yalnızca binalar değişmez; o mekânla birlikte insanların anıları, alışkanlıkları ve aidiyetleri de dönüşür. Kentin fiziksel dönüşümü bu nedenle aynı zamanda bir hafıza dönüşümüdür.
Burada nostaljiye kapılıp eski mahalleyi idealize etmek de doğru değildir. Eski mahalleler her zaman eşitlikçi, kapsayıcı veya herkes için güvenli yerler değildi. Mahalle baskısı, dışlama, dedikodu, toplumsal kontrol ve farklı olanı kabul etmeme gibi sorunlar da mahalle hayatının bir parçasıydı. Dolayısıyla mesele geçmişteki mahalleyi olduğu gibi geri getirmek değildir. Asıl mesele, mahalle deneyiminin içinde bulunan aidiyet, karşılaşma, dayanışma ve kamusal hayat gibi değerleri çağdaş kent yaşamında yeniden üretebilmektir.
Manuel Castells'in ağ toplumu yaklaşımı, bu dönüşümü anlamak için başka bir pencere açar. Günümüzde insanların toplumsal ilişkileri artık yalnızca yaşadıkları fiziksel çevreyle sınırlı değildir. Dijital ağlar, insanların farklı mekânlarda yaşayan kişilerle ilişki kurmasını mümkün kılmaktadır. Bu anlamda mahalle ortadan kaybolmaktan çok, yeni biçimlerde yeniden kurulmaktadır. Bir apartman grubunda, bir okul çevresinde, bir mahalle dayanışma ağında veya dijital bir toplulukta yeni türden mahalle ilişkileri oluşabilmektedir.
Bugün kentleşme üzerine yeniden düşünmemiz gereken mesele tam olarak budur: Kentleri büyütürken gündelik hayatı küçültüyor muyuz? Daha yüksek binalar, daha geniş yollar, daha büyük alışveriş alanları ve daha güvenlikli konutlar inşa ederken insanların birbirleriyle karşılaşabilecekleri küçük alanları ihmal ediyor olabilir miyiz? Kentin başarısını metrekare, nüfus, ulaşım hızı veya yapılaşma oranlarıyla ölçerken, komşuluk, aidiyet, sosyal güven ve kamusal hayat gibi daha görünmez değerleri yeterince hesaba katıyor muyuz? Mahalle meselesi aslında geçmişe duyulan romantik bir özlemden çok daha fazlasıdır. Mahalle, kentte birlikte yaşamanın en küçük ölçeklerinden biridir. Birbirini tanıyan insanların oluşturduğu sıcak bir topluluk anlamına gelmek zorunda da değildir. Bazen yalnızca aynı kamusal alanı paylaşmak, aynı sokakta yürümek, birbirinin varlığından haberdar olmak bile toplumsal bağın başlangıcıdır. Geleceğin kenti, insanları yalnızca yan yana getiren değil, birbirlerinin hayatlarına dokunabilecekleri alanlar yaratan kent olmak zorunda. Bu yüzen yeni mahalle tasarımlarını yeniden düşünmek toplumsal bağları da geliştirecektir.
Kaynakça
Castells, M. (1996). The Rise of the Network Society. The Information Age: Economy, Society and Culture, Vol. 1. Oxford: Blackwell.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House. Google Kitaplar
Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Translated by Donald Nicholson-Smith. Oxford: Blackwell. Wiley
Sennett, R. (1970). The Uses of Disorder: Personal Identity and City Life. New York: Alfred A. Knopf. panarchy.org
Simmel, G. (1903). “The Metropolis and Mental Life.” The Metropolis and Mental Life.