Samuel Beckett (1906 – 1989), Hiç İçin Metinler’de şöyle demektedir: “Kim konuşuyor böyle, ben olduğumu söyleyerek?” Bu soruyu, çok-yönlü ve çok-katmanlı düşünme sürecine yol açan bir fırsat olarak görebiliriz. Öyle ki bu soru, araştırmacıları ve okuyucuları birçok bilimsel disiplinin (siyaset bilimi, yönetim bilimi, tarih, sosyoloji, psikanaliz vd. gibi) ortak konularına ve inceleme nesnelerine yönlendirerek çok-yönlü ve çok-katmanlı düşünme sürecine giden yolu açabilir. Örneğin, Türkiye’nin “Batılılaşma ve Modernleşme” süreci ile ilgili tartışmalarda bu soru özel bir anlama sahip olabilir. Çünkü, henüz “Eski” olarak adlandırılanın tam anlamıyla ortadan kalkmadığı (belki de bazı boyutlarıyla – iktisadî, kültürel vd. gibi- tam olarak ortadan kalkmayacağı) ve “Yeni” olarak adlandırılanın ise henüz tam anlamıyla kurulamadığı (belki de bazı boyutlarıyla -iktisadî, kültürel vd. gibi- hiçbir zaman tam olarak kurulamayacağı) bir tür “geçiş dönemi” zamanlarında bu soruyu şu şekilde yeniden kurgulamak anlamlı hale gelir: “Kim bu ‘Biz’ diye adlandırılan?”
Tanzimat Dönemi’nden itibaren (XIX. Yüzyıl) “Batılılaşma” ve “Modernleşme”, birçok bilimsel disiplinin tartışma gündemine aldığı ortak konulardan ikisidir. “Batılılaşma” kavramı, her şeyden önce “Batı” olmayan ama “Batı” gibi olmaya çalışan ya da Batı gibi olması gereken bir varlığı (antiteyi) varsayar. Bu kavram, tarihsel bağlamıyla ele alındığında Batı – Doğu ikiliğini işaret eder. Dolayısıyla, Doğu’nun, Batı gibi olması, Batılılaşması gibi bir süreçten söz edilir. Peki, bu ikilikte “Doğu” kavramı neyi işaret etmektedir? Doğu kavramı, Yakın Doğu, Orta Doğu ve Uzak Doğu’yu kapsayan şekilde mi kullanılmaktadır? Doğu kavramı ile Asya mı kastedilmektedir? Doğu kavramı ile güneyde yer alan “su boyu ovaları” mı yoksa kuzeyde yer alan “bozkır uygarlıkları” mı kastedilmektedir? Bir başka deyişle, Doğu kavramı, coğrafî ölçüte göre mi tanımlanmaktadır? Yoksa, Doğu kavramı ile “İslâmiyet” mi kastedilmektedir? Ya da Doğu kavramı ile Hinduizm, Budizm, Şintoizm ya da Şamanizm mi kastedilmektedir? Bir başka deyişle, Doğu kavramı, dinsel ölçüte göre mi tanımlanmaktadır? Yoksa, Doğu kavramı ile Batı’dan olmayan herkes ve her şey mi kastedilmektedir? Bir başka deyişle, Doğu kavramı, kültürel ölçüte göre mi tanımlanmaktadır? Aynı akıl yürütme biçimini tersi şekilde “Batı” kavramı için de yapmak mümkündür. Hangi ölçüte göre tanımlanırsa tanımlansın Doğu’yu, “adlandıran ve tanımlayan” Batı’dır, bir başkasıdır. Bir varlığı (antiteyi) “adlandıran ve tanımlayan”, adlandırdığı ve tanımladığını nesneleştirerek üzerinde hâkimiyet ilan eder. Bir başka deyişle, “kim olduğunuzu” tanımlayan, “kim olmanız gerektiğini de” belirler. Kavram düzeyinde (hem Doğu’nun ne olduğu hem de Batılılaşma’nın ne demek olduğu) ortaya çıkan bu zorluk ve güçlüğe, tarihsel olarak da sancılı bir geçiş süreci (Batılılaşma taraftarları ile Batılılaşma karşıtları arasındaki tartışmalar) eşlik etmiş ve etmektedir.
Tanzimat Süreci’nden günümüze kadar uzanan süreçte, bu tartışmaları daha kompleks ve güç hale getiren bir başka husus da “Biz” olarak ifade edilen kavramın ortak ve aynı referansa sahip olmamasıdır. “Biz” olarak adlandırılan, “Doğu Toplumları” veya “Asya Toplumları” mıdır? “Biz” olarak adlandırılan, “Türkler ve Türk Milleti midir?” Bu noktada, çeşitlilik daha da artmaktadır. Bu, Türk Tarihi’nin başlangıç noktası ile tarihsel seyir içerisinde iktisadî, toplumsal, kültürel, siyasî, idarî, askerî, dinî vd. gibi önemli olan dönüm noktalarını belirlerken kullanılan referans çeşitliliğinden kaynaklanmaktadır. Örneğin, 5000 yıllık Türk Tarihi ifadesinin ya da Büyük Hun İmparatorluğu’nun; Türklerin İslamiyet’i kabulünün ya da Türklerin Anadolu’ya girişinin; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının referans alınması gibi. Referans alınan tarihsel döneme ve o tarihsel dönemi belirleyen iktisadî, toplumsal, kültürel, dini vd. gibi faktörlere göre “Biz” kavramı çeşitlenir. Dolayısıyla, Batı’nın tanımlaması ve belirlemesi dışında içsel olarak “Biz” kavramının içeriği farklı referanslarla doldurulabilir. Bu sebeple, Tanzimat Dönemi’nden günümüze önemli tartışmalar ve sorun alanları yaratan “Batılılaşma ve Modernleşme” kavramları ve süreçleri analiz edilirken önemle dikkat edilmesi gereken iki temel husus vardır. Birincisi, “Biz” derken ne kastedilmekte ve hangi tarihsel dönem referans edilmektedir? Bu sorunun yanıtı, “Biz” i tanımlayan iktisadî, toplumsal, kültürel, siyasî, idarî, dinî vd. gibi faktörleri ya da faktörlerin konfigürasyonunu ortaya çıkarmaktadır. İkincisi, “Batılılaşma ve Modernleşme” denildiğinde “Batı-olmayan ve Modern-olmayan” hangi ölçüte (coğrafya, din, kültür) göre tanımlanmaktadır? Batı, Doğu, Pre-Modern ve Modern kavramları, tarihsel olarak hangi faktörlere (iktisadî, toplumsal, kültürel, siyasî, idarî, dinî vd. gibi) ya da faktörlerin konfigürasyonuna göre tanımlanmaktadır? Bu soruların yanıtlanması, “Batılılaşma ve Modernleşme” ile ilgili besleyici ve ufuk açıcı yeni araştırmalar ve tartışmalar ortaya çıkarabilir.
Bu yazıyı, Beckett’in trilojisinin üçüncü kitabı olan Adlandırılamayan’dan şu pasajla sonlandırmak isterim:
“Konuşuyorum sanki, konuşan ben değilim, kendimden söz eder gibiyim, kendimden söz etmiyorum.”