ÇALINAN DİKKAT VE DİJİTAL ÇAĞDA BİREYSEL KUSUR İLLÜZYONU: BİR YAPISAL KRİZ ANALİZİ

Rozerin YURDAKUL

Günümüzde ekran başında dikkatimizin dağılması, sıkılma korkumuz veya saatlerce telefonda kaybolmamız hemen bireysel bir irade zayıflığı ya da kişisel bir kusur olarak değerlendiriliyor. Oysa bu yazı; bu sorunun bireysel bir olmadığını, metropol hayatının hızından dijital platformların "ucuz dopamin" tuzaklarına, yapay zekanın yarattığı yeni eşitsizliklerden "can sıkıntısı" hakkımızın gasp edilmesine kadar uzanan kapitalizmin yapısal bir krizi olduğunu savunuyor. Sonuç olarak çözüm, bireysel suçluluk psikolojisi veya "dijital detoks" tavsiyeleri değil; sanayi devriminin kirlettiği havaya karşı verilen mücadele gibi, insan zihnini korumak için ortak bir dikkat ekolojisi inşa etmektir.

Oxford Üniversitesi Yayınevi 2024 yılının kavramı olarak "Brain rot"u ilan ettiğinde, mesele popüler kültürde ve dijital mecralarda hızla genç kuşakların suçlandığı bir parodiye dönüştürüldü. Gün boyu ekran başında vakit geçiren, dikkat süreleri daralan bireyler üzerinden ahlaki bir panik dalgası üretildi. Oysa sosyolojinin temel refleksi, tam da bu tür bireysel suçlamaların başladığı eşikte devreye girmeyi gerektirir. C. Wright Mills’in tespitiyle ifade edecek olursak, modern bireyin akşam eve döndüğünde ya da iş arasında zihnine çöken o ağır sis bir "bireysel mesele" değil; kapitalizmin dikkat rejimi, zaman gaspı ve algoritmik sömürü dinamikleriyle örülmüş yapısal bir "kamusal mesele"dir. Aslında işlevsizleşen şey insan beyninin biyolojik dokusu değil; modern insanın zamanla, dünyayla, bilgiyle ve ötekiyle kurduğu organik bağdır.

Bu zihinsel dönüşümün kökenlerini anlamak için modernliğin ilk dalgalarına, metropolün doğuşuna bakmak gerekir. Yirminci yüzyılın başında Georg Simmel, metropolün hızla değişen dışsal uyaranları karşısında bireyin sinirsel bir aşırı yüklenmeye maruz kaldığını ve zihnin kendisini korumak için bir tür "bıkkınlık ve kayıtsızlık" geliştirdiğini yazmıştı. Simmel'in metropol insanı, sokaktaki gürültüye, vitrinlerin parıltısına ve kalabalığın ritmine karşı duygusal olarak hissizleşerek hayatta kalabiliyordu. Bugün ise metropol, fiziksel sınırlarını aşarak cebimize, avucumuzun içine, hatta özel alanlarımıza kadar sızmış durumdadır. Ancak günümüz dijital dünyasında geliştirilen savunma mekanizması mesafeli bir kayıtsızlık değil, tam aksine uyarıcıya teslim olan uyuşuk bir dalgınlıktır. Otobüs durağında beklerken ya da bir kafede dostlarımızla otururken masadaki telefon ekranına uzanan elimiz, irade zayıflığından ziyade derin bir yorgunluğun ve kaçış arzusunun göstergesidir.

İşte bu noktada Hartmut Rosa’nın sosyal hızlanma kuramı, gündelik hayatın ritmi ile dijital akışlar arasındaki bağı çok net açıklar. Rosa’ya göre modernleşmenin temel karakteristiği toplumsal değişim hızının katlanmasıdır. Sistem o kadar büyük bir hızla enformasyon üretmektedir ki, biyolojik bir varlık olan insanın bu hıza bilişsel olarak yetişmesi imkânsızdır. Rosa buna "zaman yabancılaşması" der; deneyimler sindirilip birer hayat tecrübesine dönüşemeden parçalanmakta, yerini yalnızca tüketilen ve hızla unutulan anlara bırakmaktadır. Vardiyadan, ofisten ya da okuldan tükenmiş halde çıkan bir bireyin, koltuğa uzanıp saatlerce kısa videolar arasında kaybolması, iradesizliğinden değil, bu derin zaman yoksulluğu karşısında zihnini rölantiye alma mecburiyetindendir.

Ne var ki bu rölanti hali gerçek bir dinlenme sağlamaz. Platform kapitalizmi, bireyin bu yorgunluk anını ucuz bir haz tuzağına dönüştürür. Bildirimler ve sonsuz kaydırmalar, beynin ödül merkezini sürekli tetikleyerek geçici bir haz dalgası yaratır; fakat beyin bu yapay uyarıcıyı dengelemek için hemen ardından bir yoksunluk hissi üretir. Sonuçta birey, dinlenmek için girdiği ekrandan çok daha kaygılı ve zihnen tükenmiş olarak ayrılır. Johann Hari, Çalınan Dikkat adlı eserinde bu duruma değinerek meseleyi bireylerin irade zayıflığına indirgemenin, ekosistemi tasarlayanların suçunu aklamaktan başka bir şey olmadığını söyler. Karşımızda insan dikkatini sistematik olarak gasp eden azami kâr odaklı bir endüstri var. Bu endüstri, dikkatimizi anlık işlere hapsetmekle kalmaz; zihnin serbest dolaşımına, olayları arka planda tefekkür edip anlamlandırmasına yarayan "gün ışığımızı" ve en nihayetinde hayatın anlamını sorgulama becerimizi köreltir. İnsan derin bir kuyu kazan bir araştırmacı olmaktan çıkıp, suyun yüzeyinde hızla kayan ama hiçbir derinliğe nüfuz edemeyen bir dijital özneye dönüşmektedir.

Bu ekosistemin en büyük kurbanlarından biri de modern insanın "sıkılma" hakkıdır. Byung-Chul Han’ın Yorgunluk Toplumu metninde tartıştığı üzere, 21. yüzyılın başarı toplumu bireyi sürekli bir eylemlilik rejimine mahkûm etmiştir. Oysa Han, Walter Benjamin’e atıfla can sıkıntısının "tinsel deneyimin yumurtasını kuluçkaya yatıran rüya kuşu" olduğunu hatırlatır. Felsefi derinlik, sanatsal yaratıcılık ve sahici toplumsal eleştiri, ancak derin bir can sıkıntısının bağrında yeşerebilir. Otobüs durağında beklenen üç dakikalık o küçük boşluğun bile ekranla doldurulması, beynin dinlenme ağlarını pasifleştirir. Sıkılmaktan kaçarken, aslında kendi varoluşumuzla yüzleşme cesaretinden kaçmaktayız.

Dolayısıyla sürekli işleyen bu piyasa mantığı, insanın durma ve kendi içine bakma imkânlarını ortadan kaldırarak onu sürekli tüketen bir çarkın dişlisine indirger.

Meselenin son perdesinde karşımıza çıkan yapay zeka ve algoritmik üretim çağı ise bu krizi yepyeni bir sınıfsal eşitsizlik düzlemine taşımaktadır. Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramı ışığında baktığımızda, dijitalleşmenin toplumu demokratikleştirdiği anlatısının büyük bir illüzyon olduğu açığa çıkar. Karşımızda keskin bir "bilişsel eşitsizlik" rejimi inşa edilmektedir. Ailesinden ve nitelikli eğitim kurumlarından güçlü bir birikim edinmiş olan küçük bir "bilişsel seçkinler" grubu, yapay zekayı entelektüel bir kaldıraç olarak kullanmakta ve hiyerarşinin tepesine yerleşmektedir. Buna göre; güvencesiz, zaman yoksulu ve derin okuma ile eleştirel analiz gibi yetenekleri geliştirecek imkânlardan yoksun bırakılan geniş halk kitleleri ise zihinsel kaslarını doğrudan algoritmalara devretmektedir. Bilişsel eşitsizlik, düşünme emeğinin dahi sınıfsal bir ayrıcalığa dönüştüğü bir toplumsal tabakalaşma üretmektedir.

Nihayetinde bu kriz, bireyleri ekrandan uzak duramadıkları için suçlayan sığ bir ahlakçılıkla ya da bireysel "dijital detoks" tavsiyeleriyle açıklanamayacak kadar derin, tarihsel ve sınıfsal bir olgudur. Karşımızdaki sorun biyolojik bir dejenerasyon değil; kapitalizmin insan dikkatini, zamanını ve duygulanımlarını kâr uğruna sömürgeleştirmesidir. Nasıl ki sanayi devriminin kirlettiği nehirleri korumak için kolektif bir mücadele verildiyse, bugün de insan zihnini, dikkatini ve sıkılma hakkını korumak için bir dikkat ekolojisi inşa etmek zorundayız. Düşünebilmek, durabilmek, yüzeyde çırpınmak yerine derine dalabilmek ve zihinsel özerkliğimizi korumak; algoritmik kuşatmaya karşı savunulması gereken kamusal meselelerimizden biridir.

Kaynakça

• Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood.
• Bozdağ Tulum, A. (2026). Dijital Yerli Genç Kimliğinin Çok Katmanlı İnşası: Akışkan Modernite, Algoritmik İktidar ve Dijital Sermaye Perspektifinden Kuramsal Bir Analiz. MTÜ Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 6(1), 98-109.
• Crary, J. (2015). 7/24: Geç Kapitalizm ve Uykuların Sonu. Çev. Nedim Çatlı, İstanbul: Metis Yayınları.
• Haidt, J. (2024). The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness. Penguin Press.
• Han, B.-C. (2015). The Burnout Society. Stanford University Press.
• Han, B.-C. (2017). Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power. Verso.
• Hari, J. (2022). Stolen Focus: Why You Can't Pay Attention-and How to Think Deeply Again. Crown.
• Mills, C. W. (1959). The Sociological Imagination. Oxford University Press.
• Rosa, H. (2013). Social Acceleration: A New Theory of Modernity. Columbia University Press.
• Simmel, G. (1903). The Metropolis and Mental Life. Free Press.
• Tutal, N., & Ertem, Y. (2020). Dikkat Ekonomisi Aracılığıyla Sosyal Medyayı Yeniden Düşünmek. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (5), 94-122.