KAÇINILMAZ SON: YAŞLILIK
Yaşlılık, zamanın ve kişinin yaşadığı olayların beden ve zihne hapsolduğu olumlu ve olumsuzluklar bütünüdür. Bir insanın doğumu ile yaşlılık başlar ve ölümü ile bitmektedir. Her geçen vakit vücudumuza ve zihnimize işlenen bir nakıştır. İbn-i Haldun’a göre devletlerde tıpkı bir insan gibi doğarlar, büyürler ve ölürler. Bu döngü hiç bozulmamaktadır. Devletlerin içersindeki insanlar ve yaşayış şekilleri de toplumu oluşturmaktadır.
İnsanoğlu, kendini tanıdığından bu yana hayata yetişme ve toplumda yer edinme telaşı içersindedir. Bu hayat telaşı içersinde hep geleceğe dair hayal kurmaktadır. Çocukken büyümeyi, yetişkinken bir şeylere sahip olmayı arzulamaktadır. Ne var ki insanoğlu bu hedeflere doğru yol alırken farkında olmadan yaşlılık gerçeğini gözden kaçırmaktadır. Gençlikte düşünülmeyip kişiden uzak bir yaşam gibi görünen bu dönem, zamanın sessiz adımlarıyla beraber kaçınılmaz bir sona dönüşmektedir. Kişi ancak yaşlanmaya başladığını bir hayattan fiziken ve ruhen vücudunda değişiklikler olduğunda bir de toplumun onu damgalaması ile anlamaktadır. Beauvoir bu durumu şu cümlesiyle açıklamaktadır: ‘‘Yaşlılık doğal bir olgu değil, toplumsal bir olgudur’’(Şimşek, O. (2026), s. 46). Kişi, toplumun ona atfettiği rol ve kimliklerle anılmaktadır. Yaşlı kişinin damgalanması, tarihler boyunca süregelmektedir. Modern toplumlarda insanın değeri bilgi ve tecrübe ile değil üretkenliği ile değerli olmaktadır.. İnsan ürettiği kadar varolmaktadır. Yaşlanan kişinin emekli olması bir yandan sosyal hak kazanıp artık dinlenmesini gösterirken bir yandan da ekonomik sistemin daha hızlı ve daha taze kan arayışının simgesidir. Modern toplumun ekonomik sisteminde duyguya pek yer verilmemektedir. Emekli olan kişi bir günde çalışan kimliğini bir kenara bırakmaktadır. Emekli olan kişinin bu duruma adapte olması gerekmektedir. Bir anda değişen mevcut durum kişiyi kimlik bunalımına sokması mümkündür. Bauman’ın ‘‘akışkan modernite’’ kavramına baktığımızda emeklilik ile bağlamamız mümkün olacaktır. Teknoloji ve alışkanlıkların hızla değişip dönüşmesiyle beraber yaşlı kişinin tecrübe ve bilgisi geri planda kalmış olacaktır. Ancak unutulmaması gereken nokta şudur ki; tecrübe ile hareket edilmeden sağlam bir zemin kurmak mümkün olmayacaktır. Geçmiş, geleceğe tutulan bir ayna niteliğini görmektedir.
Sanayileşmenin getirisi olarak kentleşme olgusunun hayatımıza girmesiyle beraber geniş aileden çekirdek aile çeşidine geçiş gerçekleşmiştir.Çekirdek ailenin bireyselliği ile geniş ailenin birliği bir noktada çakışmaktadır. Her ikisine de ihtiyacımız vardır. Geniş ailede kuşaktan kuşağa öğretilen gelenek ve kültürler, çekirdek ailede eksikliğe yol açabilmektedir. Çekirdek ailedeki bireysellik ise kişinin kendisini kendi hayat yolu ile tanımasına olanak sağlamaktadır. Çekirdek aileye geçiş ile birlikte toplumun en küçük parçası olan aile, en büyük ferdini evin ortasından evin dışına bırakıvermiştir. Evin dışında bırakılan en büyük ferd kendi hayatını kendi idame ettirebildiği kadar var olmaktadır. İdame ettiremediği noktada kurumsal bakım devreye girmektedir. Böylece modern toplumun sisteminde yaşlılık ve ölüm gündelik hayatın ötesinde yaşanmış olmaktadır. Modern toplumun kabul etmemiz gereken en önemli yönü ise gelişen kurumsal bakımın yaşlı bireye destek ve güvenliğini sağlamasıdır. Sanayileşen toplumda aile bireylerinin doğrudan detaylı olarak veremediği sağlık bakımını kurumsal bakım merkezlerinde doğru ve detaylı şekilde ulaşabilmektedirler. Aile çeşidine bakmaksızın toplum için en büyük önem ise doğru kuşaklararası bağın sürdürülebilir olması gerektiğidir. Kuşaklararası bağın sürdürülebilmesi empati duygumuzu geliştirmektedir. Empati kurabilen bir toplum hem geçmişi, hem şimdiyi hem de geleceği düşünebilmektedir.
Yaşlılık, bir ertelemenin sonucudur. Kişi hep genç kalacakmış gibi planlar kurar. Aslında en çok kendi içimizde empati yapmamız gerekmektedir. Herkes, yalnız doğar ve yalnız ölür. Buradaki yalnızlık çevrede kimsenin bulunmaması değildir. Hayatı boyunca kişilerin değişmesi, kişiyle empati kurulamaması ve kişinin kendi hayatı içinde sadece bütününde kendisi yaşamasıdır. Kişiler yaşlandıkları zaman çevrelerinde kimse yok diye yalnızlaşmazlar, bazen kendi hayatlarının kıymetini bilemedikleri için kendilerine yabancılaşırlar bazen de onları sadece yardıma muhtaç insanlar olarak gören kişiler yüzünden damgalanıp yalnızlaşırlar. Buradaki yardıma koşmak ile saygı arasındaki ayrım önem kazanır. Bir insanın ihtiyaçlarını karşılamak, bireyin varlığını bütünüyle kabul etmek anlamına gelmemektedir. Birey, yaşamın hangi döneminde olursa olsun kendi hayatı üzerinde söz sahibi olmak ister. Yaşlı bir bireyi dinlemek ve o kişiyi toplumsal hayatta değerli bir yer vermek en az fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak kadar önemlidir.
Bir bebek ile bir yaşlı özünde aynıdır. İkisininde bakıma ve anlaşılmaya ihtiyacı vardır. Bir bebeğe umut ile bakılırken bir yaşlıya umutsuzluk ile bakmak nedendir bilmem. Muhtemelen insanın yüzleşemediği evre yaşlılıktır ya da insan bir bebeğe bakım verip aynı zamanda kendi hayallerini de o bebek içinde büyütmeye çalışmasıdır. İnsanı galiba yaşatan şey umuttur. Erikson, hayatı bütünlük ve umutsuzluk ile ele almaktadır. Bir insan hayatını anlamlı bir bütün olarak kabul edebiliyorsa bütünlüğe edemiyorsa umutsuzluğa yaklaşır. İnsan hayatının tüm evrelerini bir arada almamız gerekir. Ölüm de yaşamın bir parçasıdır aynı zamanda yaşlanmanında bir parçasıdır. Burada umutsuzluk ile bütünlüğü ayıran en önemli nokta ise yaşlılığı sadece ölümün bir parçası olarak görmektir. Hayata bütün bakan yaşlılar aslında hayatlarını umut içinde görebilirler. Onları yaşadıkları anılar ve geçmişi ayakta tutmaktadır.
Herkesin yaşam koşullarının farklı olması sebebiyle yaşlanma biçimleri de farklı olarak ilerlemektedir. Hayatının büyük döneminde gelir eşitsizliği, sağlık koşullarındaki sorunlar, genetik aktarımlarda rastlanan dezavantajlar sebebiyle herkesin hayat bütünlüğü ve yaşlanma süreleri değişebilmektedir. Emekli aylığı olan, sosyal bir çevreye sahip, sağlık sorunları az olan bir kişi ile bunların tam tersi durumlara sahip olan bi yaşlı tabii ki de hayata umut dolu gözlerle bakması beklenemez. Bu yüzden yaşlılığı anlamak, yalnızca yaşa değil, hayatının tamamında geçen toplumsal koşulları da ele almayı gerektirir.
Sonuç olarak toplum içersindeki yaşlı nüfusun artması, teknoloji, sağlık ve sosyal sistemlerin gelişmesiyle birlikte yaşlılar çok iyi bakılmaktadır fakat yaşlıların duygularına ne kadar önem verildiği bir muammadır. Yaşlı dostu toplum, yaşlıların kamusal alanlarda kararlara katılabildiği ve maddi-manevi görünür olabildiği toplumlardır. Bu bilinç, yaşlı nüfusun artmasıyla beraber gelecek yıllarda daha da oturacaktır. Hepimizin bu dünyada her geçen saniye daha da yaşlandığımızı unutmamız gerekmektedir. Bugün, dünden daha yaşlıyız. Yaşlılığı karanlık yalnızlığına itmek yerine kuşaklararası empati ile toplumda bir arada yaşayabilirsek hem yaşlılarımız görünür olur hem de her geçen saniye yaşlanan bizler başarılı yaşlanma adına güzel adımlar atmış oluruz.
Kaynakçalar
- Bauman, Z. (2023), Akışkan Modernite. Can Yayınları.
- Şimşek, O. (2026), YAŞLILIĞIN SESSİZ COĞRAFYASINDA BİR KEŞİF: SİMONE DE BEAUVOİR VE GÖRÜNMEZLİĞİN ANATOMİSİ. İstanbul Kent Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 7(1).)
Yaren HIZLIGİDEN