Hayatın Ertelenen Cümleleri: İletişimin Görünmez Duvarları ve Cesaretin Dili
.
İnsan bazen söyleyemediği bir sözün, kuramadığı bir bağın ve atmaya cesaret edemediği bir adımın gölgesinde yaşar. Oysa kişilerarası iletişim, yalnızca birbirimize söylediklerimizden değil, korkularımız, çekincelerimiz, kaygılarımız yüzünden söyleyemediklerimizden de oluşur.
.
Oğuz Atay’ın bireyin toplumla uyumsuzluğu, anlaşılmama duygusu, iletişim kopukluğu ve insanın kendine yabancılaşması bakımından güçlü bir referans olan Tutunamayanlar romanının dünyasında yankılanan şu düşünce, insanın kendisiyle ve hayatla kurduğu ilişkinin derin bir özeti gibidir: “Kötü bir resim asarım korkusuyla hiç resim asmadım, kötü yaşarım korkusuyla hiç yaşamadım.”
.
Bu cümle, yalnızca başarısızlık korkusunu değil, insanın kendi varlığını korumak adına hayatla arasına ördüğü görünmez duvarları da anlatır. Çünkü insan, kimi zaman incinmemek için yakınlaşmaz; reddedilmemek için duygularını açıklamaz, yanlış anlaşılmamak için susar. Bir ilişkinin nasıl sonuçlanacağını bilemediği için ilk adımı atmaz. Böylece kendisini olası bir hayal kırıklığından koruduğunu düşünürken, yaşanmamış ihtimallerin, kurulmamış ilişkilerin ve dile getirilmemiş duyguların sessizliğine mahkûm eder.
.
Oysa insanın kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu iletişim, hayatın yalnızca bir parçası değil, hayatı anlamlandırma biçimidir.
.
Suskunluğun ardındaki insan
Kişilerarası iletişim, en yalın anlamıyla iki insan arasında gerçekleşen bir mesaj alışverişinden ibaret değildir. Duyguların, düşüncelerin, beklentilerin, korkuların ve ihtiyaçların karşılıklı olarak anlamlandırıldığı karmaşık bir süreçtir. Bu süreçte sözcükler kadar sessizlikler, beden dili kadar ses tonu, söylenenler kadar söylenmeyenler de önem taşır.
.
Bazen bir insanın “İyiyim” demesi, gerçekte iyi olduğu anlamına gelmez. Bazen bir telefonun açılmaması ilgisizlikten değil, reddedilme korkusundan kaynaklanır. Bazen bir özrün gecikmesi pişmanlık duymamaktan değil, gururunu incitme endişesinden doğar. Kimi zaman da insan, en çok anlaşılmak istediği kişiye kendisini anlatmaktan kaçınır.
.
İşte kişilerarası iletişimin en çarpıcı çelişkilerinden biri burada ortaya çıkar: İnsan, anlaşılmak isterken anlaşılma ihtimalini tehlikeye atacak davranışlarda bulunabilir.
.
Çünkü iletişim kurmak, yalnızca kendimizi ifade etmek değildir; aynı zamanda karşımızdakinin bizi nasıl algılayacağına ilişkin belirsizliği de kabul etmektir. Duygularımızı açığa vurduğumuzda karşılık bulamayabiliriz. İyi niyetle söylediğimiz bir söz yanlış anlaşılabilir. Samimiyetle uzattığımız bir el karşılıksız kalabilir. Bunların her biri mümkündür.Ancak bütün bu ihtimallerden kaçınmak için iletişimi sınırlandırdığımızda, yalnızca olumsuz sonuçların değil, olumlu ihtimallerin de önünü kapatırız.
.
Kendini korumak mı, kendinden vazgeçmek mi?
İnsan psikolojisi, belirsizlik karşısında güvenli alanlar oluşturma eğilimindedir. Geçmişte yaşanan hayal kırıklıkları, reddedilme deneyimleri ve güven kayıpları, bireyin yeni ilişkilerde daha temkinli davranmasına neden olabilir. Bu temkinlilik, belirli koşullarda koruyucu ve işlevseldir. Herkese güvenmek, her duyguyu her ortamda açıklamak ya da her ilişki için sınırlarımızdan vazgeçmek zorunda değiliz.
.
Fakat kendini koruma davranışı, hayatın bütün alanlarını kuşattığında başka bir anlama bürünür. Artık sınırlarımızı bilinçli biçimde belirlemiyor, korkularımızın bizim yerimize karar vermesine izin veriyoruz demektir.
.
Bir dostluğun sona ermesinden korktuğumuz için kırgınlığımızı dile getiremiyorsak, o dostluğu korumaya çalışırken içtenliğimizi kaybedebiliriz. Bir insanı kaybetmemek için kendimiz olmaktan uzaklaşıyorsak, ilişkiyi sürdürürken kendi benliğimizle aramıza mesafe koyabiliriz. Eleştirilmekten çekindiğimiz için düşüncelerimizi açıklamıyorsak, kabul görme uğruna sesimizi giderek daha az duyurabiliriz.
.
Böyle durumlarda korunmak ile vazgeçmek arasındaki çizgi belirsizleşir.
.
İnsanın kendisine sorması gereken soru belki de şudur: Ben bu ilişkiye, bu karara ya da bu hayata gerçekten istemediğim için mi yaklaşmıyorum; yoksa istediğim hâlde incinmekten korktuğum için mi uzak duruyorum?
.
Bu sorunun cevabı, insanın kendi iç dünyasıyla kurduğu iletişimin niteliğini de ortaya koyar. Çünkü başkalarıyla sağlıklı iletişim kurabilmenin ilk koşullarından biri, kendi duygularımızı tanımak ve davranışlarımızın ardındaki nedenleri dürüstçe değerlendirebilmektir. Ne demişler İlim; ilim bilmektir. İlim; kendin bilmektir!
.
Anlaşılmak kadar anlamaya da cesaret etmek
Kişilerarası iletişimde çoğu zaman anlaşılmayı bekleriz. Duygularımızın fark edilmesini, niyetimizin doğru yorumlanmasını, sessizliğimizin ardındaki kırgınlığın görülmesini isteriz. Bizi seven insanların neye ihtiyaç duyduğumuzu kendiliğinden anlamasını bekleyebiliriz.
.
Fakat iletişim, zihin okuma becerisi değildir.
.
Karşımızdaki insanın ne düşündüğümüzü, neden kırıldığımızı ya da hangi beklentiyi taşıdığımızı her zaman doğru tahmin etmesi mümkün değildir. Üstelik aynı sözcükler, farklı hayat deneyimlerine sahip insanlar için farklı anlamlar taşıyabilir. Birinin yakınlık göstergesi olarak gördüğü davranış, diğeri tarafından müdahale olarak algılanabilir. Birinin dürüstlük adına söylediği söz, diğerinde değersizlik duygusu yaratabilir.
.
Bu nedenle sağlıklı iletişim, yalnızca kendimizi ifade etmekten değil, karşımızdakinin dünyasını anlamaya çalışmaktan da geçer.
.
Etkin dinleme, empati, açık ve tutarlı ifade, geri bildirim verme ve gerektiğinde yanlış anlaşılmaları onarma, ilişkilerin gelişmesini sağlayan temel iletişim becerileridir. Bunlar, her anlaşmazlığı ortadan kaldırmaz; fakat anlaşmazlıkların kişisel bir savaşa dönüşmesini önleyebilir.
.
Çünkü empati, karşımızdaki insanın her düşüncesine katılmak değildir. Onun duygularını, kendi bakış açımızdan farklı olsa bile anlamaya çalışmaktır. Aynı şekilde kendini açıkça ifade etmek de her düşündüğünü filtresiz biçimde söylemek anlamına gelmez. Asıl mesele, gerçeği incitmeden konuşabilmek ve incinme ihtimalini göze alarak dinleyebilmektir.
.
İnsan ilişkileri, kusursuz cümlelerle değil, samimi niyetin özenli bir dille buluştuğu anlarda derinleşir.
.
Söylenmeyenlerin biriktirdiği mesafe
İletişimdeki kopuşlar her zaman büyük tartışmalarla başlamaz. Bazen küçük bir kırgınlığın konuşulmamasıyla, ertelenen bir telefonla, cevapsız bırakılan bir soruyla ya da sürekli sonraya bırakılan bir görüşmeyle başlar.
.
İlk başta önemsiz görünen bu sessizlikler zamanla anlam kazanır. İnsan, karşısındakinin davranışlarını kendi varsayımlarıyla açıklamaya başlar. “Beni önemsemiyor.”, “Nasıl olsa anlamayacak.”, “İlk adımı ben atarsam güçsüz görünürüm” gibi düşünceler, henüz konuşulmamış bir meselenin etrafında görünmez duvarlar oluşturur. Böylece iki insan, belki de birbirinden uzaklaşmak istemediği hâlde, uzaklaşmayı hızlandıran davranışlar sergileyebilir.
.
Üstelik iletişimsizlik, her zaman sessiz kalmak biçiminde ortaya çıkmaz. Bazen insanlar sürekli konuşur ama birbirlerini dinlemez. Cevap vermek için dinler, anlamak için değil. Kendi haklılığını kanıtlamaya çalışırken karşısındakinin duygularını gözden kaçırır. Sözcükler çoğalır, anlam azalır.
.
Bu noktada iletişimin niteliğini belirleyen şey, ne kadar konuştuğumuzdan çok, birbirimize ne ölçüde alan açabildiğimizdir. Bir insanın kendisini anlatabilmesi için yargılanmayacağına inanması gerekir. Hata yaptığında bütünüyle reddedilmeyeceğini, kırıldığında küçümsenmeyeceğini, farklı düşündüğünde değersizleştirilmeyeceğini hissetmesi önemlidir. Güven, tam da bu zeminde gelişir.
.
Elbette her ilişki bu güveni hak etmez. Kişinin kendisini ifade etmesi, sürekli incinmeyi kabul etmesi anlamına gelmez. Sağlıklı iletişim, gerektiğinde mesafe koyabilmeyi ve sınır çizebilmeyi de içerir. Ancak sınır koymakla korkudan kaçmak, sessizliği bilinçli bir tercih olarak kullanmakla duyguları ifade etmekten kaçınmak aynı şey değildir. İnsan, hangi sessizliğin kendisini koruduğunu, hangisinin ise hayatını daralttığını ayırt edebilmelidir.
.
Cesaret, korkusuzluk değil; iletişimi başlatabilmektir
Hayatın hiçbir döneminde bütün ihtimalleri önceden bilmek mümkün değildir. Bir konuşmanın nasıl sonuçlanacağını, bir özrün kabul edilip edilmeyeceğini, bir ilişkinin hangi yönde ilerleyeceğini kesin olarak öngöremeyiz. Bununla birlikte belirsizlik, hareketsizliğin kaçınılmaz gerekçesi olmak zorunda değildir.
.
Bazen cesaret, uzun zaman ertelenen bir konuşmayı başlatmaktır. Bazen bir insana “Seni özledim” diyebilmektir. Bazen “Bu davranışın beni incitti” diyecek kadar kendimize, “Seni anlıyorum” diyecek kadar da karşımızdakine alan açmaktır. Bazen hatalı olduğumuzu kabul etmek, bazen de bir ilişkinin artık bize iyi gelmediğini dürüstçe ifade etmektir.
.
Bunların hiçbiri kolay değildir. Çünkü her samimi iletişim girişimi, bir ölçüde savunmasız kalmayı gerektirir. İnsan, kendisini açtığında karşısındakinin vereceği tepkiyi bütünüyle kontrol edemez. Ancak kendi niyetini, ifade biçimini ve davranışlarının sorumluluğunu yönetebilir.
.
İşte etkin iletişim, başkalarının tepkilerini kontrol etmeye çalışmaktan vazgeçip kendi davranışlarımızın sorumluluğunu üstlenebildiğimiz yerde başlar.
.
Yanlış anlaşılabiliriz; açıklayabiliriz. Hata yapabiliriz; düzeltebiliriz. Reddedilebiliriz; bunun bizi bütünüyle değersiz kılmadığını öğrenebiliriz. Bir ilişkinin istediğimiz gibi sonuçlanmaması, o ilişki için gösterdiğimiz çabanın anlamsız olduğu anlamına gelmez.
.
Bazen bir konuşma, beklediğimiz yakınlığı kuramaz ama kendimizi daha iyi anlamamızı sağlar. Bazen bir girişim başarısız olur ama bize ne istediğimizi ve hangi sınırları korumamız gerektiğini öğretir. Bazen de cesaretle atılan küçük bir adım, yıllardır kapalı duran bir kapının aralanmasına imkân verir.
.
Hayatın bütün risklerini ortadan kaldırmak mümkün değildir; fakat korkularımızın hayatımızdaki bütün kararları vermesine engel olmak mümkündür.
İnsan, yıllar sonra geçmişine dönüp baktığında yalnızca yaptığı hataları hatırlamaz. Söyleyemediği sözleri, aramadığı insanları, ertelediği kararları ve cesaret edemediği başlangıçları da hatırlayabilir.
.
Bazen bir insanı kaybettiğimiz için üzülürüz. Bazen de onu kaybetmemek uğruna kendimizden ne kadar uzaklaştığımızı fark ettiğimizde…
Bazen yanlış bir kararın sonuçlarıyla yüzleşiriz. Bazen ise karar vermemeyi seçtiğimiz için önümüze hiç çıkmamış ihtimallerin yasını tutarız.
İletişim, bu nedenle yalnızca bugünü paylaşmanın değil, geleceğin ihtimallerini birlikte kurabilmenin de aracıdır. Bir cümle, bir özür, bir açıklama ya da içtenlikle sorulmuş bir soru, her şeyi değiştirmeyebilir. Fakat bazen iki insanın birbirine yeniden ulaşabilmesi için gereken köprüyü kurabilir.
.
Oğuz Atay’ın sözünde saklı olan asıl uyarı da burada belirir: Kötü bir resim yapma ihtimalinden korkarken hiç resim yapmamak, kötü yaşama ihtimalinden korkarken hiç yaşamamak…
.
Belki de mesele, her zaman doğru cümleyi kurmak, her ilişkide başarılı olmak ya da bütün kararları kusursuz vermek değildir. Mesele, insan olduğumuzu kabul ederek yanılma payımıza rağmen iletişim kurabilmek; kırılma ihtimalimize rağmen yakınlaşabilmek, reddedilme korkusuna rağmen duygularımızı dürüstçe ifade edebilmektir.
.
Çünkü hayat, yalnızca söylediklerimizden değil, söylemeye cesaret edemediklerimizden de oluşur. Fakat insanın kaderini her zaman korkular belirlemek zorunda değildir. Bazen bir mesaj atmak, bazen bir telefon açmak, bazen de yıllardır içimizde taşıdığımız bir cümleyi nihayet söylemek gerekir. Belki karşılık bulmayacaktır. Belki her şey istediğimiz gibi olmayacaktır. Belki de hiçbir şey değişmeyecektir.
.
Ama en azından hayatın kapısında bekleyerek geçirmeyiz ömrümüzü. Çünkü insan, yalnızca yanlış yapmaktan korktuğu için susmamalı; doğru anlaşılmanın, sevilmenin ve yeniden başlayabilmenin ihtimaline de bir şans vermelidir.
.
Ve belki de hayatın en büyük kaybı, yanlış bir cümle kurmak ya da yanlış bir karar vermek değil; söylenebilecek bir söz, kurulabilecek bir bağ ve yaşanabilecek bir hayat varken, korkularımızın arkasına saklanarak bütün bunları ertelemektir.