Kalabalık içinde görünmez olmayı dileyen, konuşmadan önce defalarca düşünen, bakışların üzerinde toplanacağı ihtimaliyle geri çekilen pek çok insan vardır; oysa bu geri çekiliş çoğu zaman bir tercih değil, yoğun bir içsel tehdidin sonucudur. Sosyal fobi, kişinin başkaları tarafından değerlendirilme, eleştirilme ya da küçük düşme ihtimalini olduğundan çok daha büyük algılamasıyla şekillenen, gündelik hayatın en sıradan anlarını bile zihinsel bir mücadele alanına dönüştüren bir kaygı durumudur. Sesin titremesinden yüzün kızarmasına, sözcüklerin boğazda düğümlenmesinden kaçınma davranışlarına kadar uzanan bu görünmez yük, bireyin potansiyelini sessizce sınırlar; dışarıdan fark edilmese de içeride sürekli tetikte olan bir zihin bırakır.
Sosyal fobi nedir?
Sosyal anksiyete bozukluğu olarak da adlandırılan sosyal fobi; kişinin gündelik hayatında başkaları tarafından gözlem altına alınmaktan veya yargılanmaktan korkması nedeniyle ortaya çıkan yoğun kaygı, korku ve utanç hissetmesidir. Bu durum kişiye yoğun içsel sıkıntılar yaşatır ve normal hayattan uzaklaşarak izole yaşamaya neden olacak stres hali oluşur.
İki tür sosyal fobi türü vardır: Özgül fobi ve yaygın fobi. Özgül sosyal fobi; sadece belli durumlarda meydana gelen kaygı ve korku halidir. Örneğin topluluk önünde konuşma yapması gerektiğinde kişinin yoğun kaygı ve korku hissederken diğer zamanlarda böyle bir durum hissetmez. Yaygın sosyal fobi; kişinin sosyal mecraların hepsinde yoğun kaygı ve endişe hissetmesi halidir. Bu durumdaki vakaların çoğu 20 yaşın altındadır.
Sosyal fobi belirtileri nelerdir?
Sosyal fobi belirtileri, anksiyete bozuklukları içinde yer alan rahatsızlıktır. Kişi korkulan durumla karşı karşıya geldiğinde fiziksel ve psikolojik bazı belirtilere sebep olmaktadır. Fiziksel belirtiler; yüz kızarması, terleme, ağız kuruluğu, çarpıntı, nefes kesilmesi, nefes darlığı, mide- bağırsak sisteminde rahatsızlık, ishal, kas gerginliği, titreme şeklinde olurken psikolojik belirtileri ise güçsüzlük ve yetersizlik hissi, fiziksel olarak çirkinlik ve beğenilmeme algısı, verilen sevgiyi hakketmediğini hissetme, hata yapmaktan çekinme ve mükemmel olma isteği, sürekli kaygı hali fakat belli etmemeye çalışma, kusursuz olma ve davranma hali, toplumun sürekli beğenisini kazanma arzusu, çekindiği veya korktuğu ortama girememe, bulunduğu ortamdan sürekli kaçma ve gitme arzusu, kişilerle göz teması kuramama ve bundan kaçınma şeklinde kendini gösterebilmektedir.
Sosyal fobi neden olur?
Hem genetik hem çevresel etkiler olduğu takdirde kişide sosyal fobi görülme olasılığı artar. Ebeveynlerde sosyal fobiye rastlanılması çocuklarında da sosyal fobi oluşma riskini artırır. Ayrıca ailenin ilgisizliği, dışlanmaya maruz kalma gibi durumlar çocukta onaylanma ihtiyacının artmasına yol açarak sosyal fobi riskini artırabilir. Sosyal fobi öğrenilmiş bir durum da olabilir, eğer kişi onun için utanç veren bir sosyal durum yaşadıysa bundan sonrasında sosyal fobi hissetmeye başlayabilir.
Çocuklarda sosyal fobi nasıl fark edilir?
Sosyal fobi belirtileri olan çocuk utangaçtır, okul hayatında kendini ifade etmekte güçlük yaşar, soru sorulmadıkça kendisi de sormaz ve konuşmaz bu tür iletişimlerden kaçınır, kendisine soru sorulduğunda çekinerek sıkılarak kısa cümlelerle cevap verir, göz teması kurmaz, cevabı bilse bile bunu ifade etmek istemezler. Bu nedenle okullardaki yazılı ve sözlü sınavların arasında fark bulunan öğrencilere özellikle dikkat etmek gerekir. Yüzünde titreme, ellerinde terleme olması belirtilerin içinde en önemlileridir, öğretmenin bu durumu fark ettiği takdirde aileyi bilgilendirmesi gerekmektedir. Ders başarısında düşüklük olan ve var olsa dahi kapasitesini sergileyemeyen, arkadaş ilişkilerinde zorluk yaşayan, karşı cinsle ilişkide utanma ve tutukluk yaşayan, arkadaşlık ilişkilerinde tek başına kalan veya sürüdürmede sorun yaşayan çocuklar öğretmenleri tarafından fark edilebilirler.
Sosyal fobi ilerlerse ve tedavi edilmezse ne olur?
Sosyal fobi belirtilerini alile fark edemezse veya okul döneminde öğretmenleri tarafından ayırt edilemezse kişi üniversite döneminde yaşadığı belirtilerle kendindeki bu durumu keşfedebilmektedir. Çocukken anlaşılmamız ve tedavi edilmemiş bir sosyal fobi ilerledikçe kişinin yaşam kalitesini ciddi derecede düşüreceği gibi bir çok olumsuz duruma yol açabilmektedir. Araştırmalara göre hastaların %92'sinin meslek hayatlarında, %85'inin akademik performanslarında, %70'inin ise arkadaşlık kuramama, karşı cinsten biriyle birlikte olamama gibi sosyal ilişkilerinde bozulma görülmektedir. Tedavi edilmemesi tehlikeli bir durum yaratmaz ama panikatak ve depresyon gibi sorunlara neden olabilmektedir.
Sosyal fobi yaygınlığı ve seyri nasıldır?
Sosyal fobinin görülme sıklığı yönünden cinsiyetler arasında bir fark yoktur. Aslında toplumun %20’sinde sosyal fobi belirtileri gözlemlendiği ama teşhis konulacak kadar kuvvetli olmadığını vurgulamakta fayda var. Yaşam boyu görülme sıklığı %3 ile %13 arasında değişmektedir. Başlangıç yaşı 13 ile 19 yaş arasındadır. Belirli bir olaydan sonra aniden başlayabileceği gibi anlaşılması zor bir şekilde sinsice de başlayabilmektedir.
Sosyal fobisi olan kişiler depresyona daha yatkındır çünkü hayatın içerisindeki kısıtlamalar bu durumu tetikler. Karşılaşılan bir diğer tablo ise sosyal anksiyeteye sahip kişiler bunu aşmak için alkol kullanımına yönelmesidir. Buna bağlı olarak alkol bağımlılığı ya da madde bağımlılığı durumu yaşanabilir.
Sosyal fobi nasıl yenilir?
Sosyal fobi genellikle tedavi olmadan kendiliğinden geçmez ve kişinin hayat kalitesini bozar dolayısıyla bir uzman tarafından tedavi edilmesi gerekmektedir. Tedaviyi olumsuz etkileyecek etkenler ortadan kaldırılırken kişinin altta yatan farklı bir psikiyatrik rahatsızlığı varsa ve bu durum çocukluğa dayanan korku ve kaygı merkezli ise tedavi sürecinde dikkat edilmesi gerekir. Psikoterapi ve gerekli görüldüğü takdirde ilaç tedavisi de kullanılarak desteklenmelidir. Maruz bırakma ve sanal gerçeklik tedavisi de sosyal fobi rahatsızlığında etkili sonuçlar veren bir tedavi yöntemidir.
Sosyal fobi tedavisi ve ilaç kullanımı nasıldır?
Sosyal fobi tedavisinde öncelikle yapılması gereken şey kişinin hangi durumlarda rahatsız hissettiği tespit edilmesidir. Bu durumlardan hangilerini yaşadığı ve bunlarla karşılaştığında nasıl davrandığı belirlenmelidir. Semptomların azaltılması için kişinin rahatsızlık hissettiği durumlarla ilgili duygu ve düşüncelerini kontrol etmek gerekir. Bilişsel davranışçı terapi de bu noktada ektili bir terapi yöntemidir. Kişinin yaşadığı sosyal fobinin şiddetine göre ilaç tedavisi de psikoterpiye eşlik edebilir. İlaç kullanımının etkisinin ortaya çıkması için 2-3 hafta kadar beklemek gerekir. İlacın etkili olup olmadığına karar vermek için en az 10 hafta süre geçmelidir. Tedavi süresi, ortalama 9-12 aydır.
Sosyal fobikler genelde yardım isteyemezler ve bu durum tedaviye başvuruyu da etkiler. Sosyal fobi, özellikle erken girişim ile düzeltilebilmesi mümkün bir psikiyatrik bozukluktur. Tedavi bazen uzun, yavaş gelişen bir süreç olabilir ancak genellikle yüz güldürücü sonuçlar elde edilir.