Kapitalizm, Geleneksel Ailenin Dönüşümü ve Boşanma: Bir Özgürleşme mi, Yeni Bir Üretim İlişkisi mi?
Günümüzde boşanma oranlarının her geçen yıl arttığını hem gündelik yaşamımızdaki gözlemlerimizden hem de TÜİK verilerinden hareketle söyleyebiliriz. Elbette boşanmaların ekonomik sorunlardan, iletişim problemlerinden, bireysel anlaşmazlıklardan ve toplumsal değişimlerden kaynaklanan pek çok nedeni var. Ancak son dönemde yaptığım görüşmelerde özellikle dikkatimi çeken bir durum var: Kadınlar artık geleneksel aile biçiminin kendilerine yüklediği rolleri ve sorumlulukları eskisi kadar kolay kabullenmek istemiyorlar.
Geleneksel aile, yalnızca bireylerin bir arada yaşadığı bir kurum değildir. Aynı zamanda itaatin, cinsiyet rollerinin ve toplumsal normların öğrenildiği, içselleştirildiği ve yeniden üretildiği önemli bir toplumsal alandır. Bu yeniden üretim çoğu zaman doğrudan zor yoluyla değil, bireylerin söz konusu değerleri doğal, olağan ve meşru kabul etmeleriyle gerçekleşir. Örneğin kadının ev işlerinden, çocuk bakımından ve ev içi emekten öncelikli olarak sorumlu görülmesi, tarihsel olarak inşa edilmiş toplumsal bir rol olmasına rağmen çoğu zaman doğal bir durum gibi kabul edilir.
Antonio Gramsci'nin kapitalizm, aile ve Fordist üretim düzeni üzerine değerlendirmeleri bu noktada önemli bir düşünsel çerçeve sunar. Gramsci, kapitalist üretimin yalnızca fabrikadaki çalışma düzenini değil, işçinin gündelik yaşamını, cinsel ilişkilerini, aile yapısını ve ahlaki değerlerini de biçimlendirdiğine dikkat çeker. Fordist üretim düzeninin ihtiyaç duyduğu disiplinli, düzenli ve verimli işçi tipinin oluşturulmasında aile ve cinsel ahlakın önemli bir işlevi vardır. Tek eşlilik, cinsel yaşamın düzenlenmesi ve aile istikrarı da bu çerçevede değerlendirilir. Böylece aile, yalnızca özel yaşamın değil, üretim düzeninin ihtiyaç duyduğu toplumsal disiplinin de bir parçasına dönüşür.
Gündelik hayatımıza baktığımızda, evlilik kurumunun ister geleneksel ister çağdaş aile biçiminde olsun, bireyin yaşamı üzerinde belirli kontrol mekanizmaları oluşturduğunu görebiliriz. Evlilikle birlikte bireyin zamanı, ekonomik kaynakları, sosyal ilişkileri ve kişisel tercihleri yeni sorumluluklar ve beklentiler çerçevesinde yeniden düzenlenir. Bilimsel çalışmalarına yeterince yoğunlaşamayabilir, kitap okumaya ayırdığı zamanı kaybedebilir, ekonomik geçim sorunlarıyla daha fazla uğraşmak zorunda kalabilir. Çocukların bakımı ve yetiştirilmesi ciddi bir zaman ve emek gerektirir. Bunlara aile ziyaretleri, düğünler, taziyeler, misafirlikler ve akrabalık ilişkilerinden doğan yükümlülükler de eklenir. Bir süre sonra bireyin gündelik yaşamı, kendi tercihlerinden çok toplumsal beklentiler tarafından şekillendirilmeye başlar. "El âlem ne der?" düşüncesi, bireyin zihninde sürekli işleyen bir toplumsal denetim mekanizmasına dönüşür.
İlginç olan, evlenmeden önce toplumsal çevresinde neredeyse görünmez olan bireyin, evlendikten sonra bir anda geniş bir toplumsal sorumluluk ağının merkezine yerleşmesidir. Artık yalnızca kendisinden değil, eşinden, çocuklarından, eşinin ailesinden, kendi ailesinden ve akrabalık ilişkilerinden de sorumlu tutulur. Böylece toplumsal normların, ekonomik bağımlılığın, cinsiyet rollerinin ve aile otoritesinin yeniden üretildiği bir yaşam alanı ortaya çıkar.
Ancak günümüzde bu geleneksel aile düzeninin dayandığı toplumsal zemin önemli ölçüde değişiyor. Özellikle kadınların ekonomik bağımsızlık kazanması, eğitim düzeylerinin yükselmesi ve kendi yaşamları hakkında karar verme taleplerinin güçlenmesi, mutsuz veya eşitsiz evliliklerden ayrılabilmelerini kolaylaştırıyor. Bu açıdan boşanmayı yalnızca iki insan arasındaki ilişkinin sona ermesi olarak değil, geleneksel aile düzeninin dayattığı cinsiyet rollerine ve toplumsal beklentilere karşı bir itiraz olarak da değerlendirebiliriz.
Bununla birlikte boşanmayı yalnızca bireysel özgürleşme üzerinden açıklamak da yeterli değildir. Ekonomik yapı, toplumsal cinsiyet ilişkileri, bakım emeğinin dağılımı ve değişen üretim ilişkileri de bu sürecin önemli bileşenleridir.
Tam da bu noktada neoliberal kapitalizmin ortaya çıkardığı yeni birey anlayışına bakmak gerekiyor. Vahşi kapitalizmin günümüzdeki biçimlerinden biri olarak değerlendirebileceğimiz neoliberalizm, bireysel çıkarları, tercihleri, seçimleri ve kişisel rızayı ön plana çıkarır. Bireyin kendi hayatının öznesi olması, kendi kararlarını vermesi ve kişisel mutluluğunu araması temel değerler olarak sunulur. Hatta bireysel tercih ve seçim neredeyse kutsallaştırılır. Ancak burada önemli bir çelişki ortaya çıkar: Bireye özgür olduğu söylenirken, bu özgürlüğün kullanılabileceği ekonomik ve toplumsal koşullar piyasa ilişkileri tarafından belirlenmeye devam eder.
Kapitalizm, geleneksel aileyi korumak zorunda değildir. Değişen üretim biçimlerine ve toplumsal koşullara uyum sağlayarak aile kurumunu da dönüştürebilir. Geleneksel aile yapısının çözülmesiyle tek kişilik konutlar, bireysel tüketim, profesyonel çocuk bakımı, özel bakım hizmetleri ve farklı yaşam biçimlerine yönelik yeni pazarlar genişleyebilir. Başka bir ifadeyle, geleneksel aileden uzaklaşma, bireyi kapitalist üretim ve tüketim ilişkilerinin dışına çıkarmak yerine, onu bu ilişkilerle farklı biçimlerde yeniden buluşturabilir.
Burada önemli bir paradoksla karşı karşıyayız: Bir dönem düzenli, disiplinli ve istikrarlı iş gücünün yeniden üretiminde önemli bir rol oynayan geleneksel aile, günümüzde neoliberal kapitalizmin bireyci yaşam anlayışı içerisinde dönüşüyor. Kadınların geleneksel rollerden uzaklaşması ve bireysel özgürlük taleplerinin güçlenmesi gerçek bir toplumsal kazanım olabilir. Ancak bu dönüşümün kapitalist sistemin yeni üretim ve tüketim ilişkileriyle nasıl eklemlendiği de sorgulanmalıdır.
Öyleyse asıl soruyu şöyle sorabiliriz: Kapitalizm, tarihsel olarak kendi devamlılığını sağlayan geleneksel aile biçimini dönüştürerek, hatta boşanmaların artmasına zemin hazırlayan toplumsal ve ekonomik koşulları üreterek kendi ideolojik ve üretim ilişkilerini yeniden mi yapılandırıyor? Bir zamanlar geleneksel aileyi güçlendirerek toplumsal düzenini sürdüren kapitalizm, bugün bireyselleşmeyi, kişisel tercihleri ve aile dışındaki yaşam biçimlerini teşvik ederek yeni bir toplumsal düzen mi inşa ediyor?
Belki de mesele yalnızca ailenin çözülmesi değil, kapitalizmin değişen koşullarda aileye ve bireye yüklediği işlevlerin yeniden tanımlanmasıdır. Bu nedenle boşanmayı ne bütünüyle bir özgürleşme ne de yalnızca toplumsal çözülmenin göstergesi olarak görmek gerekir. Asıl üzerinde durmamız gereken, bireyin geleneksel aileden özgürleşirken hangi yeni ekonomik, kültürel ve ideolojik ilişkilerin içerisine yerleştiğidir.