2026 Ağustos’unun son günlerinde, dünya Nepal-Çin sınırındaki o uzakta sanılan coğrafyada kıyamet benzeri bir yıkıma tanıklık etti. 26 Ağustos sabahı, dağların bağrından kopan buzul heyelanı; tonlarca kayayı, buz parçasını ve katran karası çamuru nehirlere boşalttı. Saniyeler içinde şahlanan sular ve toprak kaymaları, vadileri adeta kederden bir iç deniz tsunamisine çevirdi. İlk belirlemelere göre 676 can yitti; yaklaşık 3.000 insan ise çamurun ve belirsizliğin altında kayıp. Haber alınamayan 554 kişi ve bu trajedinin gölgesinde yaşam savaşı veren 160.000 kadın ve kız çocuğu… Bunlar soğuk birer veri değil; her biri yarım kalmış bir tebessüm, sonu gelmemiş bir cümle, sessizce silinen birer insan hikayesidir.

Bugün sizlere, uzun yıllar akademinin steril koridorlarından uzak kalmış bir eski akademisyen olarak değil; kalbi bu yıkımla sıkışan bir insan olarak sesleniyorum. Bu felaket, yüzümüze en acımasız ve en rahatsız edici gerçeğimizi çarptı: insanın kırılgan doğası. Sosyal psikolojinin pencerelerinden bakıldığında Nepal’deki trajedi, kurduğumuz medeniyetin, sığındığımız güven illüzyonlarının ve ruhumuzun ne denli ince bir cam gibi çatlamaya hazır olduğunu gösteriyor. Bu yazı; soğuk sayıların arkasındaki o dipsiz psikolojik kuyuya, insan ruhunun sessiz haykırışına ve bu kırılganlıkla yüzleşmekten nasıl kaçındığımıza dair bir iç döküştür.

I. Varoluşsal Kırılganlık: Unutulan Temel Gerçek

Psikanalist Roger Money-Kyrle (1971), insanın kaderine dair üç sancılı gerçeği söyler: Hayatta kalmak için başkalarına muhtaçız, dışlanmak kaçınılmaz kaderimizdir ve nihayetinde hepimiz ölümlüyüz. Sosyal psikoloji bu durumu "ölümün gölgesindeki insan kırılganlığı" olarak kavramsallaştırır. Nepal’de o sabah, bu soyut kuramsal cümleler kanlı canlı bir dehşete dönüştü. Birkaç dakika içinde altyapı yok oldu, sosyal ağlar koptu, kendimizi kandırdığımız o "güvendeyiz" illüzyonu çöktü. İnsanoğlu, azgın doğanın karşısında ne kadar çıplak, ne kadar çaresiz ve her şeyini bir nefeste kaybetmeye ne kadar yakın olduğunu ürpererek hatırladı.

Kırılganlık sadece bedenin zarar görmesi demek değildir. Ülker ve Avşaroğlu'nun (2021) da altını çizdiği gibi; fiziki yıkım, ruhun yıkımını besler. Nepal’in çamurla kaplı köylerinde insanlar sadece evlerini, hayvanlarını veya sevdiklerini kaybetmediler; dünyada var olmaya dair en temel sığınaklarını, "güven hissini" yitirdiler. Bölgedeki psikolojik ilk yardım ekipleri, hayatta kalanların gözlerindeki o donuk şoku, derin kederi ve belirsizliğin ağırlığını anlatırken; geleceğe uzanan kapkaranlık bir travma dalgasının haberini veriyorlar.

II. Travmanın Psikolojik Boyutu: Bellek, Korku ve Yeniden Travmatizasyon

Felaket anı, zihne atılmış silinmez bir çentiktir. Nepal’de selden sağ kurtulan bir çocuk veya sevdiğinin çamurlu sulara kapılışını çaresizce izleyen bir anne için hayat artık eskisi gibi akamaz. Bundan böyle gökyüzünün kararması, en ufak bir yağmur tıpırtısı, fırtına uğultusu ya da telefona gelen bir uyarı bildirimi, zihindeki o cehennem anını yeniden hortlatmaya yeter. Anksiyete, derin bir depresyon, uykusuz geceler ve Panik Atak/TSSB… Felaket sonrasında bedenler kurtulsa da ruhlar o çamurlu suların içinde sıkışıp kalır.

Üstelik bu acı, tek bir yüreğe sığmayacak kadar büyüktür; toplumsaldır. Afetler, kolektif hafızada derin yaralar bırakır. Daha önce benzer acıları tatmış topluluklar için her yeni yağmur damlası, eski yaraların yeniden kanaması demektir. Araştırmaların da gösterdiği gibi Nepal’deki insanlar; bitmeyen göçler, yarım kalan inşaatlar, kaybolan su kaynakları, yok olan aş kapıları ve kurumlara yitirilen güven ağı içinde boğuşuyor. Su, ekoloji, geçim ve ruh sağlığı birbirine görünmez bağlarla bağlıdır; bu bağlardan biri koptuğunda, insanın kırılganlığı katlanarak büyür.

III. Kırılganlığın Eşitsiz Dağılımı: Kadınlar, Çocuklar ve "Kalın Deri" Yanılgısı

Sosyal psikolojinin bize öğrettiği en adil olmayan gerçek şudur: Kırılganlık adil dağılmaz. Turner (2016) ile Velicu ve Garcia-Lopez'in (2018) belirttigi gibi; ne kadar savunmasızsanız, felaket sizi o kadar derin vurur. Nepal’de de böyle oldu. Kadınlar ve kız çocukları, toplumsal rollerin, fiziksel imkânsızlıkların ve bakım yüklerinin altında yine en ağır bedeli ödedi. Afet anında kaçamayan, afet sonrasında ise şiddet ve sömürü tehlikesiyle baş başa kalan yine onlar oldu. Ya çocuklar? Küçük yürekleri için bu felaket, "dünyanın güvenli bir yer olmadığını" öğreten acımasız bir dersti; kontrolün tamamen ellerinden kayıp gittiği o ürkütücü his...

Burada, toplum olarak düştüğümüz en utanç verici tuzağa, "kalın deri yanılgısına" (thick skin bias) değinmek gerekir. Zihnmiz, ne yazık ki yoksul ve marjinalleştirilmiş insanların acıya daha "dayanıklı" olduğunu, onların daha az incindiğini varsayma eğilimindedir. Bu sinsi yanılgı, yoksulun gözyaşını görünmez kılar; onun çaresizliğini "alışkınlar nasıl olsa" diyerek geçiştirir. Oysa yoksulluk, ruhun derisini kalınlaştırmaz; aksine onu her türlü darbeye karşı daha korumasız ve çıplak bırakır.

IV. Dijital Çağda Kırılganlığın Yeni Yüzü: Sosyal Medya ve Korku Sarmalı

Bugünün felaketleri sadece sahada değil, avuçlarımızın içindeki ekranlarda da yaşanıyor. Nepal’deki felakette sosyal medya bir yandan yardım çığlığı olurken, diğer yandan kolektif bir panik makinesine dönüştü. Bölgedeki bir psikoloğun dediği gibi: "Sosyal medya çoğu zaman acıyı dramatize ederek korkuyu büyütüyor. Dehşet verici görüntülerin arkasına eklenen dramatik müzikler, insanların zaten kırılgan olan psikolojilerini darmadağın ediyor."

Bu durum, "duygusal bulaşıcılık" (emotional contagion) kavramının dijital bir kanıtıdır. Trajeden kilometrelerce uzaktaki insanlar bile bu ekran sarmalı aracılığıyla travmaya ortak olur. Kim ve Lee'nin (2023) vurguladığı gibi, afet anında bireyin hayat akışı sert bir şekilde kesintiye uğrar. Sosyal medyadaki kontrolsüz ve ajite edici içerikler bu kesintiyi derinleştirir; insanı derin bir anlamsızlık, çaresizlik ve felç olma hissiyle baş başa bırakır.

V. Dayanıklılık Söyleminin Tuzağı: Bireyselleştirilmiş Çözümlerin Yetersizliği

Yıkımların ardından hemen o popüler kavram atılır ortaya: "Dayanıklılık" (Resilience). Bize hep ayakta kalmamız, küllerimizden doğmamız, "güçlü olmamız" öğütlenir. Fakat Hill ve arkadaşlarının (2024) da gür bir sesle dile getirdiği gibi: "Artık bireysel gelişim masallarını bir kenara bırakıp, çekilen acıların altındaki sistemsel ve yapısal nedenlere bakma zamanıdır."

Nepal’deki trajediyi sadece doğaya yıkamayız. Bu yıkım; iklim krizinin, yetersiz altyapının, açgözlü politikaların ve insana değer vermeyen sistemlerin eseridir. Bütün bu kurumsal ihmaller dururken, çamurun içinde yakınını arayan insanlara "güçlü dur, dayanıklı ol" demek; sorumluluğu üzerimizden atmaktır, vicdanı uyuşturmaktır. Empati ve dayanıklılık kavramları, ne yazık ki çoğu zaman sistemin çürümüşlüğünü örten süslü birer ambalaja dönüştürülmektedir.

Sonuç: Kırılganlığı Kucaklamak ve Kolektif Sorumluluk

Nepal’deki sular çekildiğinde geriye sadece çamur ve yıkıntı kalmayacak; insanlığın yüzüne tokat gibi çarpan o kadim gerçek kalacak: Kırılganız. Kırılgan olmak bir zayıflık, bir ayıp değil; insan olmanın en yalın, en ham halidir.

Peki, bu acı farkındalıkla ne yapmalıyız? Dayanıklılık masallarıyla birbirimizi kandırmayı bırakmalıyız. Afet politikalarımızın merkezine en kırılganlarımızı —kadınları, çocukları, yoksulları— koymalıyız. Yaranın sarılmasında psikolojik desteği en az bir kap aş kadar acil bir ihtiyaç saymalıyız. Ve en önemlisi, bu gezegende birbirimize bağlı olduğumuzu, kaderimizin ortak olduğunu hatırlamalıyız.

Belki de kurtuluşumuz, sahte güç gösterilerinde değil; kırılganlığımızı samimiyetle kabul etmekte yatıyor. Ancak birbirimizin incinebilirliğini gördüğümüzde ve bu ortak kırılganlık zemininde birleştiğimizde daha adil, daha merhametli bir dünya kurabiliriz. Unutmayalım: Ne kadar güçlü görünsek de hepimiz, her an, her şeyimizi kaybedebiliriz. Ve belki de bu çıplak gerçeği kabullenmek, kuruyan kalplerimizin ve gerçek insanlığımızın yeniden başlangıç noktasıdır.

Zehra Asiye Öğretmen - 02 Eylül 2026 21:39

Ali Hocadan dünya turuna ilişkin bir gözlem serisi gelse ne güzel olur. Sosyal medyadan takip ettiğim kadarıyla bisikletle asya turu yapmıştı. Hocam yorumlara bakıyorsanız bu maceranızı paylaşın lütfen...:)

Muratcan Bektaş - 02 Eylül 2026 16:47

Ali Hocam cidden çok iyi bir yazı. Tekrardan hoşgeldiniz...

Sebahattin Öztürk - 01 Eylül 2026 11:02

Özlemişiz Ali Hocayı. Yine ufuk açıcı ve vizyoner bir yazı. Ülkenin bu zihinlere ihtiyacı var. Yazı için teşekkürler hocam.