SANAT TERAPİSİ

Dr. M. Zeki İLGAR

Sanat kavramı, günümüz dünyasında sadece estetik bir değerin sürdürülmesinden daha fazlasını ifade etmekte ve toplumsal olaylar, kişisel mücadeleler veya devrimlerle ortaya çıkan bir temel araç haline gelmektedir. Sanat, yalnızca bir düşünceyi, bir duyguyu veya bir anı soyut bir şekilde ifade etmektedir Bu süreç, hem sanatçıyı hem de izleyiciyi oldukça derinden etkileyen bir iletişim şeklidir. Sanatın terapi amaçlı olarak kullanımının, tarih öncesi zamanlara kadar dayanan köklü bir geçmişi vardır. Sanatın sunduğu farklı ifade yolları, hastaların ve danışanların ifade etmekte zorlandıkları duyguları dışa vurabilmelerine imkan tanımaktadır. Sanat terapisi, kişilerin iç dünyalarını keşfetmelerine, duygularını açığa vurmalarına ve yaşadıkları deneyimleri anlamlandırmalarına yardım etmektedir (Maharramov, 2025).

1.Sanat Kavramı

Sanat, kişinin dünyasının dışa vurulduğu, kişisel yaşantıların estetik düzlemde yeniden kurgulandığı ve deneyimlenmesi mümkün olmayan durumların anlamlandırıldığı bir ifade biçimidir. Kişinin hayatında doğrudan deneyimlenmesi mümkün olmayan temel duygu ve düşünceler, sanat aracılığıyla simgeleştirilmekte ve kişi bu sayede yaşantı zenginliği kazanmaktadır. Nitekim sanat, kişilere alternatif bazı gerçeklikler sunarak onların hem psikolojik hem de toplumsal alanda dönüşüm geçirmelerine imkan tanımaktadır. Sanatın psikoloji disipliniyle ilişkisi, antik çağdan bu yana süren bir bağa işaret etmektedir. Aristo'nun "katarsis" kavramıyla ifade ettiği gibi, sanat kişinin içsel dünyasında bastırdığı duygularını dışa vurmasını ve bu yolla ruhsal olarak arınma yaşamasını sağlamaktadır. Goethe’nin “Werther” adlı yapıtını yazarak intihar etme arzusunu bastırdığına ilişkin anlatımı da sanatın terapötik gücüne vurgu yapan tarihsel örneklerden birisidir (Ersoy, 2016).

Sanat, kişinin başkalarıyla paylaşmakta zorlandığı travmaları ile bastırılmış yaşantıları estetik simgler aracılığıyla ifade edebilmesine imkân sunmaktadır. Bu nedenle sanat, hem güncel hem de tarihsel bağlamda tedavi edici bir araç olarak kullanılmış ve günümüzde de kullanılmaya devam etmektedir (Demir, 2023).

Sanat, tarih boyunca farklı toplumlarda ve dönemlerde farklı biçimlerde ortaya çıkarak iletişim ve anlam üretme aracı işlevi görmüştür. Endüstri Devrimi sonrasında yaşanan toplumsal dönüşüm, sanatın işlevini ve konumu değiştirirken modern insanın yalnızlaşması ve aile yapısındaki hızlı dönüşüm, sanatın iyileştirici yönüne duyulan ihtiyaçları artırmıştır (Selçuk, 2024).

‘Sanat, insandaki güzeli sevme ve bundan ruhsal bir zevk alma duygusundan doğmuştur’’ (Arseven, 1952). Burada sözü edilen güzellik kavramını anlamak ancak insan olmakla mümkündür. Bu durum bir insan ürünü olan sanatın, insan aracılığıyla insanlar için yapılıyor olmasından kaynaklanmaktadır. İçerik her koşul altında insana aittir. Sanatta kullanılan güzellik kavramı, günlük hayatta kullandığımız anlamından çok daha fazlasıdır. Bu yüzden sanat yapıtlarından bahsederken içerik olarak mutlak olmayan güzeli de kabul ederiz (Özdemir, 2019).

2.Terapi Süreci

Sanat Terapisi, en genel anlamıyla insanların kendilerini ifade ederken ve başkalarıyla iletişim kurarken sanatı araç olarak kullanmasıdır. Sanat terapisi özellikle sözlü iletişimde güçlük çeken bireyler için alternatif bir terapi yaklaşımı olarak kullanılmaktadır. Sözlü iletişim sorunu olmayanlar açısından da oldukça etkili olan bu terapi yaklaşımında sanatsal materyal kullanılmakta ve bireyin iç dünyasının dışarıya yansıması sağlanmaktadır. Bu terapi tekniğinde işitme, dokunma, görme gibi duyuların tümü aktarım aracı olarak kullanılmaktadır. Sanat terapisinde amaç, sanat yapmak veya sanatsal nitelikte bir ürün üretmek değildir. Önemli olan sanat yoluyla bireyin duygularını dışa vurmasını sağlamaktır.

Sanat terapisinin kuramsal temellerinin, psikanalitik kuramın öncüsü olan S. Freud’un oluşturduğu paradigmalara dayandığını söylemek mümkündür. O dönemlerde batılı toplumlarda iletişimin temelini yoğunluklu olarak sözel iletişim oluşturduğundan, terapi uygulamaları ağırlıklı olarak konuşma yöntemiyle yapılıyordu. Sanat terapisi üzerine yapılan araştırmaların sürdüğü sıralarda, sanat türlerinin psikoteröpötik uygulamalar üzerinde yararlı olacağı konusunda araştırmalar aracılığıyla konuyla alakalı bilimsel çalışmalar sürmekteydi (Özdemir, 2019).

Sanat terapisi; bireyin olumlu gelişimini sağlamak, fiziksel ve zihinsel sorunları azaltmak, çatışmalarını çözmek ve stres yönetimine yardımcı olmak amacıyla çeşitli sanatsal materyallerin teşhis ve tedavi amaçlı kullanılmasını içerir. Sanat terapisi, farklı sanatsal malzemelerin duygusal özellikler ile klasik psikoterapötik yaklaşımları birleştirmektedir. Bu yaklaşım sinema, resim, müzik, tiyatro, dans ve hareket gibi sanatsal uygulamalar alanındaki tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Görsel sanat, renkleri ve çizgileri kullanarak insanların iç dünyalarında yolculuklar yapmasını sağlayan bir alanı kapsamaktadır.

Görsel sanatların bu anlatım özelliği, kişilerin kendilerini keşfetmelerine ve içsel algılarını geliştirmelerine yardım eder. Bu tür sözsüz ve ifade edici destekler ruhsal tedaviyi mümkün kılmaktadır. Görsel sanatların bu işlevsel yönü sağlık sektöründe sağlam bir köprü özelliği taşımaktadır. 1969'dan beri sanat terapisi ve sağlıkla aktif anlamda ilgilenen Amerikan Sanat Terapisi Derneği’ne göre, görsel sanat terapisi, kişilerin kişisel sorunlarını ve çatışmalarını çözme, davranışlarını doğru yönetme, psikolojik baskıyı/stresi azaltma ve kendilerini takdir etmeyi geliştirme konusunda etkilidir. Aynı zamanda insanların kişisel bilinçlerini artırmalarına ve kendini gerçekleştirmelerine yardımcı olmak anlamına gelmektedir (Bostancıoğlu ve Kahraman, 2017).

Sanat terapisi, her yaştan bireyin bedensel, ruhsal ve duygusal yönlerden gelişimini sanatın yaratıcı gücünden yararlanarak iyileştirmeyi amaçlayan temel bir disiplindir. Bu disiplin, kişinin iç çatışmalarını ve sorunlarını çözmesi, stresini kontrol etmesi, yeteneklerini keşfetmesi ve içgörü kazanması gibi alanlarında sanatın yaratım süreciyle yardımcı olduğu konusundaki yaygın inanca dayanmaktadır (Coşkun, 2018).

Sanat terapisi, yalnızca modern bir buluş değil, aynı zamanda kökleri çok eskilere dayanan evrensel nitelikli bir tedavi yöntemidir. Antik çağda insanların mağara duvarlarına resim yapması, ölülerini mumyalaması, tören maskelerini oyması, parşömen üzerine resim yapması gibi modern zamanlarda farklı tekniklerle baskı yapılması, macun kalıp yapımı ve çamurla çizimlerin yapılması gibi örnekler bu durumu örneklemektedir. Ruhun gerçekliğini çizgilerle ve şekillerle yansıtarak insanları iyileştirmeye odaklanırken, aynı zamanda onun entelektüel temelini oluşturan sanat, dışavurumculuk, fenomenoloji, gerçeküstücülük ve varoluşçulukla doğrudan ilişkilidir (Sağ, 2023).

Case ve Dalley’e göre (2006) sanat terapisi, bireyin içsel dünyasına anlam vermesine, bilinçdışı duygularını dışa yansıtmasına yardımcı olan bir kendini ifade biçimidir. Bu yönüyle yaratıcı sorun çözme faaliyetlerini de harekete geçirmektedir. 21. yüzyılın başından beri sanat terapisi farkındalığı arttırması, duygusal çatışmaları uzlaştırması, sosyal becerileri geliştirmesi, problemleri çözmesi, kaygıyı azaltması, davranışları yönetmesi, öz-saygıyı arttırması ve gerçeğe yöneltmesi anlamında terapötik yönden değerlendirilmektedir (Case ve Dalley, 2006).

Sanat terapisi, bireyin içsel yaşantılarını, bastırdığı ve sözel olarak anlatamadığı duygularını sanatsal öğeler yardımıyla ifade etmesi sürecidir. Terapist, sanat yapmanın veya ortaya çıkan sanatsal malzemenin estetik değerleriyle ilgili değil, performans kaygısı duymaksızın, bireyin ifade edebileceği terapötik ihtiyaçları yönündedir (Malchiodi, 2011). Sanat terapistleri çoğunlukla yaratıcı sürecin kendi doğasının önemini ve doğal olarak iyileştirici gücünün olduğu inancıyla güdülenirler (Spaniol, 2001).

2.1.Ana Nitelikleri ve Katkıları

Sanat terapisi, Freud ile Jung’ın mirası düşlerin çözümlenmesine yönelik çalışmalara dayanır (Altınal, 2020; Çalık, 2020; Çavuşoğlu ve Özpar, 2024), sanatları dışavurum vasıtası olarak kullanmayı kapsar, duyguları keşif maksatlı öznel içsel alana gitmeye gereksinir, duyguları; görsel sanat, hareket, yazı, drama, ses ve öteki sanatsı araçlar yoluyla dışavurma şeklinde ifade eder, bir yanıyla öznel gelişimi hedefler, serbest bırakmayı destekler, içgörüye taşır, öz kavrayışa aracılık eder, yaratı yetisini aktive eder, şuurun transpersonel taraflarında uyanış vasıtası rolü üstlenir, limit tanımaz (Aydın, 2012), modern zamanların bir icadı değildir, kökleri eskilere değin uzanır (Öz Çelikbaş, 2019), özünü açma veya aynalama vasıtasıdır (Adar ve Akoğlu, 2023),

Sanat terapisi imgelem temellidir, güven eksenli etkileşme yönelimlidir, oyun ile oyunsu uygulamalara konum açar, kuvvetli data erişimine elverişlidir, disiplinler arası uygulamalara çehresi dönüktür, eylem eksenlidir, imgelemi ve fenomenlerini keşfe elverişlilik gösterir, imgesel potansiyele dayalıdır, birleşiktir, sanata dayalı iyileştirme yönelimlidir, doğaçlamalar temellidir, yansıtıcı veya aynalayıcıdır, tamamlayıcıdır (Çalık, 2020),

İyileştirme ve muhafaza edici bir etkiye sahiptir, rahatlık hissi verir, yaşam konforu seviyesinde artış sağlar, bireyin ruhsal dayanıklılık düzeyini artırır, yıkıcı hisleri etkisizleştirmeye aracıdır, baş etme gücünde artışa destekçidir, direkt bir iyileştirme vasıtası değildir, ağırlıklı olarak destekleyici bir yol şeklinde kullanılır (Akt. Özsavran, 2022),

Sembollerin aracı gücünden faydalanmak suretiyle duyguları ve inançları ifade etme seçeneğidir, öz anlatı dilidir, değişime taşımaya fırsattır (akt. Demir, 2021), dışavurumcu yaklaşımların en etkilisidir, intrapsisik çözümleme lazeridir, çözümün yıldız takım arkadaşıdır, pozitif gelişmenin tramvayıdır, isim bulma ve ruhsal yaraları iyileştirme reçetesidir (Akt. Özsavran, 2022).

Sanatsı müdahalelere konum açar, elverişli iklimin tesisini gerektirir, yakınmaları noksanlaştırır, zorlanım idaresine güç verir, sağlıklılığı varış noktası seçer, özün öze sunusu öz şefkate meyil verir, kendilik değerinin yükseltimine sırtını dönmez, öz izleme dayalı psikolojik bir uygulama sahası yaratımını hedefler.

Birleşik sanat terapisi uygulamasını aktüel çehre kabul eder, psikoterapi sahasında sanat dili ile yaratı yetisinin partnerliğidir, terapi sahası ile sanat sahasının etkileşmesidir, yaratı gücü eliyle mayalanır, küresel bir dışavurum biçimidir, kişi eksenlidir, öz destek sevdalısıdır, öz mesuliyeti öncüller, güçlendirmecidir, dışsal gerçeklikle etkileşme düzenleyicisidir ve dayanışmacıdır.

Destek alıcı eş terapistliği rolü muhalifi değildir, destek alıcıya seyirci rolü vermeye gönlü rıza göstermez, destek alıcıya katılımcı rolü verilmesi taraftarıdır, terapist, destek alıcı, sanatsal materyaller ve ortaya konulan yaratıya dayalı sanatsı mahsulü ana bileşenler olarak kabul eder, sanatın; üretildiğinde ve üretilene tanıklık edildiğinde iyileştirdiğini savunur, sanatı; izne tabi bulunmayan veya kabullenilemez görülen, saha açılmayan hisleri özgür bir biçimde dışa vurmayı olanaklı kılan bir araç şeklinde görür ve dışavurumu zor görünenleri cesurca takdim yoludur.

Subjektif gerçekliğin destanını yazan bir yeni dil olarak kabul görür, psikoterapi olarak sanatı ise; sanat öğeleri ile sanat dilinin terapi sahasında veya iyileştirmeye taşıyan bir araç olarak kullanımının bir anlatımı şeklinde ifade eder.

Sanat mahsullerinin tamamının bir konukmuşcasına karşılanmasını vurgular, sanatla fanteziye dayalı etkileşmeyi görür, sanat ile fantezi eksenli etkileşmeyi; sanat mahsulünün lisana dökmeye çalıştığı manaların veya anlamın fanteziye ve sezgiye dayalı şekilde kavranımı ve söze dökümü biçiminde tanımlar.

Terapi seanslarının akışı veya yapılanmasının kavramsal karşılığı olarak; seans mimarisi terimini kullanır, seans mimarisini; yaratının eksen kabul edildiği buna karşın söze dayalı manalandırma ile söz eksenli terapi yöntemlerinden de yararlanılan akış biçiminde ifade eder, söze dayalı yöntemlerin hangi düzeyde aktive edileceğini terapistin yönelimiyle bağıntılı görür.

Sanatı yalnız başına yeter görüp söz eksenli tekniklere konum açmama veya gerekir görmeme temelli çalışmaları nezaketle karşılar, sanatı yalnız başına yeter görmeyip söz eksenli teknik kullanımı yolu izleme yönelimli uygulamaları da nazikce ağırlar.

Yaratım kavramını; sanat ehli, his ile malzeme üçlüsü arasında beliren bir oyun olarak ifade eder, estetiğe dayalı beceri örüntüsü, sanat yeterliği veya bilişsel yeterlik aramaz, sanatsal ürünü özden yansıyan bir parça kabul eder, içte bulunan sanatçı kesit ile burun buruna gelinen, kapasitesel olarak taşınan içsel parçanın iyileştirici kuvvetinden güç almak suretiyle öznel yaratı kapasitesiyle oyun oynama devinimi gösterilen, varoluşun sağlandığı, içgörünün yakalandığı bir yer olarak kabul edilir ve özetlenebilir, tefekkür ile aynalama eksenli bir terapi akımı şeklinde kabul bildirimi alır, aktüeldir ve birçok kuram gibi gelişimini sürdürmektedir (Çavuşoğlu ve Özpar, 2024).

2. 2.Terapi Amaçları

Sanat terapide temel amaç, danışana duygusal farkındalık ve spontanlık kazandırmak, farklı sanatsal çalışmalar aracılığıyla danışanın ego işlevlerini yeniden düzeltmektir (Göktepe, 2015). Sanat terapisinde amaç estetik bir eser yaratmak değil; bireyin kendini sorgulamadan, hırpalamadan ve özgürce ifade ederek içgörü kazanmasını sağlamaktır.

Sanat terapisi; dışavurumu sağlamak, öz ifadeye aracılık etmek, terapi güdülenmesini artırmak, katılım düzeyinde artış sağlamak, öz anlatı düzeyi düşük bulunanlara fırsat yaratmak, sorunların çözüme taşımasını olanaklı kılmak, duygusal bilinçlilik oluşturmak, ruha baskı etkili duygusal yüklerin ağırlığını hafifletmek, öz etkileşmeye aracılık etmek, egonun fonksiyonlarını düzenlemek, elverişsiz unsurları iyileştirmek ve tesirlerini etkisizleştirmek ve onarmak şeklinde sıralanabilir (akt. Öz Çelikbaş, 2019; Bostancıoğlu ve Kahraman, 2017). Bu amaçların gerçekleşmesinde sanatsal faaliyetlerin iyileştirici etkilerinin bulunduğu görülmektedir. Sanatın iyileştirici ve özgürleştirici etkileri tarihsel süreç içerinde öne çıkmaktadır.

Sanat terapisinin temel amacı, kişiye kendini özgürce ifade etme fırsatı vermek, estetik yönünü ortaya çıkarmak ve yaratıcılığını arttırmaktır. Sanat terapisi psikolojik, gelişimsel, zihinsel sağlıksal, davranışsal ve nörolojik kaynaklı birçok bozukluğu tedavi eden temel bir yöntemdir (Öz Çelikbaş, 2019).

Terapi oturumunda önemli olan danışanın yaratıcı sürece dahil olması, mevcut duruma özgü ve danışana yararlı olabilecek sanat aktivitelerinin seçilmesi, danışanın yaratıcı sürecin sonunda karşılaştığı görsel, işitsel veya duyusal imgelemlerin ve deneyimlerin psikoterapistle paylaşılmasını kolaylaştırıyor olmasıdır. Bu noktada, sanat terapisini öteki pek çok yönteme göre daha güçlü kılan özelliği, en acı veren konuları bile bireyi rahatsız etmeden ele alabilmesidir (Steele & Kuban, 2003).

Sanatla terapide; çeşitli film ve belgesellerden, müzikten, kitaplardan, müzelerden, yaratıcı dramadan, oyundan, danstan ve hareketten yaygın olarak faydalanılmaktadır. Geleneksel sanatlar, müzik, resim, ebru, biblioterapi ve atölye çalışmalarının terapi amacıyla kullanımı, bireyin sadece ego doyumunu sağlamakla kalmamakta, onun sosyal işlevselliğini de artırmaktadır. Sanat aslında duygu dışavurumunun etkili bir yoludur. Çocuklar açısından oyun en ciddi iş olduğu kadar aynı zamanda bir sanattır. Çocuk, oyunda bütün keşfediciliğini ortaya koyar. Oyunla tedavi, çocuk psikiyatrisinin vazgeçilmezidir. Aynı şekilde yatişkin hastalar için de sanatın hem eğlenceli hem disiplinli bir yöntem olarak tedavide kullanımı benzer etkiyi yapmaktadır (Göktepe, 2015).

2.3. Terapi Aşamaları

Sanat terapisinin aşamaları farklı kaynaklarda farklı şekillerde sıralanmaktadır. Ancak genel kabul gören aşamalandırma aşağıda sunulmuştur.

2.3.1.Konu Seçimi Aşaması

İlk aşama, çalışılacak konuyu belirleme aşaması olarak da ifade edilir. Bu aşamada; sanatın yanı sıra söz eksenli teknikler veya konuşmaya dayalı terapi uygulamalarına da saha açılır, işlenecek problem, içerik veya tema saptanır, çalışılacak temanın çerçevesi çizilir.

2.3.2.Hazırlık Aşaması

İkinci aşama, geçiş aşaması, sanat üretim alanına geçiş aşaması şeklinde de isimlendirilir. Bu aşamada; sanatsal yaratılar ortaya koymaya geçiş eksenli hazırlanılır, alıştırma veya oryantasyon inşa edilir, zorlanım etkili hususlara ilerleme hedeflenir, fiziksel, psikolojik hazırlık çağrısına konum açılır, bilinçlilik pratiklerinden istifada edilir, nefes pratiklerinden faydalanılır, müzikten güç alınır, vücudun çağrılarına yanıt sunumuna yönelim gösterilir ve duyum bilinçliliği sağlanır.

2.3.3.Yaratı Aşaması

Üçüncü aşama, sanat yaratımı aşaması biçiminde de adlandırılır. Bu aşamada; teşvik sunumunda bulunulur, yüreklendirme yolu izlenir, katılımı ve dayanışma eksenli bir yaklaşım ortaya konulur ve sanatsal mahsulün ortaya konulması olanaklı kılınır.

2.3.4.Anlamlandırma Aşaması

Dördüncü aşama, sanatın, yaratıya dayalı mahsulün iletileri ile manasını kavrama aşaması olarak da ifade edilir. Bu aşamada; sanatsal mahsulün taşıdığı anlamlar işlenir, ortaya konulan sanatsal mahsulün içerdiği açık veya saklı iletiler konuşulur, sanat yaratısı mahsulünde konum açılan imgelerin taşıdığı öznel ve saklı manalar ile iletilerin sözelleştirilmesi olanaklı kılınır, çalışmaya ad koyma hususunda serbestlik tanınır, çalışmadan öze yansıyan manaların yazı veya söze dayalı ifadesine müsaade edilir, ilgi; çalışmada konum açılan çizgilere, şekillere, formlara, sahayı kullanım tarzına, dokulara, tonlamalara ve renklere yöneltilir ve eklenilecek ya da değişime gidebilecek bir şeylerin bulunmadığı yönünde bir söylem belirdiğinde izleyen aşamaya geçiş sağlanır.

2.3.5.Bağlantıyı Çalışma Aşaması

Beşinci aşama, bağlantıyı konuşma, kavranılan olguların dışsal gerçeklik durumuyla bağlantısını konuşma aşaması şeklinde de isimlendirilir.

Bu aşamada; edinilen içgörüyle dışsal gerçeklik arasında bağıntı kurulur, gelinen nokta ile dış gerçekliğin benzeşik ve farklılaşan taraflarının ortaya konulması hedeflenir ve değerlendirmeye gitmeden faydalanılır (Çavuşoğlu ve Özpar, 2024).

2.4.Terapist - Danışan İlişkisi

Sanat terapisi uygulamalarında iyileştirmeye, destek sunumuna, yaratıya, dönüştürmeye, kılavuzluğa, dayanışmaya, tanıklığa ve dostluğa dayalı bir terapist-birey ilişkisinin kurulması beklenir (Çalık, 2020). Bu nitelikleri taşıyan sağlıklı ilişkinin iyileştirici etkisinden de yararlanılmış olmaktadır.

2.5.Terapistin Rolü

Sanat terapisi uygulamalarında terapist; yetkin, tanıyan, anda bulunan, yargısız ve yansız, tanıklık eden, adanık, içten, sanat eğitmeni, saygılı ve kişi eksenli davranan, becerili, kavrayan, dışavuruma aracı, araştıran, açığa çıkaran ve zenginleştiren bir rol üstlenir (Çalık, 2020; Çavuşoğlu ve Özpar, 2024).

Sanat terapistinin sanat eğitmenliği rolünün kavramsal karşılığı olarak yüreklendirme ve ile destek sunumunu içeren; üçüncü el terimini kullanır, üçüncü el kavramını; üçüncü bir el varmışcasına sanatsal ürün ortaya koyma periyodunu tutma ile desteklemenin bir anlatımı şeklinde tanımlar.

2. 6.Kullanılan Teknikler

2.6.1. Sanatsal Materyal Kullanma Tekniği

İyileştirme veya iyileşme eksenli kullanılan sanat malzemeleri, sanatsal materyallerden yararlanma şeklinde de isimlendirilir. Konuşma terapisindeki sözelleştirme tekniğinin alternatifi olarak ifade edilebilir.

Sanatsal materyaller:

• Dışavurmaya veya özünü ifadeye aracı işlevi görür,
• Bilinçlilikte artış sağlar,
• Birey ile ilgili bilgilere erişim sağlamayı olanaklı kılar. Kişinin seçtiği malzemeler aynı zamanda kendisinden de birtakım anlamlar taşır ve kim olduğuyla veya ne yaşadığı ve ne ifade etmek istediğiyle ilgili ipuçları, işaretler ve bilgiler takdim eder.
• Bireyin özdeşlik geliştirdiği, gereksindiği, hissettiği, düşlediği, düşündüğü, umduğu şeylerin lisanı vazifesi görür,
• Kişinin gereksindikleri, sorun sahaları, terapi hedefleri ve hazır bulunma seviyesine bağlı şekilde belirlenir ve uygulanır. Lüzum hasıl bulunduğunda terapist bireyi eğitme yoluna gider (Çavuşoğlu ve Özpar, 2024)

2.6.2. Destek Sunucu Araçlar Kullanma Tekniği

Sanatsal materyaller kullanma tekniği başlığı altında da biriktirilebilir. Sanat terapi yaklaşımı odaklı terapi periyodunda kullanılan destekleyici araçlar: Filmler, belgeseller, müzik, müzeler, kitaplar, drama, yaratıcı drama, oyun, dans, resim, gelenekçi sanat türleri, ebru, bibliyoterapi ve sanat atölyesi çalışmaları olarak sıralanabilir (akt. Öz Çelikbaş, 2019).

2.6.3. Psikoterapötik Yönerge Sunma Tekniği

Yönerge; destek sunulan kişi veya gruptaki kişilerden ilgisini yöneltmek suretiyle sanatsal yaratılar ortaya koyacaklarının istendiğini açıklayan sözel bildiri olarak tanımlanır. Kelimeleri, tümceleri, soruları, deyişleri içerebilir. Kolaylaştırıcı, içgörüyü destekleyici bir pusuladır.

Yönergelere; psikoterapötik hedefler ile seans içeriği de kaynaklık edebilir. Yaönergelerin saptanması sırasında:

• Çalışılan bireylerin yaşları,
• Bireysel ve grup terapisinin temsillediği; terapi hizmetlerinin şekli,
• Bireyin sanatsı lisana yatkınlığı,
• Terapi periyodunun aşaması,
• Kişinin sanatsı materyallerle akrabalığı,
• Terapist-birey diyaloğunun iklimi,
• Çok kültürlülüğe özgü değişkenler,
• Kültür ile kültürel başkalaşmalar,
• Kişinin bireysel vasıfları,
• Bireyin engel durumları gibi hususların gözetilmesi icap eder.
• Tanıma eksenli yönergeleri başlangıç seanslarında, derin içeren veya deştirici yönergeleri ilerleyen seanslarda takdim etmek kıymetli görülür. Yönergelerde standartlaştırılmış bir form sözkonusu değildir. Ana ölçüt; bireyin göreceği üstün fayda ile esenlik düzeyindeki artıştır (Çavuşoğlu ve Özpar, 2024).

2.6.4.Öteki Teknikler

Sanat terapi yaklaşımı bütüncül uygulamalara elverişli ve sözü edilen müdahale şekillerine yüzü dönük bir duruş ortaya koyması hasebiyle kendine özgü tekniklerin yanı sıra öteki terapi yaklaşımlarından ödünç aldığı teknikleri de kullanır.

En yaygın kullanılanlar açıklama, kabul, yüreklendirme, teşvik sunumu, etkin dinleme, konuşmaya açık davet, destek sunma, alıştırmalar, benzetim veya analoji, oyun, anlama yönelimli ve anlayış bildirimli teknikler bu grupta bulunan tekniklere örnek verilebilir.

Sanat, evrim sürecinde motivasyonları, dürtülerini, duygularını ve iç düşüncelerini aktarma ve insana eşlik etme konusunda etkili bir araç haline gelmiştir. Sanat, özellikle bireylerin ruhsal yapılarına yönelik olarak yaptığı araştırmalarını derinleştiren Freud'un başlatmış olduğu paradigma değişiminden sonra, psikoterapide bireylerin bilinçdışına kapı açmada etkili bir araç haline gelmiştir. Sanat çalışmalarının bu güçlü etkisi zamanla psikodinamik kuramın gücüyle birleşerek psikoterapi çatısı altında terapi yöntemleri arasında yerini alan sanat terapisinin doğuşunu sağlamıştır. İnsan türü değişim ve dönüşüm sürecini sürdürmektedir. Bu süreçte insanın bilimle dönüşümüne eşlik eden araçlardan birisi de sanattır (Okcu, 2022). Bu sebeple sanatın psikoterapiye yaptığı katkı göz ardı edilemez. Sanatı bilinçdışını yansıtma aracı olarak aktifleştiren temel yaklaşım psikodinamik sanat terapisi yaklaşımıdır. Bu yaklaşım kapsamında yapılacak olan çok boyutlu araştırma ve çalışmaları, bireye ve psikoterapiye ilişkin kuramların geliştirilmesine katkı sunmaktadır (Sağ, 2023).

3. Sanat Terapilerinin Gruplandırılması

Kendisini konuşarak ifade edemeyenler açısından sanat terapisi, belirli semboller aracılığıyla bireyin zihninde yer kaplayan negatif düşüncelerin açığa çıkartıldığı her disiplinde uygulanabilir bir tedavi biçimidir. Heykel, seramik, müzik, dans ve hareket gibi çok sayıda işitsel ve görsel sanat terapide kullanılmaktadır (Özdemir, 2019).

Sanat terapi çeşitleri;

• Bibliyoterapi,
• Müzik terapi,
• Dans ve hareket terapisi,
• Yazma terapisi,
• Şiir terapi,
• Masal terapi,
• Sinema ve film terapisi,
• Drama ve tiyatro terapisi,
• Resim terapisi,
• Psikanalitik sanat terapisi,
• Mandala sanat terapisi,
• Arketipal sanat terapisi,
• Bilişsel davranışçı sanat terapisi,
• Birleşik sanat terapisi şeklinde sınıflandırılabilir (Soysal Acar ve Coşkun Düzakın, 2020; Öz Çelikbaş, 2019).

Bu terapilerin her birinin çok etkili uygulama alanları ve farklı biçimleri bulunmaktadır. Terapistlerin bu gücü kullanarak başarılı sonuçlar almaları kolayca mümkün olmaktadır. Özetle ifade etmek gerekirse sanat terapisi, resim, müzik, drama ve dans gibi yaratıcı süreçlerden yararlanılarak duyguların, düşüncelerin ve bilinçdışı süreçlerin ifade edilmesine yarayan etkili bir psikoterapi yaklaşımıdır. Sözlü iletişimin yetersiz kaldığı durumlarda kişilerin travmalarla, stresle ve psikolojik zorluklarla baş etmesini desteklemektedir.

8. Sanat Terapisinin Uygulama Alanları

Sanat terapisi, bireysel ve gruplar halinde her yaştan bireye kolayca uygulanabilir. Bu terapinin kullanıldığı başlıca tanılama ve iyileştirme alanları oldukça çeşitlilik gösterir. Bunlara madde bağımlılığı, travma ve sonrası stres bozukluğu, anksiyete, aile ve ilişki problemleri, istismar, kronik hastalıklarla mücadele, kayıplar, hamilelik örnek olarak verilebilir. Bunların yanında herhangi bir rahatsızlığı olmayan bireyler de kişisel gelişim amacıyla sanat terapisi talep edebilirler. Sanat terapisi; başlıca hastaneler, sağlık merkezleri, kamu ve sivil toplum kuruluşları, özel işletmeler ve eğitim kurumları da dahil ihtiyaç duyulan her kurumda uygulanabilir (Özdemir, 2019).

9. Sonuç

Sanat terapisi, bireyin yaratıcı gelişimini, yeteneklerini, içsel ve dışsal çatışmalarını, ilgilerini, görsellik ve imgeleme boyutunda ele almaktadır. Gerçekte sanat terapisinin temelinde, bireyde sanatla ortaya çıkan yaratıcılığı ve imgeleme gücünü kullanarak, bunun bir dışavurum aracı gibi kullanılması ve bireyin ruhsal anlamda rahatlamasını sağlamak yatmaktadır. Sanat psikoterapisiyle bireyin benlik değerindeki hasarın onarılarak, farkındalık, iletişim ve içgörü becerisinde artış sağlanabilmektedir. Sanat terapisinin; bireyin sorununun tanımlanması, iç dünyasındaki çatışmalarının ifade edilmesi, dış dünya konusunda farkındalığın arttırması, davranışlarını yönetebilmesi, kendini iyi anlatabilme becerisinin geliştirilmesi, bunların sonucunda kaygıyı azaltması, kendine olan güveni ve saygıyı arttırması nedeniyle ruhsal bozukluklarda iyileştirici özelliği bulunmaktadır. Bireylerin negatif duygu ve düşüncelerinin sanat terapisiyle daha kolay ifade edebildiğinin fark edilmesiyle birlikte ruhsal ve bedensel bozukluklarda sanat terapisinin kullanılması yaygınlaşmıştır (Özdemir, 2019).

Sanatla ilgilenen ve sanatçı yönü güçlü olan terapistlerin destek talebinde bulunan her yaştan danışanla çalışırken sanat terapisinden yararlanması hem işinin kolaylaştırmakta hem de sonuç almasını hızlandırmaktadır. Sanat terapisi uygulanan danışanların süreci yarıda bırakma olasılıkları da azalmaktadır.

KAYNAKÇA

Adar, K. ve Akoğlu, B. (2023). Yetişkinlerde sanatla terapi teknikleri ile yapılan grup uygulamasının ruhsal belirtiler psikolojik iyi oluş ve bilişsel esneklik üzerine etkisi. International Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 9 (68).

Altınal, B.E. (2020). “Sanat terapisi.” Klinik psikolojide kullanılan psikoterapi yöntemleri. (ed. F.Bal). Nobel yayınları.

Aydın, B. (2012). Tıbbi sanat terapisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 4 (1).

Bostancıoğlu, B. ve Kahraman, M. E. (2017). Sanat terapisi yönteminin ve tekniklerinin sağlık iyileştirme gücü üzerindeki etkisi. Beykoz Akademi Dergisi, 5 (2).

Case, C., ve Dalley, T. (2006). The therapy in art therapy. The Handbook of Art Therapy. Routledge.

Coşkun, B. (2018). Bir bilimsel disiplin olarak sanat terapisi. Journal Turkish Family Physician. 09 (3): 93-96. Doi: 10.15511/tjtfp.18.00393

Çalık, M. (2020). “ Dışavurumcu terapiler.” Kilinik psikolojide kullanılan psikoterapi yöntemleri. (ed.F.Bal). Nobel Yayınları.

Çavuşoğlu, Ş. ve Özpar, B. (2024). “Sanat terapisi.”Psikolojik danışmada güncel yaklaşımlar-2. (ed. Ş. Baştemur ve M.A. Kurşuncu). Nobel Yayınları.

Demir, V. (2021). Şizofrenide grup psikoterapisi: Sanat terapisi ve bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi programlarının etkililiğinin karşılaştırılması. (Doktora tezi), Üsküdar Üniversitesi.

Demir, V. (2023). Klinik uygulamalarda sanat terapisi tedavi müdahaleleri için bir kılavuz. Atlas Akademik Basım yayınevi.

Ersoy, A. (2016). Sanat kavramlarına giriş. Hayalperest Yayınevi.

Göktepe K. A. (2015). Sanat terapi. Nesil Yayınevi.

Maharramov, H. (2025). Sanatın zihinsel bozukluklar üzerindeki terapötik kullanımı. Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi, 6(10), 80-101.

Malchiodi, C. A. (Ed.). (2011). Handbook of art therapy. (pp.1-10). Guilford Press

Okcu, C. (2022). Psikodinamik yönelimli sanat terapisi. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 5(10), 31-41.

Öz Çelikbaş, E. (2019). Dışavurumcu sanat terapisi. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(1), 20-37.

Özdemir, M. (2019). Plastik sanatlar ve psikoloji ilişkisi: resim sanatının psikoterapide kullanımı. (Yüksek lisans tezi) Doğuş Üniversitesi.

Özsavran, M. (2022). Mandala sanat terapisinin özel gereksinimi olan çocukların annelerinin konfor düzeyine etkisi: Kontrollü randomize çalışma. (Doktora tezi), Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi.

Sağ, M. (2023). Sanat terapisinin psikolojik boyutları ve alılmamalar. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 63.

Selçuk, N. M. (2024). Sanat uygulamalarına disiplinler arası bir yaklaşım: Aile sanat terapisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Özel Sayı.

Soysal Acar, A.Ş. ve Coşkun Düzakın, S. (2020). Sanatta terapi ve yaratıcılık: Bir eğitim modeli olabilir mi? Nobel Yayınları.

Spaniol, S. (2001). Art and mental illness: where is the link?. The Arts in psychotherapy, 28(4), 221-231.

Steele, W. & Kuban, C. (2003). Using drawing in short-term trauma resolution. Handbook of art therapy, 139-151.