Kuşatılmış Ergenlik: "Suçlu Çocuk" Söyleminin Arkasındaki Sosyal Psikolojik Dinamikler

.

Dr. Ali Baltacı

.

Son dönemde Türkiye gündemini meşgul eden haber akışlarına, sosyal medya paylaşımlarına ve sokak dedikodularına baktığımızda ortak bir kaygı hakim: Giderek artan şiddet olayları, çeteleşme iddiaları ve tüm bunların merkezinde beliren gencecik yüzler. Kamuoyu vicdanı haklı olarak sarsılıyor; ancak hemen ardından tanıdık bir tepki mekanizması devreye giriyor. Sosyal medyada linç kampanyaları, "cezalar artırılsın", "reşit sayılmalılar" çığlıkları yükseliyor.

.

Oysa hukuk sisteminin bilinçli tercihiyle "suçlu çocuk" değil, "suça sürüklenen çocuk" diyoruz. Bu dilsel ayrım bir jargon seçimi ya da politik doğruculuk değildir; arkasında yatan devasa bir sosyal psikolojik gerçekliğin kabulüdür.

.

Peki, nasıl oluyor da bir çocuk ergenlik çağında şiddet içerikli bir eylemin failine dönüşüyor? Toplum olarak bu olguyu tartışırken neleri gözden kaçırıyoruz?

.

1. Sosyal Kimlik ve Aile Boşluğu: Çeteler Neden "Görünürlük" Sunar?

Sosyal Psikolog Henri Tajfel’in Sosyal Kimlik Kuramı, bireyin kendilik değerini ait olduğu gruplar üzerinden inşa ettiğini söyler. Ergenlik, benlik arayışının ve "Biz kimiz?" sorusunun en keskin sorulduğu dönemdir.

.

Sağlıklı bir gelişimde çocuk bu ait olma duygusunu aile, okul veya spor/sanat topluluklarında tatmin eder. Ancak sosyoekonomik adaletsizlikler, aile içi şiddet veya eğitimin kapsayıcılığını kaybetmesi gibi durumlarda devasa bir "aidiyet vakumu" oluşur. Tam da bu noktada, akran grupları ve sokak çeteleri devreye girer. Bir ergen için suç örgütü veya şiddet meylli bir sokak grubu; sadece maddi getiri değil, statü, korunma hissi ve itibar demektir. "Evde veya okulda bir hiç" olan çocuk, grupta bir "güç unsuruna" dönüşür.

.

Sinema tarihi, bu aidiyet ve görünürlük arayışının çocukları nasıl suça sürüklediğini muazzam sosyolojik analizlerle işler. Sergio Leone'nin unutulmaz eseri Bir Zamanlar Amerika (Once Upon a Time in America) filminde, Brooklyn'in yoksul mahallelerinde büyüyen Noodles ve arkadaşlarının henüz çocuk yaştayken sokak çetelerine kayışını izleriz. Aile yapısının yetersiz kaldığı, yoksulluğun ve çaresizliğin hüküm sürdüğü o sokaklarda çocuklar için çete, sadece bir suç örgütü değil; birbirlerini korudukları, var varlıklarını kanıtladıkları bir alternatif aileye dönüşür.

.

“Noodles, kaydım var. Ayağım kaydı... (Noodles, I slipped...)”
— Bir Zamanlar Amerika (Once Upon a Time in America, 1984) — Henüz bir çocukken polis kurşunuyla vurulan Dominic'in son sözleri

.

Benzer şekilde Rio de Janeiro'nun favelalarında geçen Tanrı Kent (City of God / Cidade de Deus) filminde de küçük yaştaki çocukların silahlarla çete savaşlarına dahil oluşunu görürüz. Zayıf ve görünmez kalmanın 'yutulmak' anlamına geldiği bir ekosistemde, suç araçları çocuğa kendisini ifade edebileceği yegane 'güç ve itibar' aygıtı olarak sunulmaktadır.

.

2. Dijital Medyada Şiddet ve Rol Modellerin Çöküşü

Albert Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı bize şiddetin ve suçun kalıtsal olmadığını, gözlemlenerek ve taklit edilerek öğrenildiğini kanıtlar. Bugün suça sürüklenen çocukların dijital ve fiziki çevrelerine baktığımızda, suç olgusunun artık sadece sokakta değil, dijital mecralarda da estetize edilerek üretildiğini görüyoruz.

.

• Dijital Medyada Şiddetin Normalleşmesi: Sosyal medya platformları, şiddeti bir "yaşam tarzı", çeteleşmeyi ise bir "sosyal sermaye" gibi sunan anlatılarla dolu. Sosyal psikolojide Duyarsızlaşma (Desensitization) Etkisi olarak adlandırılan durum tam da burada devreye girer: Şiddet söylemlerine ve görsel bombardımanına sürekli maruz kalan ergen, başkasının acısına karşı duygusal tepkiselliğini kaybetmeye başlar. Normalde empati ve suçluluk uyandırması gereken eylemler, algoritmaların yücelttiği "trend" videolara dönüşür.
• Cezasızlık Algısı: Sokakta veya ekranda gücü elinde tutan şiddet failinin cezasız kaldığını veya sosyal saygınlık gördüğünü izleyen bir çocuk için şiddet, sorun çözmenin ve itibar kazanmanın en kestirme yoluna dönüşür.

.

3. Etiketleme Kuramı: "Sen Zaten Suçlusun" Mesajı

Sosyal sapma literatürünün temel taşlarından biri olan Howard Becker'ın Etiketleme (Labeling) Kuramı, toplumun koyduğu damgaların bireyin özsaygısını nasıl şekillendirdiğini gösterir.

.

Suça bir kez temas etmiş ya da risk altındaki bir çocuğa medyada ve kamuoyunda "canavar", "ıslah olmaz" veya "potansiyel suçlu" muamelesi yaptığımızda, çocuğa şu mesajı veririz: Senin toplumdaki yerin burası. Çocuk bir süre sonra bu dışsal etiketi içselleştirir (Birincil Sapmadan İkincil Sapmaya geçiş) ve toplumsal beklentiye uygun şekilde "suçlu" rolünü tam zamanlı oynamaya başlar. Toplum, kendi koyduğu damganın kehanetini kendi eliyle gerçekleştirmiş olur.

.

4. Bilişsel Çarpıtmalar ve Sorumluluğun Dağılması

Bir çocuğun bir başkasına zarar verirken hissettiği suçluluk duygusunu nasıl bastırdığını anlamak için Bandura'nın Ahlaki Uzaklaşma (Moral Disengagement) kavramına bakmak gerekir. Suça sürüklenen çocuklar genellikle şu bilişsel mekanizmaları kullanırlar:

.

• İnsansızlaştırma (Inhumanization): Mağduru bir insan olarak değil, sadece bir nesne veya düşman olarak görmek.
• Sorumluluğun Dağılması: "Herkes yapıyordu", "Bana gruptaki abilerim söyledi" diyerek bireysel iradeyi grup kimliğinin ardına gizlemek.

.

5. Adli Süreçte Paradigma Değişimi: Onarıcı Adalet

Geleneksel "cezalandırıcı adalet" anlayışı "Kanun ne diyor ve ceza ne olmalı?" sorusuna odaklanırken; Onarıcı Adalet (Restorative Justice) "Kim zarar gördü, ihtiyaçları nelerdir ve bu zarar nasıl giderilebilir?" sorusunu sorar. Çocuk adalet sisteminde bu yaklaşım, çocuğu parmaklıklar ardına kapatıp suçu akademisine dönüştürmek yerine, failin yaptığı eylemin gerçek insani sonuçlarıyla yüzleşmesini sağlar.

.

Adli süreçlerde uygulanan çocuk uzlaştırma mekanizmaları, mağdur-fail arabuluculuğu ve toplumsal hizmet yükümlülükleri bu sistemin somut örnekleridir. Çocuk, tarafsız bir uzman eşliğinde mağdurun gözünün içine bakarak sebep olduğu acıyı anladığında (bilişsel empati geliştirme), soyut "yasa ihlali" somut bir "insani sorumluluğa" dönüşür. Dünya örneklerinde de görüldüğü üzere; failin topluma yararlı bir projede yer alması veya verdiği zararı tazmin etmesi yönünde kurgulanan adli süreçler, tekrarlayan suç oranlarını (tekerrür) düşürmekte geleneksel hapis cezalarına kıyasla belirgin şekilde daha başarılıdır.

.

Sonuç: Islah mı, Cezalandırma mı?

Gündemdeki duygusal infialler karşısında "daha ağır cezalar verelim" çığlığı atmak, bataklığı kurutmak yerine sivrisineklerle savaşmanın klasik bir yoludur. Cezaların artırılması, henüz beyindeki bilişsel kontrol ve risk değerlendirme mekanizmaları (ön lob / prefrontal korteks) tam gelişmemiş bir ergen için caydırıcı bir argüman oluşturmaz.

.

Sosyal psikolojik perspektif bizlere net bir tablo sunmaktadır: Suç eylemi bireysel bir tercih gibi görünse de, onu üreten ekosistem tamamen sosyaldir.

.

Bir çocuğu suçtan çekip almak istiyorsak;

1. Onu suça iten ailevi ve çevresel risk faktörlerini erken tespit edecek önleyici sosyal hizmet ağlarını güçlendirmeliyiz.
2. Çocuğa kaybettiği ait olma ve görünür olma ihtiyacını ikame edecek okul, spor ve kültür alanları açmalıyız.
3. Adalet sistemini bir "intikam" aracı olarak değil, çocuğu topluma yeniden kazandıracak bir onarıcı adalet mekanizması olarak kurgulamalıyız.

.

Çünkü unutmamalıyız ki; suça sürüklenecek bir ortam bıraktığımız her çocuk, sadece bir mağdur yaratmakla kalmaz; o ortamı inşa eden toplumun kolektif sorumluluğunun da bir aynasıdır.