Onaylanma ihtiyacı, insan olmanın en sessiz ve en sürekli gereksinimlerinden biridir. Kimisi bunu nadiren hisseder, kimisi için ise neredeyse her kararın, her sözün, her sessizliğin arka planında bu ihtiyaç çalışır durur. Beğenilmek, kabul görmek, değerli bulunmak — bunlar kulağa masum arzular gibi gelir. Ve öyledirler de, belirli bir sınıra kadar. Sorun, bu sınırın nerede çizildiğinde değil; çoğu zaman hiç çizilmemiş olmasındadır.

Varoluşun ilk anından itibaren başkalarının gözü bizim için bir ayna işlevi görür. Bir bebek güldüğünde annesinin de gülümsemesi, beyninde "iyi bir şey yaptım" biçiminde kodlanır. Bu öğrenme, salt sevimli bir refleks değildir; onlarca yıl boyunca davranışlarımızı, tercihlerimizi, hatta kim olduğumuzu şekillendiren temel bir izdir.

İnsan, evrimsel olarak da yalnız bir varlık değildir. Topluluğa ait olmak tarih boyunca hayatta kalmakla eş anlamlıydı; dışlanmak ise gerçek anlamda tehlikeliydi. Dolayısıyla başkalarının onayını aramak, bir zayıflık değil, türün derinliklerine işlenmiş bir hayatta kalma refleksidir. Sorun bu refleksin varlığında değil, hangi koşullarda ve ne yoğunlukta devreye girdiğindedir.

İşte tam burada çocukluk devreye girer. Sevgi koşulsuz olduğunda — "hata yapsan da yanındayım" mesajı açık ve tutarlı olduğunda — çocuk, değerini kendi içinde inşa etmeye başlar. Ama sevgi ve kabul belirli koşullara bağlandığında, yani "uslu olursan severim" ya da "başarırsan gurur duyarım" mesajları egemen olduğunda, çocuk bambaşka bir ders öğrenir: Değerli olmak, dışarıdan gelecek onayı kazanmaya bağlıdır.

Bu ders zamanla bilinçdışına yerleşir. Yetişkin olunduğunda artık kimse "annemi mutlu etmeliyim" diye düşünmez açıkça; ama toplantıda söz almadan önce o tanıdık titreme, bir karar öncesinde herkesin fikrini yoklama ihtiyacı, tam da o eski dersin modern versiyonlarıdır. Zemin çocuklukta hazırlanmış, bina üzerine yıllar boyunca inşa edilmiştir.

Buna kültürün katkısını da eklemek gerekir. Kolektivist toplumlarda — Türkiye'nin de dahil olduğu, biz ve bize dair olanın ön planda tutulduğu kültürlerde — başkalarının değerlendirmeleri salt kişisel bir mesele değildir; toplumsal bir sorumluluk gibi hissedilebilir. "Ne der komşu, ne düşünür aile, mahalle ne yapar?" soruları yalnızca merak değil, biçimlendirici bir baskıdır. Bu ortamda onay arayışı bireysel bir özellik olmaktan çıkıp neredeyse kültürel bir norm haline gelir.

Onay ihtiyacı çoğu zaman kendini büyük dramlarda değil, küçük anlarda ele verir. İş toplantısında özgün bir düşünce aklınıza gelir; ama ağzınızı açmadan önce odayı bir tararsınız — kim ne tepki verir, bu fikir ne kadar kabul görür? Sonunda ya susmayı seçersiniz ya da fikri yumuşatarak, köşelerini törpüleyerek söylersiniz. Söylediğiniz artık sizin fikriniz değil, başkalarının beğeneceğini düşündüğünüz fikrin bir kopyasıdır.

Ya da şöyle bir sahne: Arkadaşlarınız o hafta sonu buluşmasına gitmeye karar vermiş. Siz yorgunsunuz, evde kalmak istiyorsunuz. Ama "Gelmeyecek misin?" sorusuyla birlikte içinizde bir hesaplama başlar — dışarıda kalmak nasıl algılanır, kırgınlık olur mu, ilişki zayıflar mı? Ve sonunda istemediğiniz bir yere gidip istemediğiniz bir şeyi yaşarsınız. Bu kararı siz değil, başkalarının olası tepkisi vermiştir.

Onay ihtiyacının modern biçimi ise sosyal medyada bambaşka bir boyut kazanmıştır. Beğeni sayısı artık onayı ölçülebilir kılan bir gösterge haline gelmiştir. Bir fotoğraf paylaştıktan sonra telefonu defalarca açıp kapamak, yorum gelmeyince o paylaşımı silmeyi düşünmek ya da gönderileri başkalarının ne görmek istediğine göre kurgulamak — bunların hepsi onay arayışının dijital yüzüdür. Fark şudur: Gerçek hayatta onay belirsizdir, gecikir, yoruma açıktır; sosyal medyada ise anlık, sayısal ve amansız biçimde somuttur.

Tüm bu sahnelerin arkasında ortak bir örüntü vardır: Karar alma anında asıl soru "Ben ne istiyorum?" değil, "Başkaları ne düşünür?" olmaya başlamıştır. Bu kayma fark edilmeden sürdükçe, kişinin hayatı yavaş yavaş kendi elinden çıkar; kararlarını, tercihlerini, hatta kim olduğuna dair tanımını başkalarının beklentilerine devreder.

Onay ihtiyacını besleyen mekanizmalar yalnızca dışarıda değil, zihnin kendi içinde de çalışır. Psikoloji literatüründe bilişsel çarpıtmalar olarak adlandırılan bu düşünce kalıpları, gerçekliği sistematik biçimde çarpıtarak karar almayı zorlaştırır.

Bunların en yaygın olanlarından biri zihin okumadır: Başkalarının ne düşündüğünü kanıtsız biçimde bildiğimizi sanmak. "Kesinlikle beni beğenmediler", "Sunumdan sonra herkes hayal kırıklığına uğradı" gibi yargılar, çoğu zaman gerçeği değil korkuyu yansıtır. Ama zihin bu ikisini ayırt etmez; kurgu, gerçekmiş gibi işlenir ve davranış ona göre şekillenir.

Bir diğeri felaketleştirmedir: Onaylanmamak durumunda orantısız sonuçlar hayal etmek. "Fikrimi beğenmezlerse saygılarını kaybederim", "Bu kararı verirsem herkes benden uzaklaşır" — bu cümleler kulağa aşırı gelir, ama onay kaygısı yoğun olduğunda zihin bu senaryoları son derece inandırıcı bulur. Ve bu inandırıcılık, hareketsizliğin ya da boyun eğmenin gerekçesine dönüşür.

Bu çarpıtmaların altında genellikle derin bir temel inanç vardır: "Yeterliyim" yerine "Yetersizim" ya da "Değerliyim" yerine "Değersizim." Bu inançlar söze dökülmez çoğunlukla; ama kararların, tepkilerin, sessizliklerin içinde hep işler dururlar. Dışarıdan onay aramak, aslında bu inançların yarattığı boşluğu doldurmaya çalışmaktır. Ve elbette bu boşluk hiçbir zaman kalıcı biçimde doldurulmaz.

Onayın tuhaf bir özelliği vardır: Geçicidir. Beğeni gelir, yorum gelir, takdir gelir — ve anlık bir rahatlama yaşanır. Ama bu rahatlama çabuk solar. Ardından aynı kaygı geri döner, belki biraz daha güçlü. Ve döngü yeniden başlar: Onay al, kısa süreli rahatla, yeniden kaygılan, yeniden onay ara.

Bu döngü pekiştikçe, kişinin kendi kararlarına duyduğu güven zayıflar. Çünkü her seferinde dışarıya bakılmıştır; içeride güçlenen bir ses değil, sürekli başkasının onayını bekleyen bir beklenti gelişmiştir. Zamanla "Ben ne istiyorum?" sorusu anlamsızlaşır; çünkü yanıtını bulmak için gereken içsel pusula, kullanılmadıkça körelir.

İlişkilerde de bu örüntü kendine özgü bir hasar bırakır. Onay için sürekli karşı tarafa yönelen biri, farkında olmadan ilişkiyi asimetrik bir zemine taşır. Kendi sınırlarını ifade etmekte zorlanır, çatışmadan kaçınır, karşısındakinin beklentilerini kendi beklentilerinin önüne koyar. Başlangıçta uyumlu görünen bu tavır, zamanla hem kişinin kendisini hem de ilişkiyi yorar.

Öte yandan onay bağımlılığı, kişinin potansiyelini de kısıtlar. Reddedilme korkusu yeni fikirleri bastırır, risk almayı engeller, yaratıcılığın önüne geçer. Başkalarının beğeneceği şeyleri yapmak, kişiyi güvende tutar ama aynı zamanda sıkışık. "Ya beğenmezlerse?" sorusu, çoğu zaman en değerli adımların önündeki en yüksek duvar olur.

Onay ihtiyacından tamamen kurtulmak ne mümkün ne de gereklidir. Kabul görmek, sevilmek, değer verilmek — bunlar insan olmanın ayrılmaz parçalarıdır. Amaç bu ihtiyacı yok etmek değil, onun yaşamı ele geçirmesinin önüne geçmektir. Bu ince ama belirleyici bir ayrımdır.

İlk adım her zaman farkındalıktır. Bir kararın önünde dururken kendinize şu soruyu sormak işlevsel bir başlangıç noktasıdır: "Bu seçimi kendi değerlerime göre mi yapıyorum, yoksa başkalarının tepkisini yönetmek için mi?" Bu soru, çoğu zaman cevabı birkaç saniyede açığa çıkarır. Ama bu birkaç saniye, bilinçdışının hükmettiği otomatik kararlardan gerçek kararlar arasındaki boşluktur.

Kendini onaylama pratiği ise bu farkındalığın bir adım ötesidir. Gün içinde yaptığı şeyleri fark etmek, küçük başarıları takdir etmek ve bunu başkalarının görmesini beklemeden içsel olarak yapmak — bu, başkasının onayına muhtaç olmayan bir özsaygı zemini kurmaktır. Başlangıçta yapay hissettirse de tekrarlanan bu pratik, zamanla gerçek bir içsel destek mekanizması oluşturur.

Sınır koymak da bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. "Hayır" demek, ilişkileri bozmaz; tersine, dürüst bir temelde kurar. Herkesin her beklentisini karşılamaya çalışmak, aslında kimseyle gerçek anlamda ilişki kurmamak demektir. Sınırlar, reddetme değil; kim olduğunu, neye değer verdiğini dürüstçe ortaya koymanın bir biçimidir.

Sosyal çevrenin niteliği de bu süreçte belirleyicidir. Koşulsuz kabul gösteren, farklı düşünmeye alan tanıyan, eleştiriyi kişiyi küçültmeden yapan insanlarla zaman geçirmek; onay bağımlılığının beslendiği toprağı değiştirir. Çünkü bir ortamda yeterince görüldüğümüzü, anlaşıldığımızı hissedersek, sürekli onay arayışının yükü hafifler.

Ve son olarak: Profesyonel destek almak, bu süreçte güçlü bir araçtır. Özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi ve mindfulness temelli yaklaşımlar, hem otomatik düşünce kalıplarını fark etmeye hem de onaylanmadan da değerli olunabileceğini deneyimlemeye yardımcı olur. Terapötik ilişkinin kendisi, koşulsuz kabulün somut bir deneyimi olarak işlev görür

Onay almak güzel bir duygudur. Takdir görmek, anlaşılmak, kabul edilmek — bunları küçümsemek ne mümkün ne de dürüst olur. Ama bir insan, yalnızca onay aldığında var olan, onaylanmadığında içten içe çöken biri haline geldiğinde, artık kendi hayatının sahibi değil, başkalarının beklentilerinin kiracısıdır.

Gerçek özgürlük, beğenilmeye ihtiyaç duymamak değildir. Beğenilmediğinde de kendine dönebilmek, kendi değerini başkasının ağzından çıkacak bir söze bağlamamak, sessizliğe rağmen devam edebilmektir. Bu, bir günde kazanılan bir beceri değildir. Uzun, bazen sancılı, ama her adımda insanı kendine biraz daha yaklaştıran bir yolculuktur.

Kaynakça

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.

Değirmenci, E., & Demirli, C. (2019). Çekirdek veya geniş ailede yetişen bireylerde sosyal onay ihtiyacı ile benliğin farklılaşması arasındaki ilişkinin incelenmesi. Akademik Platform Eğitim ve Değişim Dergisi, 2(1), 79–95.

Hall, J. R., Neitz, M. J., & Battani, M. (2003). Sociology on culture. Psychology Press.

Horney, K. (2013). Our inner conflicts: A constructive theory of neurosis. W. W. Norton & Company.

Kağıtçıbaşı, Ç. (2010). Günümüzde insan ve insanlar: Sosyal psikolojiye giriş. Evrim Yayınevi.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Karaşar, B., & Öğülmüş, S. (2016). Sosyal onay ihtiyacı ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik analizi. Ege Eğitim Dergisi, 17(1), 84–104.

Karaşar, B., & Öğülmüş, S. (2016). Üniversite öğrencilerinde sosyal onay ihtiyacı ve psikolojik belirtilerin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (32), 97–121.

Yalçınkaya, M., Taner, M., & Demirci, E. (2019). Ergenlerde sosyal onay ve iyilik hallerinin incelenmesi. Folklor/Edebiyat, 25(97), 716–729.