Kelime anlamı olarak “önderlik, önder olma” şeklinde tanımlanan liderlik (Türk Dil Kurumu [TDK], 2019), günümüzde tek başına mucizeler yaratan bireyler olmaktan ziyade, takım içerisinde ortak liderlik davranışları sergileyen bireyler olarak ifade edilmektedir (Beycioğlu & Aslan, 2010). Liderlik, bireylerin bulundukları konumda ne yaptıklarından çok, bulundukları makamın sürekliliği, gelişimi ve verimliliği için yerine getirdikleri görev ve işlevler açısından ele alınmaktadır (Karip, 1998).

Eğitimin örgün olarak verildiği okullarda öğretmenler, sınıf ortamında doğal bir lider konumundadır. Öğretmenlik mesleği yalnızca bilgi aktarımıyla sınırlı olmayan; bireyin akademik, sosyal ve duygusal gelişimini destekleyen, toplumun geleceğini şekillendiren önemli bir meslektir. Bu bağlamda öğretmenlerin liderlik özelliklerine sahip olmaları, eğitim sürecinin niteliğini doğrudan etkilemektedir.

1. Lider Öğretmenin Tanımı

Lider öğretmen; sınıf içinde ve dışında meslektaşlarını etkileyen, öğrencilerin akademik ve sosyal gelişimlerine yön veren, iletişim becerileri gelişmiş, alanında uzman, öğrencileri motive edebilen ve sorun çözme kapasitelerini geliştiren örnek bir kişiliktir. Öğretmenlerin liderlik kapasitesi; öğrencileri etkileme, motive etme ve harekete geçirme becerileriyle yakından ilişkilidir. Bu durum, eğitimden beklenen çıktılara ulaşılmasında önemli bir rol oynamaktadır (Cemaloğlu, 2018).

2. Lider Öğretmenin İlkeleri

Cemaloğlu’na (2018) göre lider öğretmenliğin temel ilkeleri şu şekilde sıralanabilir:

Uzmanlık, formasyon ve genel kültüre sahip olma:

Alan bilgisine sahip olan birey öğretmen; alan bilgisi ve pedagojik formasyonu güçlü olan birey iyi öğretmen; alan bilgisi, formasyonu ve genel kültürü gelişmiş olan birey ise lider öğretmen olarak tanımlanmaktadır.

Öğrencinin dikkatini çekebilme:

Öğrenme ürünlerinin, öğrencinin alışılmış zihinsel kalıplarının dışına çıkacak biçimde sunulması, dikkat çekme sürecinde etkilidir.

Ayrımlı pekiştireç oluşturabilme:

Lider öğretmen, öğrenme ürünlerini öğrencinin zihninde anlamlı ve ayırt edici hâle getirir. Bu durum, öğrencinin öğrenmeye yönelik motivasyonunu artırır.

Öğrencinin yüreğine dokunabilme:

Öğrencinin bireysel özelliklerini, duygusal ihtiyaçlarını ve potansiyel sorunlarını fark edebilmek lider öğretmenin temel özelliklerindendir. Özellikle disiplin sorunu yaşayan öğrencilerin çoğu, yeterince anlaşılmamış bireylerdir.

Etkili dinleme:

Lider öğretmen, öğrencilerini yargılamadan dinler, onların düşüncelerini anlamaya çalışır ve uygun geri bildirimlerde bulunur. Bu durum, öğrenci-öğretmen arasındaki güven ilişkisini güçlendirir.

Sorunlara zamanında müdahale:

Lider öğretmenler reaktif değil, proaktif davranış sergiler. Sorunlar ortaya çıkmadan önce önleyici tedbirler alarak sınıf ortamının sağlıklı biçimde sürdürülmesini sağlarlar.

Farklılıkları yönetebilme:

Farklı etnik, dinî, sosyal ve kişilik özelliklerine sahip öğrencileri ortak amaçlar doğrultusunda yönlendirebilme becerisi, lider öğretmenliğin önemli bir göstergesidir.

Öğrenci potansiyelini ortaya çıkarma:

Lider öğretmen, öğrencilerin ilgi alanlarını, becerilerini ve hedeflerini analiz ederek onların potansiyellerini en üst düzeye çıkarmayı amaçlar.

Sınıfı öğrenmeye hazırlama:

Öğrencilerden önce sınıfa girerek ortamı düzenlemek, zamanı etkili kullanmak ve öğrenme sürecini planlamak lider öğretmenin sorumlulukları arasındadır.

Değişime ve gelişime açık olma:

Lider öğretmen, sürekli öğrenmeyi benimser ve görev yaptığı okulu öğrenen bir örgüt hâline getirmeyi hedefler.

3. Lider Öğretmenin Eğitim Ortamındaki Rolü

Lider öğretmenler yalnızca akademik değil; sosyal ve duygusal liderlik de üstlenirler. Öğrencilerin özgüvenlerini artırmak, olumlu davranışlar geliştirmelerini sağlamak ve sosyal beceriler kazandırmak lider öğretmenin temel sorumlulukları arasındadır. Ayrıca sınıf içi çatışmaların çözümünde de aktif rol oynarlar.

Öğrencilerin sorumluluk almalarına fırsat tanıyan lider öğretmenler, onların hem bireysel hem de grup çalışması becerilerini geliştirmelerine katkı sağlar. Bu beceriler, öğrencilerin yaşam boyu başarısında önemli bir yer tutar.

4. Liderlik Yaklaşımları ve Eğitimdeki Etkileri

Eğitim ortamında lider öğretmenlerin yararlanabileceği çeşitli liderlik yaklaşımları bulunmaktadır. Bunlar arasında dönüşümcü ve katılımcı liderlik öne çıkmaktadır.

Dönüşümcü Liderlik:

Dönüşümcü liderlik, öğretmenin öğrencilere ilham vererek onları daha yüksek hedeflere yönlendirdiği bir yaklaşımdır. Öğretmen, rol model olarak öğrencilerin motivasyonlarını ve başarı düzeylerini artırır (Bass, 1985).

Katılımcı Liderlik:

Katılımcı liderlikte öğrenciler, karar alma süreçlerine aktif olarak dâhil edilir. Bu yaklaşım, öğrencilerin sorumluluk bilincini ve aidiyet duygusunu güçlendirir (Greenleaf, 1977).

5. Sonuç

Lider öğretmen, öğrencilerin bireysel özelliklerini keşfetmelerine rehberlik eden ve potansiyellerini en üst düzeye çıkarmalarına katkı sağlayan önemli bir eğitim paydaşıdır. Etkili bir lider öğretmen; güçlü iletişim becerilerine sahip, alanında uzman, pedagojik formasyonu ve genel kültürü gelişmiş, vizyoner ve duygusal zekâsı yüksek bireydir. Lider öğretmenler, öğrencilerin yaşamları boyunca kalıcı ve olumlu etkiler bırakarak onların geleceğine yön verirler.

Kaynakça

Bass, B. M. (1985). Leadership and performance beyond expectations. New York, NY: Free Press.

Beycioğlu, K., & Aslan, M. (2010). Öğretmen liderliği. İlköğretim Online, 9(2), 764–775.

Cemaloğlu, N. (2018). Eğitimde liderlik. Ankara: Pegem Akademi.

Greenleaf, R. K. (1977). Servant leadership: A journey into the nature of legitimate power and greatness. New York, NY: Paulist Press.

Karip, E. (1998). Eğitim yönetimi. Ankara: Pegem Yayıncılık.

Türk Dil Kurumu. (2019). Türkçe sözlük. Ankara: TDK Yayınları.