Bu yazıda Orhan Türkdoğan’ın sosyologluğu ve sosyoloji yaklaşımı üzerine kısa bir değerlendirme yapılacaktır.

.

1926 yılında Malatya’da doğan Türkdoğan, 2024 yılında İstanbul’da (1926-2024) vefat etmiştir. 1955 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü’nden mezun olduktan sonra bir süre Malatya Lisesi’nde felsefe öğretmeni olarak çalışmış ve ardından da 1959 yılında, Atatürk Üniversitesi’nde asistanlık görevine başlamıştır. Atatürk Üniversitesi’ndeki asistanlığı sırasında, doktora konusu olarak, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Ruslar tarafından Kars’a yerleştirilen Malakanlar’ı seçmiştir. 1962 yılında sosyoloji doktoru olan Türkdoğan’ın tez danışmanı, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi hocalarından Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’dur. Uzun yıllar Atatürk Üniversitesi’nde akademisyen ve idareci olarak görev yapan Türkdoğan, daha sonra Gazi Üniversitesi’ne bağlı Bolu İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi’ne geçmiş, bu fakültede yaklaşık 10 yıl çalıştıktan sonra bu sefer de Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü İşletme Fakültesi’nde görev almıştır.

.

Türkdoğan, uzun yaşamı boyunca pek çok konuda alan araştırmaları ve teorik çalışma yürütmüş, onlarla kitap ve makale kaleme almıştır. Çalıştığı konular arasında köy, sağlık, etnisite, inanç, yabancı ülkelerdeki Türk işçilerinin sorunları, gecekondulaşma, yoksulluk, Türk tarihi, Türk tarihinin çatışma alanları, Osmanlı toplum yapısı, sanayileşme, yöntem, Kemalizm, Ziya Gökalp, Mehmet İzzet ve daha pek çok başlık bulunmaktadır. Kitaplarının bazılarını şu şekilde sıralamak mümkündür: Doğu Anadolu’da Sağlık-Hastalık Sisteminin Toplumsal Araştırması, Malakanlar’ın Toplumsal Yapısı, İkinci Neslin Dramı, Değişme-Kültür ve Sosyal Çözülme, Toplum Kalkınması, Sanayi Sosyolojisi, Türkiye’de Köy Sosyolojisi, Alevi Bektaşi Kimliği, Aydınlıktakiler ve Karanlıktakiler, Sosyal Hareketlerin Sosyolojisi, Ziya Gökalp Sosyolojisinin Temel İlkeleri, Yoksulluk Kültürü, Sosyal Şiddet ve Türkiye Gerçeği, Etnik Sosyoloji, Türk Toplumunun Tarihsel Kimliği ve Günümüz Sorunları, Bilimsel Araştırma Metodolojisi, Çağdaş Türk Sosyolojisi, Kemalist Modelde Fert ve Devlet İlişkileri, Osmanlı’dan Günümüze Türk Toplum Yapısı. Zeki Arslantürk ve Musa Taşdelen’in de belirttikleri gibi Türkdoğan’ın yukarıda saydığımız ve saymadığımız tüm kitap ve makalelerinde yer alan fikirlerinin genel bir özetini, Osmanlı’dan Günümüze Türk Toplum Yapısı adlı eserinde bulmak mümkündür.

.

Onlarca kitap ve makale yazan Türkdoğan, Türk sosyoloji tarihinde milliyetçi ve bütünlükçü olarak tanımlanan bir ekole mensuptur. Kendisi de bu ekole mensup olduğunu teyit etmektedir. Aslında Türkdoğan Türk toplum tarihinin çatışma alanlarını belirleyen bir sosyologtur. Eserlerinde, Türk toplumunun ve Türk toplum tarihinin çatışma alanlarını; Oğuz-Türkmen, Alevi-Sünni, merkez-çevre, halk-aydın, reaya-seçkin, yoksul-zengin şeklinde belirleyip farklı yayınlarında bu iddialarından defalarca söz etmiştir. Bu yanı ile Türkdoğan’ın milliyetçi ve bütünlükçü sosyoloji ekolüne değil, çatışmacı sosyoloji ekolüne mensup olması akla daha uygun gelmektedir. Ancak Türkdoğan yaşamı boyunca çatışmacı ve özellikle Marksist siyasal görüşlerin ve materyalist sosyoloji yaklaşımının karşısında olmuştur. Bir başka ifadeyle Türkdoğan, Türk toplum tarihinin çatışma alanlarını ve bu çatışmaların sürekliliğini belirleyen bir sosyolog olması vesilesiyle kendisinin Türk sosyoloji tarihi çalışmalarında, çatışmacı bir sosyolog olarak tanımlanması, çatışmacı teori içerisinde değerlendirilmesi gerekir. Ancak Türkdoğan siyasal dünya görüşü ve Soğuk Savaş dönemi koşullarının sert ikliminde şekillenen siyasal eğilimleri nedeniyle çatışmacı anlayışa hep uzak durmuş, hatta çatışmacı sosyoloji anlayışını zaman zaman haksız şekilde eleştirmiştir. Türkdoğan, anti-Marksist bir sosyolog olarak, her fırsatta, doğru veya yanlış, Marx’ın ve çatışmacı teorinin tüm görüşlerine karşı çıkmış, kendisini kesinlikle çatışmacı sosyoloji ekseninde görmemiştir. Türkiye’nin sosyal çatışma alanlarını oldukça net bir şekilde belirlemesine karşın, toplumsal yapıda elde edilen sosyolojik verileri, siyasal görüşlerinin öngördüğü ideal alana aktararak, çatışan unsurlar arasındaki gerginlikleri, Osmanlı yönetiminin yanlış bürokratik tercihlerinin ve dış güçlerin bir ürünü olarak görüp, çatışmaya yol açan nedenleri yapay bulmuştur. Çatışan tarafların çatışmalarını gerektiren büyük bir farklılaşmanın, temel bir ayrışmanın bulunmadığını, aslında Türk toplumunun birlik ve bütünlüğü adına kaynaşmaları gerektiğini öne sürmüştür. Türkdoğan, çatışan dikonomileri, çatışmacı anlayışın dışında, karşısında ele alarak, bütünleşme adına karşıtlık gibi görünen sorunların çözülmesine ve ülkemizde Türk birliğinin sağlanmasına hizmet etmeleri gerektiğini belirtmeye çalışmıştır. Türkdoğan bu anlayışı ile sahadan elde ettiği çatışmaya dönük sosyolojik verileri, ideal bağlamda, toplumsal birlik ve bütünlüğü sağlama yönünde, siyasal amaçlı bir alana taşımaktadır. Bu tavır sosyolojinin neliği adına tartışmalıdır.

.

Türkdoğan’da sistematik ve titiz çalışan bir sosyolog kimliği yerine, el yordamı ile ilerleyen ve çok çalışan bir araştırmacı tipolojisi görülmektedir. Çalışmalarında da bazı bilgiler birbirinin içerisine girmiş, farklı konular farklı yayınlarda ele alınıp ana konunun bağlamı dışında, defalarca tekrarlanmıştır.

.

Türkdoğan, Türkiye’nin tarihsel ve toplumsal yapısının Batı’dan farklı olduğunu, bu nedenle Batı kökenli teorilerle açıklanamayacağı görüşündedir. Bu görüşüne rağmen kendisi de mesleki açıdan Batılı ve Amerikalı sosyologların teorilerden yararlanmıştır. Özellikle Türk toplum tarihinin sorunlarını Amerikalı sosyolog E. Shild’in merkez-çevre teorisini kullanarak açıklamaya çalışmıştır. Ziya Gökalp ve Mehmet İzzet dışındaki önemli Türk sosyologlarının teorilerinden gerektiği kadar yararlanmamış, hatta mensubu bulunduğu ekol sosyologlarının eserlerini de çalışmalarında yeterince kullanmamıştır.

Yorumlar (0)