Bizi güzel kılan tarafımız muhalif olmamızdır

Çıplak Ayaklıydı Gece 1992, Ahmet Ümit

.

Kutuplaşma Kıskacında Siyaset

Günümüz demokrasilerinin en derin açmazlarından biri, siyasal farklılıkların yapısal bir rekabet olmaktan çıkıp varoluşsal bir düşmanlığa dönüşmesidir. Siyaset bilimci Shanto Iyengar ve meslektaşlarının kavramsallaştırmasıyla ifade edersek, bugün karşı karşıya olduğumuz kriz salt ideolojik bir ayrışmadan ziyade karşı gruba yönelik tahammülsüzlük ve sosyal mesafenin derinleştiği bir “duygusal kutuplaşma” (affective polarization) hâlidir. Seçmenin sadece kendi partisinin politikalarını desteklemesiyle yetinmediği, “öteki” kampa aidiyet hissedenlerle bir arada yaşama iradesini yitirdiği bu tablo, sosyal medyanın yankı odalarında yankılanan öfke siyasetiyle her geçen gün daha da kemikleşiyor. Bu patolojiyi salt teknolojik determinizmle açıklamak, siyasal elitlerin ve çürüyen kurumların sorumluluğunu perdelemekten öteye geçemez.

Düşmanlaştırıcı siyaset, toplumsal enerjiyi rasyonel politika inşasından kopararak sadece bir kimlik savunmasına indirger. Makroekonomik eşitsizlikler, kamu hizmetlerindeki çöküş, gelir dağılımı adaletsizliği veya barınma krizi gibi kanıta dayalı kamusal müzakere gerektiren yakıcı sorunlar, bu düzlemde görünmez kılınır. Siyasal alan, iktidar tarafından sürekli güncellenen sadakat testleri ve "beka" söylemleriyle rehin alındığında, yurttaşlar yönetimin idari performansını rasyonel bir denetime tabi tutmak yerine kendi kimlik grubunun ontolojik güvenliğini izlemeye başlar. Sonuç, israfın, rantın ve hesap vermezliğin kimlik çatışmasının koyu gölgesinde meşrulaştırılmasıdır.

Kutuplaşmanın yarattığı kurumsal maliyet elbette asimetriktir. Devlet aygıtını, medyanın kahir ekseriyetini ve kamusal kaynakları elinde tutan iktidar blokunun, oyunun kurallarını bozmadaki tarihsel sorumluluğu büyüktür. Ancak muhalefet de bu diskursif (söylemsel) alanın pasif bir mağduru değildir. Türkiye özelinde siyasal söylem analizleri yapan güncel araştırmalar, muhalefetin dışlayıcı, reaktif ve alarmist bir dil kurduğunda iktidarın kutuplaştırıcı hegemonyasını kendi elleriyle konsolide ettiğini göstermektedir. Buna mukabil, farklı toplumsal kesimlerin müşterek taleplerini yatay bir eksende kesiştiren kapsayıcı bir dilin, siyasal alanı genişletme potansiyeli taşıdığı tarihsel deneyimlerle sabittir. Muhalefet, kendi siyasal etki kapasitesini iktidarın belirlediği dar kalıpların ötesine taşımakla mükelleftir.

Sosyolojik boyutta bu antagonizma, siyasal tercihleri bir ahlaki statü meselesine dönüştürerek gündelik hayatın kılcal damarlarına sızar. Mahallede, işyerinde veya dijital ağlarda farklı olanla temas kurmak, aidiyet duyulan gruba bir ihanet olarak kodlanır. Bu mahalle baskısı, ara konumları, nüansları ve gri alanları kamusal alandan tasfiye eder. Nihayetinde demokratik temsiliyet, farklı toplumsal taleplerin müzakere edildiği dinamik bir süreç olmaktan çıkıp birbirine sağırlaşmış kampların periyodik nüfus sayımlarına dönüşür. Seçimlerin "ahlaki bir zafer" ya da "hezimet" parantezine sıkıştığı, çoğunluk desteğinin sınırsız bir tahakküm yetkisi sayıldığı rejimlerde, kaybedenlerin sisteme inancı aşınırken kazananlar her türlü anayasal denetimi ayakbağı olarak görmeye başlar.

Tam da bu eşikte, muhalefetin demokratik ekosistemdeki işlevini yeniden tahayyül etmek elzemdir. Albert O. Hirschman’ın klasikleşmiş "ses çıkarma" (voice) kavramı, muhalefeti yalnızca sistemden pasif bir kopuş ya da salt bir protesto olarak değil gerileyen kurumları onarmaya ve hesap verebilir kılmaya dönük rasyonel, kolektif bir müdahale olarak tanımlar. Etkili bir muhaliflik, iktidarı her koşulda kategorik olarak reddetmekten ziyade eleştiriyi somut verilerle desteklemek, kamusal maliyetleri ifşa etmek ve uygulanabilir politik alternatifler sunabilmektir.

Bu durum, farklılıkların silikleştiği sahte bir uyum arayışı anlamına gelmez. Siyaset felsefecisi Chantal Mouffe’un "agonistik çoğulculuk" modelinin işaret ettiği gibi sağlıklı bir demokrasi, çatışmanın yok edildiği değil meşru bir zeminde görünür kılındığı rejimdir. "Düşmanlık" (antagonizma) rakibin yurttaşlık ve varoluş hakkını hedefe koyarken, "agonizm" rakibin fikirleriyle, ürettiği politikalarla ve iktidar pratikleriyle kıyasıya mücadele eder. Muhalefetin görevi siyaseti apolitik bir sterilizasyonla yumuşatmak değil, tam aksine eleştiriyi keskinleştirerek iktidarı hesap verebilir kılmaktır.

Sonuç olarak, V-Dem Enstitüsü’nün 2025 verileri dünyada demokratik gerilemenin, ifade özgürlüğündeki tahribatın ve siyasal kutuplaşmanın eşzamanlı bir tırmanış içinde olduğunu teyit ediyor. Bu küresel tablo karşısında yegâne çıkış yolu; bağımsız medyanın, çoğulcu sivil toplumun ve açık parlamento müzakeresinin korunduğu "temas alanlarını" yeniden inşa etmektir. Demokratik siyasetin ufku, herkesin aynı dili konuştuğu distopik bir mutabakat değil; muhalefetin varoluşsal bir tehdit sayılmadığı, çatışmanın düşmanlaştırmaya evrilmeden kurumsal sınırlar içinde yürütüldüğü ve siyasal enerjinin kamusal aklın hizmetine sunulduğu bir mücadele zeminini var edebilmektir. Demokratik değişim, muhalifliğin salt bir "karşı çıkma" refleksinden sıyrılıp kurucu bir siyasal iradeye dönüşmesiyle mümkündür.

KAYNAKÇA

Dahl, R. A. (Ed.). (1966). Political oppositions in Western democracies. New Haven, CT: Yale University Press.

Hirschman, A. O. (1970). Exit, voice, and loyalty: Responses to decline in firms, organizations, and states. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Iyengar, S., Sood, G., & Lelkes, Y. (2012). Affect, not ideology: A social identity perspective on polarization. Public Opinion Quarterly, 76(3), 405–431. https://doi.org/10.1093/poq/nfs038

Korkmaz, S. S. (2023). Opposing autocratization in Turkey: From exclusionary to inclusive discourse. Zeitschrift für Vergleichende Politikwissenschaft, 17, 343–364. https://doi.org/10.1007/s12286-023-00584-6

Mouffe, C. (2000). Deliberative democracy or agonistic pluralism (IHS Political Science Series No. 72). Vienna: Institute for Advanced Studies.

V-Dem Institute. (2025). Democracy report 2025: 25 years of autocratization—Democracy trumped? University of Gothenburg.

Yorumlar (1)