Zaman Bir Ölçü Biriminden Fazlasıdır

Saat, herkes için aynı hızda akıyormuş gibi görünür. Oysa toplumsal yaşamı biraz dikkatle gözlemlediğimizde, zamanın da tıpkı gelir, mülk ya da söz hakkı gibi paylaşılan, bölüşülen ve bazen de gasp edilen bir kaynak olduğunu fark ederiz. Bir kadının akşam saat sekizindeki "boş" zamanı ile bir erkeğin aynı saatteki boş zamanı, takvimde aynı yere denk düşse de, aynı şeyi ifade etmez. Biri çoğu kez bulaşığın, ütünün, yarım kalan bir ev işinin gölgesinde geçerken, diğeri gerçekten de dinlenmeye, kendini yenilemeye ayrılmış bir zaman dilimidir. İşte bu fark, sosyolojinin son otuz yılda giderek daha ısrarla üzerine eğildiği bir meseleye işaret eder: zamanın nötr olmadığı, aksine toplumsal cinsiyet ilişkileri tarafından baştan sona şekillendirildiği gerçeğine.

Bu bölümde boş zaman sosyolojisinden emek tarihine, refah devleti tartışmalarından medya çözümlemelerine uzanan farklı çalışma alanlarının kesiştiği noktalara birlikte bakalım. Kadınların zamanla kurduğu ilişkinin neden hâlâ bir eşitsizlik meselesi olduğunu, bu eşitsizliğin hangi mekanizmalarla beslenip yeniden üretildiğini ve günümüz Türkiye'sinde bu tablonun somut olarak nasıl göründüğünü bir araya getirelim.

Zamanın Fabrikalara Taşınması

Zamanın bugünkü anlamıyla "çalışma zamanı" ve "boş zaman" olarak ikiye bölünmesi, doğal bir olgu değil, tarihsel bir icat. Sanayi Devrimi öncesinde insan yaşamı güneşin doğuşuyla batışı, mevsimlerin dönüşü, doğumun ve ölümün ritmiyle şekilleniyordu; zaman bir "kullanışlılık" ölçüsüydü, para birimine dönüşmüş bir metrik değil. Fabrika düzeni ve ücretli emek ilişkisi yerleştikçe zaman parayla özdeşleşti, mesai saatleri katılaştı ve nihayet "boş zaman" işverenin kâr etmediği, işçinin de kendi başına buyruk olduğu ayrı bir kategori olarak doğdu. Ne var ki bu yeni zaman rejimi bile, işçi sınıfının kazanımı olmaktan çok, kapitalist üretim döngüsünün bir parçası olarak tasarlandı: Dinlenme sadece yorulan bedenin yeniden üretime hazırlanması içindi.

Bu tarihsel dönüşümün gözden kaçan yanı, "işçi" kategorisinin baştan itibaren örtük biçimde erkek bedenini işaret etmesiydi. Ev içindeki emek, yani yemek pişirme, çocuk bakımı, temizlik, hastaya bakma gibi sayısız görev, hiçbir zaman "iş" sayılmadı. Çünkü karşılığında ücret ödenmiyordu. Böylece ortaya tuhaf bir paradoks çıktı: Kadınlar da tıpkı erkekler gibi günün büyük bölümünü bir tür emekle geçiriyordu, ama bu emek görünmezdi, ölçülmüyordu, dolayısıyla "çalışma" ile "boş zaman" arasındaki o meşhur ayrımın dışında kalıyordu. Zamanla ortaklaşan, standartlaşan, ülkeler arasında bile senkronize hale gelen mesai saatleri, ev içindeki bu ikinci ve çoğu zaman birinciden daha uzun mesaiye hiç dokunulmadı.

Boş Zamanın Erkek Yüzü

Boş zaman kavramının kökenine indiğimizde de benzer bir manzarayla karşılaşıyoruz. Antik Yunan'daki Gymnasium'lar, kendini geliştirme ve özgürleşme mekânı olarak boş zamanı kutsarken, bu mekânlara girme hakkı yalnızca özgür erkeklere tanınmıştı. Yüzyıllar sonra sosyolojinin boş zamanı işlevselci, yapısalcı-eleştirel ve postmodern yaklaşımlarla ele alması; kavramın sınıfsal ve cinsiyetli temelini ortadan kaldırmadı. Yalnızca bu temeli farklı kavramsal çerçevelerle yeniden üretti. "Ciddi" ve "ciddi olmayan" boş zaman ayrımı, "iyi" ve "kötü" boş zaman tüketimi gibi sınıflandırmalar, aslında hep aynı soruyu farklı biçimlerde sordu: Kimin zamanı gerçekten kendisine ait, kimin değil?

Feminist boş zaman araştırmalarının tarihi de bu sorunun izini sürer. Bu alandaki dönüşüm altı evrede özetlenebilir: Önceki zamanlarda kadınların boş zaman deneyimi tamamen görünmezdi, boş zamanın evrensel ve cinsiyetsiz olduğu varsayılıyordu. Sonraları kadın deneyiminin ayrıca incelenmesi gerektiği fark edildi. Fakat araştırmalar hâlâ erkek merkezliydi. Üçüncü aşamada kadın-erkek boş zaman alışkanlıkları karşılaştırılmaya başlandı. Dördüncüsünde kadınların gündelik baskısı öne çıktı. Beşincisinde her bireyin boş zaman deneyiminin kendine özgü olduğu kabul edildi. Altıncı ve son aşamada ise araştırmacı sesi ile araştırılanın sesi iç içe geçerek daha "umutlu" bir bakış açısı, yani eşitlikçi bir boş zaman vizyonu tartışılmaya başlandı. Bu uzun yolculuk bize şunu gösteriyor: Kadınların boş zamanının "keşfedilmesi" bile kendi başına bir mücadele tarihidir.

1980'lerde feminist araştırmacılar, kadınların diğer insanların eş, çocuk, yaşlı ebeveyn vb. ihtiyaçlarını kendi dinlenme haklarının önüne koymaya nasıl koşullandırıldığını sorgulamaya başladı. Bu bakış açısı, boş zamanı yalnızca bireysel bir tercih meselesi olarak görmenin ne kadar yanıltıcı olduğunu ortaya koydu. Kadınların "seçtiği" sanılan sakin, ev merkezli, kolektif olmayan boş zaman etkinlikleri (okumak, dikiş dikmek, arkadaşlarla sohbet), aslında toplumsal cinsiyet normlarının çizdiği sınırların içinde kalan seçeneklerdi. Erkeklerin daha çok spor, rekabet ve açık hava etkinliklerine yönelmesi de aynı şekilde "doğal bir tercih" değil, kültürel olarak inşa edilmiş bir yönelimdi.

Kesişen Baskılar Yalnızca Cinsiyet Meselesi Değildir

Ne var ki bu tabloyu sadece "kadın-erkek" ikiliğine indirgemek, meseleyi eksik bırakır. Kesişimsellik kavramı ırk, sınıf, etnik köken, cinsel yönelim, engellilik ve yaşın bir arada, iç içe geçerek bireylerin deneyimini şekillendirdiği fikri boş zaman çalışmalarına da taşındığında, tablo çok daha karışık hale gelir. Zengin beyaz erkeklerin boş zaman alışkanlıkları üzerine kurulmuş olan erken dönem araştırmalar; işçi sınıfından kadınları, azınlık gruplarını, engelli bireyleri ve toplumsal cinsiyet kimliği baskın normların dışında kalanları neredeyse tümüyle görmezden gelmişti. Oysa düşük gelirli bir kadının boş zaman kısıtları ile üst-orta sınıftan bir kadının kısıtları aynı kökten beslenmez. Birine ulaşım parası, çocuk bakımı desteği ya da güvenli bir kamusal alan eksikliği engel olurken, diğerine toplumsal beklenti ve utanç duygusu engel olabilir. Irksal ayrımcılık, engelli bireylerin erişilebilirlik sorunları, trans ve Queer bireylerin ikili cinsiyet düzenine göre kurgulanmış rekreasyon alanlarında hissettiği dışlanma -bütün bunlar, "boş zaman" dediğimiz kavramın aslında kimin için tasarlandığını gösteren birer işaret fişeğidir.

Bununla birlikte aynı mekânlar, marjinalleştirilmiş gruplar için bir direniş ve kimlik kurma alanına da dönüşebilir. Queer toplulukların rekreasyon alanlarını kendi aidiyetlerini inşa etmek için yeniden anlamlandırması ya da göçmen işçi kadınların boş zamanı ırk, sınıf ve toplumsal cinsiyetle baş etmenin bir yolu olarak deneyimlemesi, boş zamanın yalnızca bir kısıtlama alanı değil, aynı zamanda bir güçlenme potansiyeli taşıdığını hatırlatır. Kesişimsel bakış açısının asıl katkısı da burada yatar: Eşitlikçi bir boş zaman anlayışı, yalnızca "herkesi dâhil etmek" değil, aynı zamanda bu alanı şekillendiren iktidar ilişkilerine meydan okumaktır.

Türkiye Tablosu: Aileselcilik ve Görünmeyen Emek

Bu genel çerçeveyi Türkiye özeline indirdiğimizde, resmin daha da netleştiğini görüyoruz. Türkiye'nin refah rejimi, klasik refah devleti sınıflandırmalarının hiçbirine tam olarak oturmuyor; literatürde sıklıkla Güney Avrupa ya da genişletilmiş Akdeniz refah modeliyle akraba, baskın biçimde "Aileselci" bir yapı olarak tarif ediliyor. Bu, sosyal korumanın büyük ölçüde devlet ya da piyasa yerine aile kurumu üzerinden sağlandığı, kadınların özellikle sosyal güvenceye erişimde kocalarına ya da babalarına bağımlı kılındığı bir düzen anlamına geliyor. Nitekim Türkiye İstatistik Kurumu'nun hanehalkı işgücü anketi verileri üzerinden yapılan uzun soluklu karşılaştırmalı analizler, 1988'den 2019'a kadar geçen otuz yıllık süre boyunca bu yapının şaşırtıcı bir kalıcılıkla kendini yeniden ürettiğini gösteriyor. Erkekler hangi eğitim seviyesinde olurlarsa olsunlar ücretli ya da maaşlı bir işte çalışabilirken, kadınların güvenceli bir işe erişebilmesi neredeyse yalnızca yükseköğrenim düzeyinde mümkün oluyor; düşük eğitimli kadınlar ise büyük ölçüde ücretsiz aile işçiliğine ya da yevmiyeli, kayıt dışı çalışmaya mahkûm kalıyor.

Bu tablonun belki de en çarpıcı yanı, medeni durumun kadınlar ve erkekler üzerinde tam tersi yönde etki göstermesi. Evlilik erkekler için çoğunlukla ekonomik bir avantaja, düzenli bir gelire kapı aralarken, kadınlar için tam tersine, ücretsiz aile işçiliğine ve kocaya bağımlı bir sosyal güvenlik statüsüne sürüklenme riski taşıyor. Hiç evlenmemiş kadınlar, eş ve çocuk sorumluluğu taşımadıkları için görece daha güvenceli işlerde çalışabilirken, evlilikle birlikte bu olanak büyük ölçüde daralıyor. Kayıt dışı istihdamda da benzer bir ayrışma var: Kayıt dışı çalışan erkekler en azından kendi hesabına bir gelir elde edebilirken, kayıt dışı çalışan kadınlar neredeyse tamamen ücretsiz aile işçiliğine hapsoluy yani hem hiçbir sosyal güvenceleri olmuyor hem de emekleri resmi hiçbir istatistiğe yansımıyor.

Bu yapının arkasında yatan teorik tartışma da önemli. Refah devleti üzerine klasik sınıflandırmalar, kadınların ücretsiz ev emeğini sistematik biçimde görmezden geldiği için uzun süre feminist eleştirinin hedefi oldu; bu eleştiri sonradan bizzat teorinin öncüleri tarafından da kısmen kabul edildi. Ne var ki kabul etmekle bu yapıyı dönüştürmek aynı şey değil. Türkiye'de kamusal bakım hizmetlerinin kreş, yaşlı bakım kurumları, engelli bakım destekleri vb. hem yetersiz hem de eşitsiz dağılmış olması, kadınların bakım yükünü hafifletecek "meta-dışılaştırma" imkânını neredeyse yok ediyor. Sonuç olarak kadın, ya geleneksel ev içi rolüne hapsoluyor ya da çalışma hayatı ile ev/bakım sorumluluklarını uzlaştırma baskısı altında, iki mesaiyi birden yürütmek zorunda kalıyor.

İkinci Mesai ve Zaman Yoksulluğunun Rakamları

"İkinci mesai" kavramı, tam da bu noktada devreye giriyor: Ücretli işten eve dönen kadının, orada bambaşka bir çalışma gününe temizlik, yemek, çocuk, yaşlı bakımı gibi işlerin başlaması durumunu tarif ediyor. Bu kavram yalnızca metaforik bir anlatım değil; Türkiye'de yapılan zaman kullanımı araştırmaları bunu somut rakamlarla doğruluyor. Kadınlar işgücüne katılsalar bile eşlerinden kat kat fazla ücretsiz ev emeği sunuyor; üstelik gelir yoksulu olmayan çalışan kadınlar bile zaman yoksulu olabiliyor. Bu, yoksulluğun yalnızca gelirle ölçülmesinin ne kadar eksik bir yaklaşım olduğunu gösteren çarpıcı bir bulgu: Bir kadının cüzdanı dolu olabilir, ama günü kendine, dinlenmeye, kendini geliştirmeye ayıracağı tek bir dakikası kalmayabilir.

Zaman yoksulluğu üzerine yapılan betimsel araştırmalar, bu yoksunluğu ölçmek için bireyin gün içindeki "keyfi" yani uyku, yemek, kişisel bakım, çalışma, eğitim ve ev/bakım sorumlulukları dışında kalan zamanını esas alıyor. Bu ölçüme göre örneklemin dörtte biri hafta içi, dörtte biri de hafta sonu zaman yoksulu olarak sınıflandırılıyor. Fakat cinsiyete göre ayrıştırıldığında tablo iyice belirginleşiyor. Çalışan kadınların neredeyse yarısı hafta içi zaman yoksulu; çalışmayan kadınlarda bu oran belirgin biçimde düşük olsa da, hafta sonuna gelindiğinde tam tersi bir durum ortaya çıkıyor. Çalışmayan kadınların hafta sonu zaman yoksulluğu, aynı kategorideki erkeklerin kat kat üzerine çıkıyor. Bu bulgu, popüler bir yanılsamayı da çürütüyor: Çalışmayan kadının "boş vakti bol" olduğu düşüncesi, hafta sonları ev ve bakım yükünün daha da yoğunlaştığı gerçeğiyle çelişiyor. Hafta sonu, çalışan aile üyeleri evde olduğu için, ev içi hizmet talebi artıyor; bu da özellikle çalışmayan kadınların üzerine daha da ağır yük binmesine neden oluyor.

Eğitim değişkeni de beklenenin tam tersi bir örüntü sergiliyor. Erkeklerde eğitim seviyesi yükseldikçe zaman yoksulluğu genellikle azalırken, kadınlarda tam tersi bir eğilim gözlemleniyor: En yüksek eğitim seviyesindeki kadınlar, en düşük eğitimli kadınlardan daha yüksek oranda zaman yoksulluğu yaşıyor. Bunun nedeni açık: Yüksek eğitimli kadınlar genellikle tam zamanlı ve yoğun mesai gerektiren işlerde çalışıyor, ama ev içi iş bölümü bu kariyer yüküyle orantılı biçimde eşlerine paylaştırılmıyor. Sonuçta "güne iki mesai sığdırmak" zorunda kalan, tam da bu kadınlar oluyor. Bu bulgu bize, kadının işgücüne katılımının kendi başına bir eşitlik göstergesi sayılamayacağını, ev içindeki cinsiyete dayalı iş bölümü dönüşmediği sürece kadının yalnızca yükünü katladığını hatırlatıyor.

Metalaşan Bedenlerle Pazarlanan Boş Zamanlar

Bütün bu eşitsizlik örüntüsünün üzerine bir de kültürel katman ekleniyor: medya ve tüketim kültürü. Kadın ve erkek dergileri üzerine yapılan söylem çözümlemeleri, boş zamanın nasıl bir "tüketim alanı" olarak yeniden kurgulandığını gözler önüne seriyor. Kadın dergilerinde okura sunulan ideal profil, hem kariyerinde başarılı hem evine bakan hem sosyal hayatını ihmal etmeyen hem de daima bakımlı, ince ve "erkek gözüyle" çekici bir "süper kadın" imgesi. Bu imge, özgürlük ve bireysellik söylemiyle paketlense de, aslında oldukça dar bir kalıba sıkıştırılmış, erkek egemen bir bakışın onayından geçmiş bir kadınlık tanımı sunuyor. Erkek dergilerindeyse benzer bir baskı, bu kez "form tutma", kaslı ve genç görünme, iş hayatında "güçlü" olma zorunluluğu biçiminde işliyor; kadınlar ise bu dergilerde çoğunlukla arzu nesnesi ya da "elde edilmesi gereken" bir hedef olarak temsil ediliyor.

Bu temsillerin ortak paydası, boş zamanı bir özgürleşme alanı olarak değil, bir tüketim ve öz-disiplin alanı olarak sunmaları. Güzellik, spor, estetik, diyet, moda -hepsi birer meta haline geliyor ve bireyin "kendini gerçekleştirmesi" bu metaları satın alma kapasitesiyle özdeşleştiriliyor. Böylece kapitalist tüketim kültürü, toplumsal cinsiyet normlarını yeniden üretmenin yanı sıra, bu normları bizzat kârlı bir pazara dönüştürüyor. Kadın bedeni sürekli bir "iyileştirme projesi" olarak sunulurken, erkek bedeni de güç ve kontrol söylemiyle bir başka türden baskıya maruz kalıyor. Sonuçta hem kadınlar hem erkekler için boş zaman, kendiliğinden bir dinlenme ve özgürleşme alanı olmaktan çıkıp, piyasanın belirlediği idealler doğrultusunda sürekli çalışılması gereken bir "ikinci proje" haline geliyor; üstelik bu proje, kadınlar için ev içi ikinci mesainin üzerine üçüncü bir yük olarak ekleniyor.

Zamanı Yeniden Dağıtmak

Bütün bu farklı disiplinlerden sosyoloji, feminist iktisat, medya çalışmaları, sosyal politika vb. gelen bulguları yan yana koyduğumuzda karşımıza çıkan tablo net: Kadınların zaman yoksulluğu, bireysel tercihlerin değil, derinlemesine yerleşmiş toplumsal cinsiyet normlarının, aile merkezli refah rejimlerinin ve tüketim kültürünün ortak ürünü. Bu yoksulluk, yalnızca "dinlenme hakkının" gasp edilmesi anlamına gelmiyor; aynı zamanda kadının kendi yeteneklerini geliştirme, karar alma süreçlerine katılma, sosyal ve politik hayatta yer alma kapasitesini de sınırlıyor. Bir başka deyişle zaman yoksulluğu, ekonomik yoksulluktan bağımsız, kendi başına bir güçsüzleştirme mekanizması işletiyor.

Bu tablonun değişmesi için tek başına istihdamda kadın-erkek eşitliğini hedefleyen politikalar yeterli değil; çünkü kadın işgücüne katıldığında bile ev içi yük eşit paylaşılmadığı sürece, kazanılan her çalışma saati, kaybedilen bir dinlenme saatine dönüşüyor. Kamusal bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması, ev içi emeğin görünür kılınması, erkeklerin bakım sorumluluklarına fiilen katılmasını teşvik eden politikalar ve toplumun cinsiyete dayalı bakış açısını değiştirecek eğitim odaklı uzun vadeli stratejiler, bu döngüyü kırmanın yollarından bazıları olarak öne çıkıyor. Zamanın adil bölüşümü, nihayetinde yalnızca bir zaman çizelgesi meselesi değil; kimin dinlenmeye, kimin kendini gerçekleştirmeye, kimin sessizce hizmet etmeye hakkı olduğuna dair çok daha köklü bir toplumsal sözleşme meselesi.

KAYNAKLAR

KİTAPLAR

Esping-Andersen, G. (1990). The three worlds of welfare capitalism. Polity Press.

Hochschild, A. R. (2003). İkinci vardiya: Çalışan anne, yorgun evlilik

(S. Gül, Çev.). İletişim Yayınları. (Özgün eser 1989 tarihlidir.)

Krenichyn, K. (2006). Women and physical activity in an urban park: Enrichment

and support through an ethic of care. Journal of Environmental Psychology,

26(3), 204–217. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2006.07.007

Toksöz, G. (2012). Kalkınmada kadın emeği. Varlık Yayınları.

Wearing, B. (1998). Leisure and feminist theory. Sage Publications.

AKADEMİK MAKALELER

Bittman, M., & Wajcman, J. (2000). The rush hour: The character of leisure

time and gender equity. Social Forces, 79(1), 165–189.

https://doi.org/10.1093/sf/79.1.165

Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics,

and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299.

https://doi.org/10.2307/1229039

Deem, R. (1988). 'Feminism and leisure studies': Opening up new directions.

E. Wimbush & M. Talbot (Ed.), Relative freedoms: Women and leisure içinde

(s. 5–17). Open University Press.

Henderson, K. A. (1990). The meaning of leisure for women: An integrative

review of the research. Journal of Leisure Research, 22(3), 228–243.

https://doi.org/10.1080/00222216.1990.11969831

Kan, M. Y. (2008). Measuring housework participation: The gap between 'stylised'

questionnaire estimates and diary-based estimates. Social Indicators Research,

86(3), 381–400. https://doi.org/10.1007/s11205-007-9184-2

Kümbül Güler, B. (2018). Öğrenilmiş çaresizliğin çalışma hayatındaki yansıması.

A. Keser, G. Yılmaz ve Ş. Yürür (Ed.), Çalışma yaşamında davranış: Güncel

yaklaşımlar içinde. Umuttepe Yayınları.

Önder, N., & Kalaycıoğlu, S. (2021). Türkiye'de zaman yoksulluğu: Betimsel

bir çözümleme. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 24(2), 318–358.

https://doi.org/10.18490/sosars.944432

Toksöz, G. (2011). Türkiye'de kadın istihdamının görünümü.

Çalışma ve Toplum Dergisi, (31), 35–62.

Ulusoy, E. (2017). Reklamlarda toplumsal cinsiyet rolleri ve kadın imgesi.

Selçuk İletişim Dergisi, 10(1), 5–30.

https://doi.org/10.18094/josc.291068

Yıldız, A., & Seçgin, F. (2016). Türkiye'de refah rejimi ve kadın istihdamı:

1988–2019 dönemi TÜİK verileri üzerine karşılaştırmalı bir analiz.

Çalışma ve Toplum Dergisi, (50), 677–714.

RESMİ BELGELER VE RAPORLAR

TÜİK. (2016). Zaman kullanım araştırması 2014–2015. Türkiye İstatistik Kurumu.

https://www.tuik.gov.tr

TÜİK. (2023). Hanehalkı işgücü istatistikleri 2023. Türkiye İstatistik Kurumu.

https://www.tuik.gov.tr

ILO. (2018). Care work and care jobs for the future of decent work.

International Labour Office. https://www.ilo.org/global/publications/books/

WCMS_633135/lang--en/index.htm

UN Women. (2022). Progress on the sustainable development goals: The gender

snapshot 2022. UN Women Yayınları.

https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2022/09/

progress-on-the-sustainable-development-goals-the-gender-snapshot-2022

OECD. (2023). Society at a glance 2023: OECD social indicators.

OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9d10d16c-en

TEZLER

Çelik, N. (2018). Türkiye'de çalışan kadının ikinci vardiyası: Zaman kullanımı

ve toplumsal cinsiyet [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].

YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr

Demir, S. (2016). Türkiye'de ev içi emeğin görünmezliği ve kadın istihdamına

etkileri [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].

YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr

Yıldız, E. (2020). Zaman yoksulluğu ve toplumsal cinsiyet: Türkiye'de çalışan

ve çalışmayan kadınların karşılaştırmalı analizi [Doktora Tezi,

Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr