Sivil Alanın Çeperleri: Küresel Dalga, Hukuki Emsal ve Kapatılmanın Anatomisi

?Türkiye’de kamuoyunun gündemi baş döndürücü bir hızla değişirken, bazı yapısal dönüşümler gündelik gürültünün ardında sessizce kurumsallaşıyor. Son dönemde sivil toplum kuruluşlarına, özellikle de hak temelli çalışan LGBTİQ+ derneklerine yönelik kapatma davaları, artan idari denetimler ve sosyal medya hesaplarına getirilen coğrafi erişim engelleri (geoblocking) ilk bakışta münferit, konjonktürel ya da yalnızca belirli bir toplumsal kesimi ilgilendiren iç siyaset tartışmaları gibi algılanabiliyor. Oysa meseleye biraz daha geniş bir mercekle bakıldığında, karşı karşıya olduğumuz tablonun ne Türkiye’ye özgü ne de yalnızca tek bir kimlik mücadelesiyle sınırlı olduğu görülüyor. Yaşananlar, 21. Yüzyılın otoriterleşme ve kutuplaşma pratiklerinde sıklıkla karşımıza çıkan küresel bir olgunun, yani uluslararası literatürde “sivil alanın daralması” (shrinking civic space) olarak adlandırılan sürecin yerel tezahüründen ibaret.

?Bu tabloyu doğru okumak; meselenin fiziksel mekanlardan dijital kamusal alana taşınan boyutunu, uluslararası arenadaki benzer otoriter araç setlerini ve yaratılan hukuki emsallerin bütün bir topluma maliyetini anlamayı gerektiriyor.

?Sivil alanı daraltma pratikleri incelendiğinde, dünyanın farklı coğrafyalarında şaşırtıcı derecede benzer bir mantık silsilesinin işletildiği görülür. Sosyolog Stanley Cohen’in kavramsallaştırdığı ahlaki panik (moral panic) mekanizması, iktidarların yapısal krizler, ekonomik darboğazlar veya toplumsal meşruiyet aşınmaları karşısında en sık başvurduğu araçlardan biridir. Toplumun belirli bir kesimi “kültürel tehdit”, “milli dokuyu bozan unsur” veya “dış mihrakların uzantısı” olarak kodlanır; böylece rasyonel kamu politikaları tartışması yerini sembolik bir kültür savaşına bırakır.

?Bu stratejinin en somut örneklerinden biri bugün Gürcistan hattında yaşanıyor. Tiflis sokaklarını aylarca hareketlendiren “Yabancı Etki / Yabancı Ajan” yasası, doğrudan sivil toplumun nefesini kesmeyi hedeflerken, bu düzenlemenin meşruiyet zırhı hemen ardından getirilen ve “geleneksel aile değerlerini koruma” adı altında LGBTİQ+ örgütlenmelerini tamamen tasfiye etmeyi amaçlayan kısıtlamalarla örüldü. Hükümet, bağımsız sivil inisiyatifleri dış müdahale aracı olarak etiketleyerek meşru kamusal alandan sürmenin zeminini hazırladı.

?Benzer bir refleks Macaristan’da çok daha bürokratik ve boğucu bir yöntemle uygulanıyor. Viktor Orbán yönetimi dernekleri bir gecede kapılarından kilitlemek yerine, meşhur “Çocuk Koruma Yasası” etrafında kurduğu denetim mekanizmasıyla sivil alanı işlevsiz kılıyor. Hak temelli derneklere kesilen fahiş idari para cezaları, sansürlenen kitaplar ve bitmek bilmeyen mali teftişler; sivil toplumu doğrudan yasaklamak yerine onları çalışamaz, üretemez ve görünemez hale getirmeyi amaçlıyor.

?Bu sürecin en radikal ve uç noktası ise şüphesiz Rusya örneğidir. Rusya Yüksek Mahkemesi’nin 2023 sonunda tüzel kişiliği dahi bulunmayan, bütünüyle soyut bir yapı olan “Uluslararası LGBT Hareketi”ni “aşırılıkçı örgüt” ilan etmesi, hukukun öngörülebilirliğinin nasıl bütünüyle askıya alınabileceğinin en açık kanıtı oldu. Soyut bir kavramın terör ve aşırılıkçılık parantezine alınması, ertesi gün hak temelli destek sağlayan en küçük yerel inisiyatiflerin, psikososyal dayanışma merkezlerinin ve bağımsız haber kaynaklarının dahi kapatılmasına gerekçe yapıldı.

?Farklı coğrafyalardaki bu üç örnek, sivil alan üzerindeki baskının rastlantısal değil; metodik, öğrenilmiş ve birbirini besleyen küresel bir otoriter rejim ajandası olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

?Meselenin bugün bizi en çok ilgilendiren ve belki de en az tartışılan boyutu, fiziksel kapatmaların dijital mecralardaki yansımasıdır. Fiziksel dernek binaları mühürlenen, toplanma ve gösteri hakları idari kararlarla kısıtlanan toplumsal hareketler için internet, uzun bir süre boyunca Nancy Fraser’ın tabiriyle birer karşı-kamu (counter-public) işlevi gördü. Resmi söylemin dışladığı sesler; dijital platformlarda bir araya gelebiliyor, dayanışma ağları kurabiliyor ve hak ihlallerini kayıt altına alabiliyordu.

?Ancak son yıllarda devletlerin platformlar üzerindeki denetimini artıran yasal düzenlemeleri, bu dijital sığınağı da aşındırdı. Bugün Türkiye’de sivil toplum aktörlerinin, derneklerin ve haber platformlarının sosyal medya hesaplarına yönelik artan erişim engelleri, dijital gözetim ve kapatılma (digital enclosure) pratiklerinin geldiği aşamayı gösteriyor. Çok uluslu teknoloji tekelleri (Meta, X vb.), faaliyet gösterdikleri ülkelerin pazarlarında kalabilmek adına yerel idari ve yargısal kararları sorgulamadan uyguluyor; bu da “geoblocking” yani coğrafi filtreleme yoluyla yerel kamuoyunun belirli bilgi kanallarına erişimini görünmez bir duvarla kesiyor.

?Dijital hesapların kapatılması yalnızca anlık bir iletişim kesintisi değildir. Bu aynı zamanda sivil toplumun kurumsal hafızasının silinmesi, mağdurların hak arama mekanizmalarından izole edilmesi ve en önemlisi kamusal görünürlüğün bütünüyle yok edilmesidir. Görünmeyenin sorun üretmediği varsayılan bu rejimde, dijital sansür fiziksel kapatmanın en ucuz ve en etkili tamamlayıcısı haline gelir.

?Konunun en kritik ve toplumsal açıdan en tehlikeli boyutu ise emsal oluşturma mekanizmasıdır. Sivil toplum tartışmalarında sıklıkla düşülen en büyük hata, belirli bir gruba uygulanan baskının yalnızca o grubun sınırları içinde kalacağını varsaymaktır. Hukuk sosyolojisi bize gösterir ki; bir hak kategorisinde yaratılan istisna, çok geçmeden genel kural haline gelir.

?Bugün bir derneğin kapatılması için işletilen muğlak gerekçeler veya idari usuller, yarın çevre hakkını savunan bir platformun, iş cinayetlerine karşı ses çıkaran bir meslek odasının ya da yerel bir dayanışma ağının kapatılmasında birer içtihat olarak kullanılır. Hukukun evrensel güvencelerinden olan örgütlenme özgürlüğü ve belirlilik ilkesi bir kez aşındığında, geriye kalan tüm sivil yapılar yalnızca iktidarın tasarrufuna ve toleransına tabi kılınmış olur. Dolayısıyla bu süreç, özünde belirli bir azınlığın değil; sendikalardan barolara, ekoloji inisiyatiflerinden tüketici derneklerine kadar bütün bir sivil toplumun varoluş zeminini hedef alır.

?Buna karşın sivil toplum, yalnızca resmi tüzüklerden ve mühürlü kapılardan ibaret statik bir yapı değildir. Manuel Castells’in Ağ Toplumu kuramında vurguladığı gibi, dikey ve hiyerarşik yapıların baskı altına alındığı dönemlerde toplumsal hareketler yok olmaz; biçim değiştirir. Formel dernek statüleri işlevsizleştirildiğinde dayanışma; yatay, esnek, enformel ağlara ve taban inisiyatiflerine doğru evrilir.

?Özetle; dernek kapatmaları ve dijital sansür pratikleri üzerinden tartışılan mesele, sanıldığı gibi tali bir kültür savaşı başlığı değildir. Bu, bir ülkenin kamusal nefes borularının açık kalıp kalmayacağıyla, çok sesli bir toplumda farklılıkların bir arada yaşama iradesiyle ve en önemlisi temel hukuk devleti ilkelerinin korunmasıyla doğrudan bağlantılıdır.

?Fiziksel tabelaları indirmek ya da sosyal medya hesaplarına kilit vurmak, toplumsal gerçeklikleri ortadan kaldırmaz; yalnızca sorunların şeffaf, denetlenebilir ve diyaloga açık biçimde konuşulmasını engeller. Çözümün anahtarı; sivil alanı daraltılan grupları birer öteki olarak görme kolaycılığından çıkıp, herhangi bir hak alanına yönelen her kısıtlamayı bütün bir sivil toplumun ve ortak geleceğimizin müşterek meselesi olarak kavrayabilmekte yatmaktadır.