Weber’in Rasyonel Bürokrasi Modeline Eleştirel Bir Bakış:

Kişisellikten Arınmış Bir Bürokratik Örgütlenme Mümkün mü?

Moden toplumlardaki örgütlenme modelini analiz etmek için başvurulan temel yaklaşımlardan biri Max Weber’in rasyonel bürokratik örgütlenme modeli ekseninde yaptığı değerlendirmelerdir. Weber, geleneksel toplumlardaki örgütlenme biçimleriyle kıyaslandığında, modernleşmenin temel dinamiklerinden biri olan rasyonelleşmenin kurumsal ürünü olarak ortaya çıkan rasyonel bürokrasi modelinde, yönetim biçiminin; kişilere, kişisel ilişkilere ya da duygulara göre değil de (çerçevesi iyi belirlenmiş) rasyonel kurallara göre yürütüldüğünü öne sürmektedir. Weber, tıpkı kapitalist sistem özelindeki sorgulamasına paralel şekilde, rasyonel bürokrasinin niçin başka bir yerde değil de Batı’da ortaya çıktığını analiz etmeye yönelik birtakım değerlendirmeler yapar. Weber’in bu noktadaki Batı merkezci analizi, bir yerde Doğulu toplumlara karşın Batılı toplumların sadece farklılığını ifade etme biçimi değil, aynı zamanda üstünlüklerini savunmak şeklinde bir niteliğe bürünür.

Weber’e göre Batılı liberal devletlerde, yöneticilerin ve bürokratların, impersonal (kişisel olmayan) kurallara bağlı olduğu rasyonel bir bürokrasi varken, Doğulu toplumlardaki kamu yönetiminde, patrimonyal anlayışa dayalı bürokrasi ön plandadır. Buna göre Batılı devletlerde; liyakat esasına dayalı olarak seçilmiş bürokratların kamusal işleyişi sağladığı ve otoritenin de uzmanlığa, (kişisel olmayan) kurallara ve bunu temsil eden hiyerarşik makamlara bağlandığı bir yönetim modeli söz konusudur. Doğulu toplumlarda ise, liyakat esasına göre seçilmiş görevlilerden öte, lidere yakınlık ve sadakat esasına göre seçilmiş yöneticilerin varlığı, bu analizde ön plana çıkan temel hususlardan biridir.

Sosyal bilimlerde farklı konular üzerine yapılmış analiz ve değerlendirmeler, içinde yaşadığımız toplumsal dünyayı anlamak için bize belli perspektifler sunmaları ya da bu anlamda bakış açımızı genişletmeye imkan sunmaları açısından önemlidir. Bununla birlikte, toplumsal dünyaya yönelik katı pozitivist bakış açısı içeren her yaklaşım bir şekilde yanlışlanmaya mahkumdur. Bunun temel nedenlerinden biri, toplumsal dünyanın özneleri olan bireylerin yaşama dair tercihlerinin, etkileşim pratiklerinin ve bu pratiklerin sonuçlarının, sabit bir zemine dayanmaması ve farklılıklar taşımasıdır. Dönemsel koşullara dayanan farklılıklar, kültürel anlam dünyasına dayalı farklılıklar, sistem farklılıkları, ya da bölgesel farklılıklar gibi pek çok farklı unsur, bu konuda aşırı genellemeci yaklaşımlar geliştirilmesinin ya da bu türden makro yaklaşımlar geliştirilse dahi bunların doğrulanmasının önündeki en büyük engellerdir. Örneğin 50 sene önceki İngiltere ile bugünkü İngiltere’nin aynı olduğunu söylemek mümkün değildir.

Patrimonyal anlayış Doğulu toplumlarla özdeşletirilse de Batılı toplumlarda bu anlayışın yansımalarının olmadığını söylemek mümkün değildir. Bugün Batılı liberal demokrasilerin önemli bir kısmında, sembolik düzeyde de olsa, monarşik yapılar varlığını sürdürmektedir. Herhangi bir monarşiye dayanmayan, aksine İngiliz monarşisine başkaldırarak bağımsızlığını ilan eden ABD’de bile patrimonyal anlayışın farklı düzeylerdeki yansımalarından bahsetmek mümkündür. Soğuk Savaş sonrası dönemde Körfez Savaşı ile başlayan liberal müdahalecilik döneminde ABD Başkanı olan George H. W. Bush’un babası Prescott Bush, sadece Wall Street’te yöneticilik yapmış bir isim değil, aynı zamanda Cumhuriyetçi Parti içerisinde etkili bir isimdi. George Bush’un oğlu George W. Bush yine ABD Başkanlığı yapmış, diğer oğlu Jeb Bush ise Florida Valiliği görevinde bulunmuştur. Jeb Bush’un oğlu Georg P. Bush da bugün Cumhuriyetçi Parti içerisinde siyasi hayatına devam etmektedir. ABD siyasetinde ve devlet yönetiminde Kennedy ailesi örneği, Bill Clinton-Hillary Clinton örneği, Dick Cheney ailesi örneği ya da bugün yönetimde olan D. Trump ve ailesi (kızı ve damadı) gibi pek çok örneği bu noktada hatırlamakta yarar var. Benzer örnekleri diğer Batılı devletlerde de görmek mümkündür. Patrimonyal ilişkilerin yansıması olan bu örneklerdeki kişilerin tamamının, sırf Batılılar diye tamamen liyakat esasına göre göreve geldiklerini ve duygularına kapılmadan, kurallara tamamen bağlılık içerisinde ülkelerini yönettiklerini söylemek mümkün müdür? Örneğin George Walker Bush’un ABD Başkanlığı yaptığı dönemde, ABD kamuoyunda onu aptal ya da moron diye niteleyip küçümseyen, sırf babasının oğlu diye bu makama geldiğini savunan pek çok değerlendirme yapılmıştır. Epstein davasında siyaset dünyası ya da devlet yöneticileri ile ilgili sadece küçük bir kısmı günyüzüne çıkmış kirli ilişkiler ağını da yine bu noktada hatırlamakta yarar var.

Bugün Doğulu ya da Batılı toplumlardaki herhangi bir yönetimi, duygulardan ve kişisellikten tamamen arınmış bir yönetim modeli şeklinde değerlendirmek mümkün değildir. D. Trump, bu durumun en canlı örneklerinden biridir. Gerek bilimsel ve entelektüel sorumluluğun bir gereği olarak gerekse de bu konuda yurtdışında edindiğin deneyim ışığında, objektif bir değerlendirme yapmak gerekirse, özellikle Kuzey Amerika ve Kuzey Avrupa ülkelerinde, kurallara dayalı yaşamın küçük yaşlardan itibaren bireylere aktarılmasını önemseyen bir eğitim anlayışının olduğunu söylemek mümkündür. Ancak bu durum, bu ülkelerde kişisellikten tamamen arınmış, her zaman kurallara ve liyakate dayalı olan yönetim anlayışlarının egemen olduğu şeklinde aşırı genellemeci bir sonuca götürmemelidir.

Kelamın sonunda, Nirvana Sosyal Bilimler Sitesi’nde yazmam için beni tüm nezaketiyle teşvik eden Sayın Hasan Güneş’e ve Türkiye’de bilim dünyasının duayen isimlerinden biri olan Prof. Dr. Abdulkadir Çüçen hocama içten teşekkürlerimi sunmak isterim.