Bireyselleşmenin Bir Yan Etkisi Olarak Toplumsallaşamama Sorunsalı

Prof. Dr. Muhammet Özdemir

Giriş: Hak Söyleminin Görünmeyen Bedeli ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

10 Aralık 1948 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda kabul edilen ve dönemin Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ile dönemin Başbakanı Hasan Saka’nın olumlu oylarıyla Türkiye tarafından da kurucu ortak sıfatıyla onaylanan “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi”, modern ulus-devletler ve küresel siyasal düzen için ahlaki ve hukuki bir dönüm noktasını temsil eder. Bildirge; etnik, ulusal, ırksal, dinsel ve cinsiyetsel temelde tarih boyunca marjinalleştirilmiş, ötekileştirilmiş ve ezilmiş toplumsal kesimlere yasal bir koruma kalkanı sağlamış, bireysel özgürlüklerin evrenselleşmesinde devrimsel bir rol oynamıştır. Bu tarihsel kazanımın insanlık onuru açısından taşıdığı değer tartışmasızdır.

Sözgelimi bu bildirgenin ve onun dayandığı küresel hak konsensüsünün kurumsallaşmasından önce, Batı akademisinde ve toplumsal hiyerarşilerinde marjinal grupların temsil bulması neredeyse imkânsızdı. Fransa’da Sorbonne Üniversitesi gibi köklü kurumlarda istisnai deha örnekleri dışında sistemik düzeyde bir kadının, bir Arap Müslümanın ya da bir Siyahi insanın kürsü sahibi olması, profesörlük payesi alarak kurumsal sistemin merkezine dahil edilmesi yerleşik önyargılar ve yasal engeller nedeniyle yapısal olarak engellenmişti. Bildirge sonrasında ise bu dışlayıcı barajlar aşamalı olarak yıkılmış, her ülkede bu dezavantajlı kesimlerin lehine sarsılmaz demokratik kazanımlar elde edilmiştir.

Ancak felsefi açıdan her büyük dönüşüm, kendi içinde çözülmesi gereken diyalektik bir gerilimi ve birtakım yapısal dezavantajları da barındırır. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin küresel düzlemde inşa ettiği bu yeni hakkaniyet esaslı bireycilik dalgası, beraberinde iki temel sosyolojik yan etki ve kriz alanını getirmiştir.

Bunlardan birincisi, küreselleşen dünyada göç hareketlerinin ve serbest emek akışının ekonomik büyümenin ve modern toplum olmanın yeni meşruiyet normu haline gelmesidir. Bu durum, tarihsel süreçte yerleşik olarak oluşmuş yerel toplumsal ölçütlerin, kültürel değerlerin ve organik güven ağlarının hızla aşınmasına ve sarsılmasına yol açmıştır.

İkincisi ve asıl derin kriz alanı ise, bütün geleneksel toplumsallaşma teamüllerinin, ritüellerinin ve aile ilişkilerinin bu yeni evrensel hak çerçevelerine pürüzsüzce uyumlu hale getirilmesi endişesidir. Bireyler, gündelik hayatın en mahrem alanlarındaki ilişkilerinde dahi hukuki birer taraf haline gelmenin getirdiği psikolojik maliyetler ve denetim anksiyetesi nedeniyle, zamanla derinlemesine sosyalleşmekten, organik bağlar kurmaktan vazgeçmeye ve kendi yalıtılmış konfor alanlarına çekilmeye başlamışlardır.

1. Algoritmik Yalnızlık ve Amerikan Rüyası’nın Diyalektik Çelişkisi

Bireyselleşmenin en belirgin ve yıkıcı iki yan etkisinden biri olan bu toplumsallaşamama veya yapısal yalnızlaşma sorunsalı, Jean Baudrillard gibi Fransız postmodern düşünürler ve çağdaş post-neoliberalizm kuramcıları tarafından sistemik düzeyde eleştirilmiştir. Baudrillard’ın New York metropolünü analiz ederken yaptığı, “bu şehirdeki tüm insanların ortak paydasının aslında muazzam ve paylaşılamayan bir yalnızlık olduğu” yönündeki saptaması meşhurdur. Baudrillard’a göre modern birey, özgürleştiği ölçüde toplumsal ilişkilerden arındırılmış, gerçeğin yerini simülasyonların aldığı bir tüketim evreninde yapay yalnızlığına hapsedilmiştir.

Bu yalnızlaşma sürecinin tarihsel kökenlerini doğru okumak gerekir. Fransız İhtilali’nin teoride örnek aldığı, Avrupa Aydınlanması’nın pratik bir sonucu olarak gördüğü ve daha sonra Almanya İmparatorluğu’nun katı bir rasyonalite ve toplumsal disiplinle kendi yapısına uyarlamak istediği Amerikan Devrimi (1775-1783), insanın kendi emeğiyle, başarısıyla ve mülkiyetiyle özdeşleştiği paradigmatik bir “American Dream” (Amerikan Rüyası) icat etti. Bu rüya, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından 1948 yılında İngiltere ve Fransa’nın dünya genelindeki sömürgeci ve jeopolitik hegemonyasını devralırken iki stratejik hamleyi eş zamanlı olarak yapmak zorundaydı:

• Piyasa Odaklı Bireyselleştirme: Klasik modern ulus-devletlerin ve aydınlanma rasyonalitesinin sistem dışına ittiği, “öteki” kıldığı kadınları, azınlıkları ve marjinal grupları koruyucu hukuk çerçeveleriyle özgürleştirip bireyselleştirerek onları küresel kapitalist pazara ve tüketime entegre etmek.
• Hiyerarşik Sosyal Bağların Çözülmesi: Geleneksel olarak bazı insanların diğer bazı insanlardan soy, sınıf, cinsiyet veya din bakımından daha ayrıcalıklı ve değerli olduğu feodal, ataerkil veya aristokratik hiyerarşilerden beslenen organik toplumsallaşma deneyimlerine ket vurmak, onları tasfiye etmek.

Bu noktada karşımıza çıkan paradoks oldukça çarpıcıdır: Günümüzde eğer “birey” kadının, “birey” Arap Müslümanın ya da “birey” Siyahi insanın haklarından yüksek sesle söz edebiliyorsak, bu hakların güvence altına alınması sürecinde yalnızlığın da peşinen bir bedel olarak satın alınmış olduğunu fark etmek zorundayız. Örneğin, modern pedagojinin ve hukukun büyük bir kazanımı olan “çocuk hakları” söylemini ele alalım. Hakların bu düzeyde bireyselleştirilmesi, devletin sosyal ve ekonomik destek mekanizmalarını çekmesiyle birleştiğinde, geleneksel koruyucu aile yapısının üzerindeki psikolojik, hukuki ve ekonomik maliyeti katlanarak artırmaktadır. Ebeveynlik, organik ve sezgisel bir bağ olmaktan çıkıp adeta her an hukuki bir ihlale kapı aralayabilecek yüksek riskli bir “proje yönetimi” haline gelmektedir. Bu ağır maliyetler karşısında bireyler, bir süre sonra rasyonel bir kaçış olarak önce çocuk yapmaktan, ardından da bir kurum olarak aile kurmaktan tamamen vazgeçebilmektedirler.

Burada gözden kaçırılmaması gereken felsefi nüans şudur: Bu toplumsal aşınmanın ve yalnızlaşmanın birincil nedeni, insan haklarının ve hakkaniyete dayalı hukuk felsefesinin kendisi değildir. Birey kadının hakları, birey çocuğun hakları, birey Arap Müslümanın hakları veya birey Siyahi insanın hakları esasen yanlış, gereksiz ya da zararlı değildir. Sorun, bu hakların topluma sunuluş biçiminde ve arkasındaki ekonomi-politik rasyonalitede yatmaktadır.

2. Hakların Araçsallaştırılması ve Kapitalist Yatırım Nesnesi Olarak “Birey”

Fransız İhtilali’nden sonra ortaya çıkan klasik haklar çerçevesinin içerisinde, feodal soyluluğun etkisi, geniş aile yapısı, ataerkil himaye ve en önemlisi “toplumun/kamunun bireye tercih edilebilirliği” fikri bir şekilde varlığını sürdürmüştü. Bu geleneksel hibrit yapı, kendi içinde sadece bir toplumsal değerler sistemi üretmekle kalmamış; aynı zamanda bireyin yalnız kalmasını önleyen, onu kriz anlarında koruyan bir sosyal psikoloji ve dayanışma ekonomisi de inşa etmişti.

Ancak İkinci Dünya Savaşı sonrasında, bu alışılmış değerleri, organik ekonomik ağları ve sosyal psikolojiyi birdenbire terk ederek, soysal/cemaatsel bağlara değil de tamamen “bireysel hakkaniyet” esasına dayalı atomize bir toplumsal ilişki biçimine geçiş, kaçınılmaz olarak yıkıcı bir ekonomik ve psikolojik faturayı beraberinde getirmiştir. Üstelik bu yeni evrensel haklar çerçevesini küresel bir norm olarak dikte eden ABD’nin, bu süreçten derin ticari ve ekonomik beklentileri bulunmaktadır.

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü üzere, küresel kapitalizm eldeki hak çerçevelerini salt insani birer kazanım olarak değil, aynı zamanda yeni pazar alanları açan stratejik birer “yatırım konusu” haline getirmektedir.

Bunun en somut örneği, kimlik ve inanç siyasetlerinde görülür. İnsanlar bir taraftan tarihsel olarak bastırılmış dinsel, etnik veya kültürel haklarını yeniden elde ettiklerine sevinirlerken; diğer taraftan bu hakların meşruiyet kazanabilmesi için belirli bir demokratik-seküler ticaretin, tüketim kültürünün ve finansal sistemin parçası olmak zorunda bırakıldıklarını fark ettiklerinde derin bir bilişsel bocalama ve yabancılaşma yaşarlar. Birey, haklarıyla birlikte sisteme dahil edilirken aslında sisteme borçlandırılmakta ve yalnızlaştırılmaktadır.

3. Foucault’nun Öznelleşme Analizi ve Söylem Dışı Bırakılan Gerçeklik

İkinci Dünya Savaşı’nın insanlıkta bıraktığı derin ruhsal yıkım, açlık ve sefalet, klasik modernitenin totaliter eğilimlerinin ve ötekileştirici pratiklerinin yarattığı hayal kırıklığıyla birleşince; küresel ölçekte yeni bir kurtuluş reçetesi arayışı doğdu. Bu arayış, Marshall Planı gibi devasa ekonomik destek paketleriyle şartlı olarak bu karşı-aydınlanmacı ve karşı-soysal kapitalizme eklemlenince, Amerikan rüyası ve onun sunduğu bireyselleşmeci ekonomik toplum modeli tüm dünyada rıza üreterek kabul gördü. İnsanlar ve yerel toplumlar, bu yeni yaşam tarzını derinlemesine bir felsefi muhasebeye tabi tutmaksızın, adeta sihirli bir özgürleşme vaadi olarak hemen kabullendiler. Bu süreçte toplumsal sorumluluklarını, ödevlerini ve kolektif aidiyetlerini göz ardı ederek, yalnızca sürekli talep edilen ve tüketilen “haklar” söylemine kilitlendiler.

Bu kör noktayı deşifre eden en önemli felsefi figürlerden biri Michel Foucault’dur. Günümüzde, Batı Avrupalı, yüksek eğitimli, profesyonel okuryazar bir kadın bireye, Foucault’nun aslında modern iktidarın bir denetim aparatı olarak kullandığı o “bireyselleşmeci kadın” imgesine son derece mesafeli yaklaştığı anlatılsa; onun bunun yerine toplumsal bağlamı ıskalamayan, iktidarın kurguladığı öznellik biçimlerine direnen “öznelleşmeci (toplumcu)” bir kadın varoluşunu önerdiği söylense, bu durum muhtemelen büyük bir şaşkınlık ve dirençle karşılanırdı. Çünkü modern birey, hem kapitalizmin kendisine sunduğu “birey kadın” olma lüksünü ve tüketim konforunu elinde tutmak istemekte hem de aynı zamanda anti-emperyalist bir refleksle ABD hegemonyasından bağımsız olduğunu iddia etme çelişkisini sürdürmektedir.

Nitekim Foucault bile, modern iktidarın bireyi özgürleştirerek aslında onu nasıl daha ince mekanizmalarla kendi tabiyetine (assujettissement) aldığını analiz ettiği bu sarsıcı fikirlerini doğrudan ve yüksek sesle dile getirmekten kaçınmış, bunları çoğunlukla dolaylı yollarla ifade etmiştir.

Benzer bir durum din ve sekülerleşme tartışmaları için de geçerlidir. Batı Avrupalı dindar bir Katoliğe, Foucault’nun sekülerleşmeden anladığı şeyin aslında dinin ortadan kalkması değil, dinin kurumsal bir güç olarak “neo-Katolisizm” formunda seküler iktidar alanlarına eklemlenmesi olduğu söylense; onun kardinallerin ve kilise bürokrasisinin modern dünyada yeni statüler elde etmesinden duyduğu derin entelektüel rahatsızlık aktarılsa, bu dindar birey bunu kabul etmekte zorlanacaktır. Muhtemelen hâlâ sekülerliğin Katolikliği tamamen dışladığına inanmaya ve dinin hiçbir maddi/politik çerçevesinin olmaması gerektiği yönündeki o apolitik retoriği savunmaya devam edecektir.

Foucault’nun, kiliseyi ve dini kurumsallığı tarihin en başarılı iktidar aygıtı olarak gören bu sarsıcı analizlerini 1978 yılındaki o radyo konuşmasında (Thierry Voeltzel ile yaptığı söyleşilerde) isimsiz olarak, kendi entelektüel kimliğini gizleyerek yayımlatmış olması tesadüf değildir. O, iktidarın ve onun ürettiği hak/birey söylemlerinin, bu söylemleri eleştirenleri bile nasıl hızla marjinalize edip sessizleştirebildiğinin farkındaydı.

Bu ikili illüzyon mekanizması yalnızca kadınlar ve inananlar için değil; Siyahi insanlar, çocuklar, göçmenler ve mülteciler gibi tüm dezavantajlı gruplar için de rahatlıkla genellenebilir. Küresel sistem, bu gruplara haklarını teslim ederken onları koruyucu toplumsal kozalarından (aileden, cemaatten, yerel dayanışma ağlarından) çıkarıp doğrudan doğruya piyasanın vahşi akıntısına fırlatmaktadır. İnsanlar elde ettikleri yasal avantajların cazibesine kapılarak, bu avantajların arka planında kendilerine yüklenen yalnızlaşma, güvencesizlik ve yabancılaşma gibi ağır psikolojik ve ekonomik maliyetleri görmezden gelmektedirler.

Aslında bu körlüğe doğrudan “yanlış”, “kötü” ya da “çok hesapsız” demek haksızlık olacaktır. Çünkü modern dünyanın kıskacındaki sıradan insan bireyi, tüm bu makro-ekonomik ve makro-politik denklemleri her an hesap ederek adımlarını atabilecek, sistemin dışına çıkarak sürekli tutarlı ve rasyonel davranabilecek kadar büyük bir psikolojik, entelektüel ve ekonomik özgürlük alanına sahip değildir.

Sonuç: Toplumsallaşamama Sorunsalının Doğru Konuşlandırılması

Yukarıda felsefi ve sosyolojik koordinatlarını çizmeye çalıştığımız bu tablo, günümüz toplumlarında kronik bir salgın haline gelen “toplumsallaşamama ve yalnızlaşma” krizinin doğru teşhis edilmesi ve felsefi olarak doğru bir zemine konuşlandırılması açısından hayati önem taşımaktadır.

Klasik modernitenin ve geleneksel toplum modellerinin —yer yer zorla, baskıyla ve tarımsal sömürüye dayalı eşitsiz ilişkilerle de olsa— inşa etmeyi başardığı toplumsal iletişim kanalları, işbölümü pratikleri, organik işbirliği mekanizmaları ve cemaatsel dayanışma ölçütleri, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin getirdiği mutlak bireyci paradigma tarafından bütünüyle tasfiye edilmiştir. Bu tasfiyenin ardından, bireyin yaşamını sürdürebilmesi için gereken sosyal ve psikolojik maliyetlerde devasa bir artış yaşanmıştır.

Modern insan, kendisini koruyan tüm kolektif yapılardan “özgürleşmiş” ancak bu özgürlüğün bedelini, pazarın ortasında yapayalnız, güvencesiz ve sürekli kendini inşa etmek zorunda kalan birer özneye dönüşerek ödemiştir. Dolayısıyla bugünün sosyoloji ve felsefe disiplinlerine düşen temel görev; hakların ve bireysel kazanımların ahlaki değerini yadsımadan, bu hakların neo-liberal kapitalist yalnızlaştırma mekanizmaları tarafından yutulmasına karşı yeni, organik ve insan onuruna yaraşır kolektif toplumsallaşma alanları ve yeni dayanışma felsefeleri üzerine kafa yormaktır.