Ziya Gökalp 150 Yaşında

.

2026 yılı, sosyoloji ve düşün tarihimizin etkili simalarından Ziya Gökalp’in doğumunun 150. yılıdır. İki yıl öncesi, 2024 ise Gökalp’in 100. ölüm yıldönümü idi. Bu vesile ile pek çok üniversite ve sivil toplum kuruluşu sempozyumlar aracılığıyla kendisinin sosyoloji içerikli yaklaşımını, görüşlerini, Türk sosyolojisine katkılarını; Türkiye’nin siyasal ve düşün tarihindeki yerini, önemini, daha sonraki düşün hareketleri üzerindeki olumlu ve olumsuz yansımalarını ele alıp tartışmışlardır.

.

Peki Gökalp, Türk düşün ve siyasal tarihi ile birlikte sosyoloji dünyasında bu titri, etkinliği, yaygınlığı, bilinirliği nasıl gerçekleştirdi? Türkiye kamuoyunda bu yeri elde edip sürdürmek bağlamında hangi görüş ve düşünceleri ileri sürüp savundu? Bu soruların cevapları, kendisiyle ilgili yüzlerce makale ve onlarca kitapta yer almaktadır. Biz burada, Gökalp’in ülkenizdeki yeri ve öneminin nedenlerine, çok kısa değinmek istiyoruz.

.

Gökalp, Türkiye’de sosyolojinin kurucusu ve öncüsüdür. Türkiye’de sosyolojinin üniversiteye girmesini, Felsefe Bölümü’nün içerisinde bir anabilim dalı olarak sosyoloji eğitiminin resmen başlamasını sağlamıştır (1914). Sosyolojinin alanında araştırmalar yapılabilmesi adına bir Sosyoloji Araştırma Enstitüsü (İçtimaiyat Enstitüsü) kurmuş, sosyolojinin ilk resmi süreli yayını olan Sosyoloji Dergisi’ni çıkarmıştır. Bir yandan sosyolojik anlamda yeni fikirler ileri sürüp, yeni sosyoloji kavramları üreten Gökalp diğer yandan ünlü Fransız sosyolog E. Durkheim’in sosyoloji yaklaşımının ülkemizde en etkili temsilcisi olmuştur. Bir başka ifade ile Gökalp, Türkiye’de sosyolojinin kurulmasında, yerleşmesinde, eğitim alanında yer almasında ve ülkenin sorunlarına etkili çözümler üretilmesinde birinci derecede rol almıştır.

.

Bir yandan Türkiye’de sosyoloji bilimini kurumsallaştırmaya çalıştıran Gökalp diğer yandan da Türkiye’nin siyasal ve toplumsal sorunlarına, II. Meşrutiyet döneminin etkili partisi, iktidarı, İttihat ve Terakki’de çözüm üretmeye çalışan ekiplere düşünsel önderlik yapmıştır. Gökalp sadece İttihat ve Terakki iktidarı döneminde etkili olmakla kalmamış toplum merkezli düşünceleriyle Cumhuriyet’in kuruluş süreci ve devamında da etkinliğini sürdürmüştür. Cumhuriyet’in milliyetçilik, halkçılık, laiklik, dayanışmacılık, devletçi ekonomi ve modern ulus devlet ideallerinin en etkili ideologlar, mimar ve önde gelen temsilcilerinden biridir. Gökalp, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet’in kuruluş döneminin önde gelen siyasetçilerine, kamuoyun önderlerine, geleceğin ideal toplum planlamacılarına yön veren, hedef gösteren bir sosyologtur. Bir başka anlatımla Gökalp’in görüşleri sosyolojide ve ülkenin düşün dünyasında her dönem etkisini ve önemi korumuştur. Gökalp’in yazılarını 1908-1924 döneminin hızla değişen iç ve dış siyasal koşulları, ihtiyaçları ve beklentileri bağlamında okuyup anlamak gerekir. Gökalp, yıkılma noktasına gelmiş olan devlete, kendisini o devletin birinci derecede sahibi gören bürokrasiye, Türk aydınına ve halkına siyaseten çıkış yolu öneren, umut aşılayan, moral veren metinlerin yazarıdır.

.

Gökalp, siyasal ve toplumsal sorunları hızlı şekilde okuyup buna göre çözümler üretebilen ve bu önerilerini sosyolojik açıklamalara dönüştürebilen bir sosyologtur. Gökalp’in kültüre dayalı milliyetçilik anlayışı, kimlik tanımı, ırkçılık karşısı görüşleri bugün de geçerliliğini korumaktadır.

.

Gökalp, Cumhuriyet döneminin ideolojik yapılanmasında, Cumhuriyet dönemi kurumlarının şekillenmesinde, Türkiye’de sosyoloji ve sosyal bilimlerin gelişmesinde etkili olmuştur. Ümmetten millete, tebaadan vatandaşlık aşamasına geçme sürecinin teorisini yapan Gökalp, uluslaşma aşamasındaki bir toplumun yaşadığı çalkantılı, çatışmalı, depresif süreçten kurtulması yönünde düşünsel önderlik yapmış, yol göstermiştir. Gökalp’in metinlerindeki temel amaç, imparatorluktan ulusal devlet aşamasına geçilirken milli kimliğe, kişiliğe sahip şahsiyetli ve gerektiğinde kendisini devlet-millet adına feda etme bilicine sahip bireylerden oluşan bir Türk toplumu meydana getirmektir. Gökalp’in pek konuda öne sürdüğü görüşlerin önemli bir kısmı bugün de Türkiye açısından geçerliliğini sürdürmektedir.

.

Türk Yurdu, Genç Kalemler, Halka Doğu, İktisadiyat, İslâm Mecmuası, Küçük Mecmua, İçtimaiyat gibi pek çok derginin önde gelen bir yazarı olan Gökalp’in bazı kitapları da şunlardır: Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak, Türkçülüğün Esasları, Türk Uygarlığı Tarihi ve Kürt Aşiretleri Üzerine Sosyolojik Tetkikler.