Kadınların eşitlik mücadelesi çoğu zaman yalnızca “kadınların haklarını kazanması” şeklinde anlatılır. Oy hakkının elde edilmesi, eğitim hakkının genişlemesi, çalışma yaşamına katılımın artması, medeni hukukta kadın-erkek eşitliğinin sağlanması ya da kadınlara yönelik şiddetin hukuken tanınması, bu mücadelenin önemli sonuçlarıdır. Ancak kadın hareketinin tarihine biraz daha yakından bakıldığında, mücadelenin yalnızca yasaların değiştirilmesinden ibaret olmadığı görülür. Kadınlar aynı zamanda neyin siyasal bir mesele sayılacağını, emeğin ne olduğunu, özgürlüğün ne anlama geldiğini ve “özel hayat” olarak görülen alanlarda kimin söz sahibi olduğunu da tartışmaya açmışlardır. Bu nedenle kadın hareketinin önemli kazanımlarından biri, yalnızca yeni hakların elde edilmesi değil, daha önce sorgulanmadan kabul edilen eşitsizliklerin görünür hâle getirilmesidir. Ev işleri, çocuk ve yaşlı bakımı, evlilik içindeki güç ilişkileri, cinsellik, doğurganlık, beden üzerindeki kararlar, işyerinde taciz, ücret eşitsizliği ve aile içindeki emek gibi konuların “özel meseleler” olmaktan çıkarılıp toplumsal ve siyasal sorunlar olarak ele alınması bu dönüşümün önemli parçalarıdır. Bu noktada feminist hareketin en bilinen ifadelerinden biri olan “kişisel olan politiktir” sözü daha da önem kazanır. Bu bakış açısı özellikle 1960’ların sonu ve 1970’lerin başındaki ikinci dalga feminizmle birlikte yaygınlaşmış; kadınların bireysel olarak yaşadıkları sorunların aslında daha geniş toplumsal güç ilişkileriyle bağlantılı olduğunu anlatmak için kullanılmıştır. Ancak bu tartışmanın bugünkü anlamı yalnızca geçmişteki feminist mücadeleleri hatırlamak değildir. Günümüzde de kadınların ekonomik bağımsızlığı, ücretli ve ücretsiz emek arasındaki eşitsizlik, bakım sorumlulukları, siyasal temsil ve bedenleri üzerindeki karar hakkı aynı temel soruyu gündeme getirmektedir: Bir kadının hayatını ne ölçüde gerçekten kendisi belirleyebilir?

Eşitlik İçin Hak Kazanmak

Kadınların tarihsel mücadelesinde en görünür taleplerden biri hukuki ve siyasal hakların kazanılması olmuştur. Eğitim, mülkiyet, miras, oy kullanma, seçilme, çalışma, boşanma ve hukuki eşitlik gibi alanlarda kazanılan haklar kadınların yurttaşlık statüsünü dönüştürmüştür. Mary Wollstonecraft’ın 1792 tarihli A Vindication of the Rights of Woman (Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi) adlı çalışması, kadınların akıl ve eğitim bakımından erkeklerden aşağı olmadığı fikrini güçlü biçimde savunan erken dönem metinlerden biridir. John Stuart Mill de The Subjection of Women (Kadınların Köleleştirilmesi) adlı eserinde kadınların tabi konumunun doğal bir durum değil, toplumsal ve hukuki düzenlemelerle sürdürülen bir eşitsizlik olduğunu ileri sürmüştür. Bu düşüncelerin ortak noktasında basit ama dönüştürücü bir fikir vardır: Kadınların eşitsizliği doğanın kaçınılmaz sonucu değildir. Eğer eşitsizlik toplumsal kurumlar aracılığıyla üretiliyorsa, bu kurumlar değiştirilebilir. Bununla birlikte, yalnızca yasaların değiştirilmesi kadınların yaşamlarında otomatik olarak eşitlik yaratmaz. Bir kadının kanunen eğitim hakkına sahip olması ile gerçekten eğitim alabilmesi; çalışma hakkına sahip olması ile güvenceli bir iş bulabilmesi; miras hakkına sahip olması ile ekonomik kaynaklara erişebilmesi aynı şey değildir. Bu nedenle feminist mücadele zaman içinde “eşit haklara sahip olma” meselesinden “bu hakları fiilen kullanabilme” meselesine doğru genişlemiştir. Başka bir ifadeyle, biçimsel eşitlik ile gerçek eşitlik arasında fark vardır. Yasalar kadın ve erkek için aynı şeyi söylüyor olabilir; fakat toplumsal koşullar kadınların bu haklardan eşit biçimde yararlanmasını engelliyorsa, hukuki eşitlik tek başına yeterli değildir.

Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de kadın hakları mücadelesi her geçen gün güçlenmektedir. Türkiye’de kadın hareketinin özellikle 1980 sonrasında güçlenmesiyle birlikte aile, evlilik, şiddet, cinsellik ve kadınların gündelik yaşam deneyimleri daha açık biçimde politik tartışmanın konusu hâline gelmiştir. Bununla birlikte araştırmalar, Türkiye’de kadın hareketinin hukuki düzenlemeler üzerindeki etkisinin dönemlere göre değiştiğini ve son yıllarda önceki kazanımların korunmasının da başlı başına bir mücadele alanına dönüştüğünü göstermektedir. Dolayısıyla kadın mücadelesi açısından “hak kazanmak” kadar kazanılmış hakların korunması ve bu hakların günlük hayatta kullanılabilir hâle gelmesi de önemlidir.

“Kişisel Olan Politiktir”: Özel Hayat Gerçekten Özel Midir?

Feminist düşüncenin en önemli katkılarından biri, “özel hayat” ile “siyaset” arasındaki kesin sınırı sorgulamasıdır. Uzun süre siyaset denildiğinde devlet, parlamento, seçimler, partiler, savaşlar veya ekonomi gibi alanlar düşünülmüştür. Aile içindeki ilişkiler, ev işleri, çocuk bakımı ya da kadınların cinselliği ise “özel hayat” kapsamında değerlendirilmiştir. Feminist hareket tam da bu ayrımı sorgulamıştır. Carol Hanisch’in 1970 tarihli meşhur “The Personal Is Political” (Kişisel Olan Politiktir) başlıklı yazısı bu yaklaşımın simgesel metinlerinden biri hâline gelmiştir. Hanisch, kadınların kendi deneyimlerini birbirleriyle paylaşmalarının yalnızca bir tür “kişisel terapi” olmadığını; bu deneyimlerin ortak toplumsal koşullarla ilişkili olduğunu savunmuştur. Daha sonraki feminist çalışmalar da bu sloganın kadınların gündelik deneyimlerini güç ilişkileriyle ilişkilendirme açısından önemini vurgulamıştır. Örneğin bir kadının ev işlerinin tamamını üstlenmesi ilk bakışta aile içindeki bireysel bir iş bölümü gibi görünebilir. Fakat milyonlarca kadının benzer biçimde ev işlerinden sorumlu olması, bunun yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamayacağını gösterir. Aynı durum kadının işyerinde cinsel tacize uğraması için de geçerlidir. Tek tek kadınların yaşadığı olaylar “kişisel sorunlar” olarak görülürse, çözüm de kadının davranışında aranabilir: Daha dikkatli olsaydı, daha farklı giyinseydi, itiraz etseydi, işi bıraksaydı gibi. Oysa feminist bakış açısı soruyu değiştirir: Neden bazı çalışma ortamlarında kadınların bedeni ve emeği üzerinde böyle bir güç kurulabiliyor? İşte “kişisel olan politiktir” düşüncesinin asıl gücü burada ortaya çıkar. Bireysel deneyim, ortak bir toplumsal örüntünün göstergesi olabilir. Bu düşünce kadınların birbirlerini dinlemelerini de politik bir eyleme dönüştürmüştür. Kadınların “Ben de bunu yaşadım” diyebilmesi, yalnızlık duygusunu kırmış ve kişisel deneyimlerin ortak bir adaletsizlik deneyiminin parçası olduğunu gösterebilmiştir. Bununla birlikte sloganın yanlış anlaşılmaması gerekir. “Kişisel olan politiktir” demek, kişinin hayatındaki her ayrıntının devlet tarafından düzenlenmesi gerektiği anlamına gelmez. Asıl mesele, kişisel görünen deneyimlerin hangi toplumsal koşullar içinde ortaya çıktığını sorgulamaktır. Bu nedenle slogan günümüzde de önemini korumaktadır. Sosyal medya, dijital feminist kampanyalar ve gündelik hayattaki feminist pratikler, kadınların bireysel deneyimlerini görünür kılmanın yeni yollarını yaratmıştır. Araştırmalar, özellikle genç kadınların dijital alanları deneyimlerini paylaşmak, ortak sorunları tanımlamak ve feminist kimliklerini geliştirmek için kullandıklarını göstermektedir. Sonraki yazımda bu tartışmanın “kadının görünmeyen emeği” konusuna devam edeceğim.

Yararlanılan Kaynaklar

Gülel, D. (2021). Feminist movement and law-making in Turkey: A critical appraisal from 1998 to 2018. Women's History Review, 30(1), 2–27. https://doi.org/10.1080/09612025.2019.1695357

Hanisch, C. (2006). The personal is political. In Notes from the second year: Women's liberation. (Original work published 1970).

Mill, J. S. (2008). The subjection of women. Oxford University Press. (Original work published 1869).

Wollstonecraft, M. (1995). A vindication of the rights of woman. Dover Publications. (Original work published 1792).

Yorumlar (0)