Grek Felsefesinin Doğuşu Üzerine: Mythos’tan Logos’a

Felsefe tarihini okurken çoğumuz hazıra konar; bizden öncekilerin bıraktığı devasa birikimle zahmetsizce aydınlandığımızı ve bu sürecin devasa bir dönemi ifade ettiğini düşünürüz. Oysa felsefe, geçmişten günümüze pürüzsüzce devredilen hazır bir bilgi yığını olmadığı gibi toplumsal ve zihinsel bağlamından kopuk bir boşlukta da doğmaz. Felsefe tarihi; kendinden önceki düşünce sistemlerini yapısökümcü bir eleştiriye tabi tutan, kimi zaman radikal bir reddedişle aşan, kimi zaman da kavramsal zemini yeniden kurarak diyalektik bir süreklilik oluşturan inatçı bir hesaplaşmalar bütünüdür. Dolayısıyla felsefe tarihini salt bir kronoloji veya bilgi deposu olmaktan çıkarıp bütünlüklü bir okumayla ele almak gerekir; başka bir deyişle felsefenin doğuş anına, yani temeline bakmak hayati önem taşır; çünkü o ilk kıvılcım çakılmasaydı, bugünkü düşünsel olgunluk yolunu bulamazdı. Nitekim felsefe tarihi açısından "İlk Çağ felsefesi" denildiğinde, dar ve özgün anlamıyla bu coğrafya içinde filizlenen Yunan felsefesini ve onun devamı olan Helenizm-Roma düşüncesini anlarız (Gökberk, 2019, s. 11). MÖ 585’te Miletos’ta Philosophia’nın doğuşuyla simgeleşen bu düşünsel serüven sahneye çıkmadan önce evren; insanların doğa olaylarını ve içsel tutkularını insansı tanrıların eylemleriyle açıkladığı, Homeros ve Hesiodos’un dizelerinde betimlenen, tanrıların kavga ettiği, Uranos’un "hadım edildiği ya da çocukların yutulduğu fantastik ve grotesk bir kaos" alanıydı (Hesiodos, Theogonia; akt. Arslan, 2006, s. 15–25).

Geniş anlamıyla İlk Çağ; MÖ 4. binyılda yazının icadıyla başlayıp MS 476’da Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşüne dek uzanan; Mısır, Mezopotamya, Fenike, Pers ve Roma gibi Akdeniz havzasındaki pek çok köklü kültürü kapsayan kaprisleriyle açıklama eğilimindeydi. Yağmurlar, gök gürültüleri ve hastalıklar kadar; duyulan yasak bir aşk veya savaş alanındaki gözü karalık da Afrodit ya da Zeus gibi tanrısal güçlere bağlanarak insani mazeret gereksinimi karşılanıyordu. Mitoloji; insana sorumluluk yüklemeyen, evrendeki her kaosu "ilahi bir karar" olarak açıklayıp zihinleri rahatlatan dev bir zihinsel güvenceydi (Hesiodos, Theogonia ; akt. Arslan, 2006, s. 15–25). Antik Grek insanı kendi zaaflarını tanrılara yansıtıyor, sonra da yarattığı bu imgelerden korkuyordu.

Ne var ki MÖ 6. yüzyılda Miletos’ta ortaya çıkan İonia ruhu, geleneksel kabul görmüş tüm inançları kuşkuyla karşılayarak görkemli bir düşünsel dönüşüm başlattı. Tüm Avrupa felsefesinin ortak kökeni sayılan Grek felsefesi, düşüncenin içsel bir zorunlulukla geliştiği eşsiz bir serüvendir. İnsanlık tarihinde felsefi düşüncenin özgürlüğünü ve aklın özerkliğini ilan eden ilk zihinler Antik Ege kıyılarında belirmiştir (Arslan, 2006, s. 75–85). Friedrich Nietzsche’nin de işaret ettiği gibi, erken dönem filozoflarının arkasında o "çocuksu, haşin, kayıtsız ve pervasız" zihin yapısı yatar (Nietzsche, 1873/2019, s. 45). Thales ve ardılları çıkıp "Durun, bu fırtınanın arkasında tanrıların öfkesi değil, doğanın kendi içsel yasaları var" dediklerinde, insanlığa muazzam bir zihinsel sorumluluk bıraktılar. Nitekim dönemin eleştirel ruhunu Ksenophanes şu sözlerle ifade ediyordu: "Homeros ile Hesiodos’un insanlara yakıştırdıkları ne varsa, ne kadar utanç verici, ne kadar kınanası şey varsa —hırsızlık, zina, birbirini aldatma— hepsi tanrılara mal edilmiştir "(Ksenophanes, Fragman B11; akt. Arslan, 2006, s. 182).

Milet Okulu doğa filozofları olarak bilinen İonialı düşünürlerin en radikal başarısı, geleneksel dinlerin ve mitlerin sınırlarını özgürce aşabilmelerinde saklıydı. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes, evrenin rasyonel ve anlaşılır bir düzene sahip olduğuna inanıyorlardı. Onlar bu düzenin sırlarını doğaüstü güçlere başvurmadan, yine doğanın sınırları içinde ve insan aklının rehberliğinde açıklamayı seçtiler. Nitekim Milet Okulu doğa filozoflarının temel motivasyonu ve Grek biliminin ilk sorunu, “her şeyin kendisinden geldiği, kendisine gittiği, değişenin altında değişmeden kalan, varlığını sürdüren ilk ilkenin (arkhe) ne olduğu” (Arslan, İlkçağ, 88) sorusuna cevap aramaktı. Onlar için "tanrı" kavramı; tapınılan aşkın bir varlık değil, doğaya içkin, ölümsüz ve sonsuz ana tözü tanımlayan dinsel olmayan bir terimdi. Zira bu anlayışta tanrı, doğal dünyaya yerleştirilmişti; o, ya doğal dünyanın bir soyutlaması ya da insan tutkularının biçimlendirilmesiydi. (Zeller, 2019, s. 22–26) Doğu kültürlerinde doğaya dair çeşitli öyküler bulunsa da Platon’un Mısırlıları ticari zihniyetli olarak nitelemesi; Herodotos ile Aristoteles’in Doğu düşüncesine kurumsal felsefi kaynak atfetmemesi, Grek düşüncesinin özgün ve bağımsız karakterini doğrular. (Zeller, 2019, s. 12–18) Bu filozoflar; bilgi sevgisi (philosophia), görme ve bilme isteği (theoria) ve araştırma (historia) kavramlarını, bugün insani ve doğa bilimleri olarak ayırdığımız tüm entelektüel çabayı kapsayacak şekilde kullandılar. Aristoteles’in onları "doğanın öğrencileri" (phusikoi) ve "doğa araştırmacıları" (physiologia) olarak nitelemesi boşuna değildir; zira günümüz fizik bilimi hem adını hem de çalışma konusunu bu ilk doğa filozoflarına borçludur. Demokritos’un kendisine ikram edilen bal tadındaki salatalık için verilen yüzeysel açıklamayla yetinmeyip "Ben bunun nedenini araştırmalıyım" demesi, bu dönemde doğadaki nedensellik ilkesine duyulan sarsılmaz bağlılığın en yalın ifadesidir. (Plutarkhos, Symposiaka , I, 10; akt. Arslan, 2006, s. 326)

Görünüşteki kaosun altında kişisel olmayan güçlerin ürünü olan gizli bir düzenin yattığı düşüncesi zihinlerde biçimlenince, Mythos’tan rasyonel açıklamaya geçişin kapısı aralandı. Evreni tanrıların elinden alıp akla ve doğanın kendi düzenine devretmek, insanı korumasız bırakan büyük bir devrimdi. Bugün geriye dönüp baktığımızda, o ilk İonialıların evreni açıklama çabalarını bazen "çocukça" veya safdil bulma eğiliminde oluruz. Oysa felsefenin o emekleme dönemi, insanlık tarihinin en büyük zihinsel sıçramasıdır. Elbette ellerinde bugünün imkânları ya da soyut kavram setleri yoktu; gördüklerini, yaşadıkları dönemin standartları dahilinde anlamlandırmaya çalıştılar. Ancak asıl mucize, tanrılara sığınıp kalmak yerine "Acaba bu düzenin arkasında başka bir yasa var mı?" diyerek ilk doğru soruyu sorma cesaretini gösterebilmeleridir.

O ilk filozoflar karanlık labirentlerde nihai çözümler aramıyordu; onlar, insanın her şeyi bildiğini sandığı konforlu uykuyu bozacak doğru soruların peşindeydiler. Felsefe denince zihnimize sıkıştırılmış hazır "bilgiler" gelmemelidir; felsefenin doğuşu, bilinenin üzerine yeni bir bilgi koymaktan ziyade, o güvenli limanı terk etme cesaretidir. Ticaret yollarında farklı kültürlerle karşılaşan, kendi kutsallarının dışındaki dünyayı görüp "Acaba bildiğimiz mutlak hakikat bu kadar mı?" şüphesini duyan zihinlerin çığlığıydı felsefe. Artık her şeyin sorumlusu insan aklıydı; sığınacak ilahi bir bahane kalmasa da bu, sorgulayan insanın soylu huzursuzluğuydu.

NURTAÇ TURAN

Felsefe Öğretmeni / Uludağ Üni. Yüksek Lisans Öğrencisi

KAYNAKÇA

Arslan, A. (2006). İlkçağ Felsefe Tarihi 1: Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Gökberk, M. (2019). Felsefe Tarihi. Remzi Kitabevi.

Zeller, E. (2019). Grek Felsefe Tarihi (Çev. A. Aydoğan). Say Yayınları.

Nietzsche, F. (2019). Yunanlıların Trajik Çağında Felsefe (A. İnam, Çev.). Say Yayınları. (Orijinal eser 1873 tarihlidir).

Yorumlar (0)