Giriş

Cumhuriyet döneminde Türkiye’de felsefi düşüncenin oluşumuna ve gelişmesine önemli katkılarda bulunan Afşar Timuçin (1939-26.07.2024) çok yönlü bir düşünür/filozof ve sanatçıdır. Timuçin, özellikle düşünce tarihi, estetik ve sanat felsefesi alanındaki eserleriyle tanınır. Felsefe ve edebiyat konusundaki kitaplarının yanısıra inceleme-eleştiri alanındaki çalışmaları ve çevirilerinin de unutulmaması gerekir.

Timuçin, felsefenin farklı alanlarındaki çalışmalarıyla dikkat çeken bir kişi olmakla birlikte hakkında yeterince inceleme ve değerlendirme yapıldığını söylemek zordur. Kendisiyle ilgili iki armağan kitap yayımlanmış ve ayrıca şiirleri ve öyküleri hakkında iki yüksek lisans tezi hazırlanmıştır. Bu durum ülkemizde kendi düşünürlerimizle, düşünce insanlarımızla ilgili eleştirel okumalar ve değerlendirmeler yapma bakımından ne kadar eksiklik/yetersizlik olduğunu da göstermektedir.

Afşar Timuçin’in Düşünür Kimliğinin Belirgin Özellikleri

Felsefenin karanlık, zor ve anlaşılması güç vb. özelliklerinin yaygın bir anlayışla kabul gördüğü bir toplumda, Timuçin felsefenin aydınlık, anlaşılabilir ve sevinçli yönlerine dikkat çekebilmiştir. Onun felsefe konuşmaları-söyleşileri de felsefenin akademik dünyanın sınırları dışındaki ilgi ve beklentilere karşılık verebilmesinin mümkün olduğunu gösterir.

Timuçin'in estetik ağırlıklı felsefi çalışmalarının yanısıra bilgi, bilim, yöntem, ahlak, siyaset ve aydınlanma sorunlarıyla ilgili yazıları da onun felsefi birikiminde önemli bir yer tutar. Demokrasi ve demokratik değerlerle ilgili düşüncelerinde hem klasik sorunların hem de güncel gelişmeler ve sorunların birlikte ele alındığını görürüz. Timuçin, aydınlanma felsefesi ve aydınlanmayla ilişkili kavramları da irdeler. Felsefeden kaynaklanan ve farklı tarihsel dönemlerde ve kültürlerde etkisini gösteren bir aydınlanma çabasına dikkat çeker. Bu bağlamda onun birçok yazısında ve kitabında karşımıza çıkan "yetkin bilinç" kavramı temel kavramlarının başında yer alır.

Timuçin, ülkemizde felsefenin ve filozofun olmadığı düşüncesinden kaynaklanan yakınmaların, “bu koşullarda filozofumuzun olamayacağı” anlamını içermesi nedeniyle “bir kültür geriliğini bir yazgı gibi benimseme eğiliminde” olduğunu belirtir. (Timuçin, 2009: s. 53) Ülkemizde felsefenin varlığını gerçekleştirmesi, filozofların yetişmesi ve felsefenin geleceği konusunda Timuçin’in gerçekçi ve umutlu olduğunu söyleyebiliriz.

Descartes, Camus, Rousseau ve Nietzsche gibi filozoflar Timuçin'in hem etkilendiği hem de hesaplaştığı filozoflar arasında ilk sıralarda bulunur. Bu noktada onun herhangi bir filozofun ya da felsefenin ardından gitmeyip kendi düşünce yolunda yürüdüğünü söylemek yerinde olur. Timuçin hem felsefi söylemiyle hem de felsefi düşünce çizgisiyle kendine özgü bir felsefi birikim oluşturmuş ve Türkiye’de felsefenin kültür toprağımızda kök salıp gelişmesi konusunda önemli katkılar ortaya koymuştur.

Afşar Timuçin'in Felsefeye Bakışı

Afşar Timuçin, birçok yazısında ve kendisiyle yapılan söyleşilerde felsefe anlayışını dile getirmiş ve çağımızda felsefenin durumuna ilişkin saptama ve değerlendirmelerini ortaya koymuştur. Onun Türkiye’de felsefi düşüncenin oluşumu ve gelişmesiyle ilgilendiğini de görebiliriz. Felsefenin çeşitli konularını ve sorunlarını irdelerken de, örneğin aydınlanma ve demokrasi gibi, onun ülkemizin sorunlarıyla bağıntı kurduğunu saptamak mümkündür. Bu yönüyle Timuçin, çağından ve toplumundan sorumlu bir aydın kimliği taşıyan bir düşünürdür.

Timuçin, felsefeyi bir insan araştırması olarak görür. Ona göre “felsefe bir insan araştırması olarak insanı tüm olan ve olası olan yanlarıyla ele alıp incelemeye yönelir.” (Timuçin, 2010: s. 19) Felsefeyi insanı en temel sorunlarıyla ele alıp inceleyen bir kuramsal araştırma alanı olarak tanımlayan Timuçin, bu bağlamda başlıca sorunun insanla ilgili doğruları bulmak ve göstermek sorunu olduğunu söyler. İnsanın doğruları/doğruluğu araması söz konusudur. Timuçin’e göre, “İnsan kendini tanımak isteyen bir varlıktır, ne yaptığını, ne yapmak istediğini, ne yapabileceğini bilmek isteyen bir varlıktır. İnsan doğruları bulmadan demeyelim ama doğruları aramadan yaşayamaz. İnsan olmanın temel anlamı doğruya yönelme çabasıyla belirgindir.” (Timuçin, 2010: s. 19)

Timuçin, insanla ilgili en genel ve en köklü araştırma olarak tanımladığı felsefenin ortaya çıkışından günümüze kadar farklı bakış açıları kazanarak geldiğine dikkat çeker. Bu bağlamda filozofların bilgi birikiminin etkili olmasından hareketle bazı felsefelerde eksik yönlerin bulunabileceği konusunda şunları söyler: “En eski filozoflar, yoğun bir bilgi birikimiyle donanmış olmadıkları için, insanı ve doğayı gözlemlemekte ve açıklamakta eksik kaldılar. Onlar ya genel anlamda duyusal verilerden giderek ya da kendilerince ussal çıkarımlar yaparak düşünmek zorundaydılar. İnsanlık her dönemde ancak kendi için sağladığı olanaklar çerçevesinde düşünebilmiştir. Bu yüzden insan için gerçek anlamda yarını görmek diye bir şey yoktur.” (Timuçin, 2010: s. 26)

Felsefenin insanlıkla ya da bir insanlık durumuyla ilişkili genellemeler yapmak olduğunu ve bunun filozofluğun belirleyici özelliklerinden biri olduğunu söyleyen Timuçin, sanatçıların da filozof kimliği taşıyabilecekleri görüşündedir. Ona göre, “bütün bir insanlıkla ilgili bir gerçeği ortaya koyacak görüşler ürettiğiniz zaman filozofsunuz. Yalnız adı büyük filozofa çıkmış insanlar değil insan üzerine tutarlı görüşler geliştiren sanat adamları da felsefe üreticisidirler. Shakespeare bir filozoftur, Montaigne bir filozoftur, Baudelaire ve Dostoyevski filozofturlar. Özetle, insanı en genel çerçevede kavrayan her belirleme felsefeyle ilgilidir.”(Timuçin, 2009: s. 5-6)

Timuçin aynı zamanda bir yazar ve şair olarak felsefenin sanatla ve edebiyatla kurduğu ilişkilerle de ilgilenir ve edebiyatın kendine özgü yapısı içinde belli bir anlamda felsefeyi içerdiğini kabul eder. Ancak felsefenin diğer düşünme ve araştırma tarzlarından/yollarından hangi özellikleriyle farklı olduğunu da ele alır. Felsefeyi başka düşünme biçimlerinden ayırt edebileceğimiz nitelikler nelerdir? Bu konuda Timuçin felsefenin kendine özgü özelliklerini şöyle açıklar: “Felsefe gelişigüzel düşünmenin uzağında bize dizgeselliği, yöntemliliği, ayrıştırıcılığı ve bütünsel bakma yatkınlığını duyurur. İleri geri düşünmekle felsefe yapmak aynı şey değildir.”(Timuçin, 2009: s.9)

Timuçin felsefeyi seçkin kişilerin ya da yalnızca filozof adını taşıyan kişilerin değil herkesin yapabileceğini vurgulamakla birlikte insanın felsefeyle uğraşabilmesi için gerek bireysel gerekse toplumsal bazı koşulların ve iyi bir eğitimin gerekli olduğunu pekçok yazısında dile getirir. Felsefi düşüncenin bir toplumda ve kültürde güçlü olması ise daha iyi bir yaşam ve dünya inşa etmeye katkıda bulunabilir. Bu bağlamda Timuçin’in edebiyat eserleriyle olduğu kadar felsefi eserleriyle insana seslendiğini ve felsefenin kapısını herkes için açık gördüğünü söylemek mümkündür.

Felsefeyi bir insan araştırması olarak gören ve felsefenin belli bir insanlık durumunu kavramlaştırıp genelleştirdiğini söyleyen Timuçin aynı zamanda felsefi düşünce ile ortaya çıktığı tarihsel dönemle/çağla ilişkili olduğuna da dikkat çeker. Ona göre, “Her felsefe bir dönemin hatta bir çağın anlatımıdır. Bir felsefede yansıyan, bir uygarlık etkinliğinin temel bir anlamıdır. Bir felsefe bir çağı baştan sona açıklayacak güçte değildir, bir felsefe bir çağı kavramakta bir giriş kapısı oluşturur.” (Timuçin, 2009: s. 20)

Timuçin’e göre, felsefenin sorunlarını doğru olarak kavrayabilmek için tarihten kopmamak gerekir. “Felsefenin tarihsellikten uzak tek tek sorunları yoktur. Çünkü her felsefe bir uygarlığın içinde yer alır, her felsefe bir toplumun felsefesidir, bir dönemin felsefesidir. Her felsefe kendinden önceki felsefeyle ya da felsefelerle hesaplaşarak kendini varetmiştir. Bir felsefenin içinde eski felsefelerin izleri, yansıları, değişik etkileri bulunur. Bu çerçevede felsefenin alanına girmek doğrudan doğruya tarihselin alanına girmektir.” (Timuçin, 2010: s. 39)

Görüldüğü gibi Timuçin, bir felsefenin ortaya çıktığı kültür ortamı ve tarihsel dönemle birlikte söz konusu felsefenin önceki felsefelerle ilişkilerine de dikkat çeker. Bu noktada onun felsefeler arası etkileşim, tartışma ve diyalogu vurguladığını söylemek yerinde olur. Timuçin’in düşüncede dogmatizme, bağnazlığa karşı çıktığını ve farklı öğretilere, düşünce sistemlerine açık ama eleştirel bir tavır ortaya koyduğunu saptayabiliriz. Onun bu duruşu gerek araştırmacılık gerekse eğitimcilik bakımından bir felsefecinin taşıması gereken nitelikleri de gösterir.

Türkiye’de felsefeye, felsefi düşüncenin gelişimine, düşünce tarihi ve estetik başta olmak üzere pekçok alanda önemli katkılarda bulunmuş olan Afşar Timuçin hocamız her zaman saygı ve seygiyle hatırlanacaktır.

Kaynakça:

Afşar Timuçin, Felsefe Bir Sevinçtir, İstanbul: Bulut Yayınları 2009.

Afşar Timuçin, Felsefeye Giriş, İstanbul: Bulut Yayınları, 2010.