Bağlantısal Bütünsellik: İçinde Yaşadığımız Atmosfer

Doç. Dr. Abdurrazak Gültekin

Modern insanın en çok tekrarladığı yalanlardan biri, kendi kendine yettiğine inanmasıdır. “Kendi yolumdayım”, “kimseye ihtiyacım yok”, “ben kendimi kendim yaptım.” Bu cümleler bir özgürlük ilanı gibi kurulur. Oysa çoğu zaman bir yanılsamanın en cilalı hâlidir. Çünkü hiç kimse, hiçbir şey, hiçbir an tek başına var olmaz. Var olmak, daima bir şeyle birlikte, bir şeyin içinde, bir şeye karşı var olmaktır. Yalıtılmış bir varlık düşüncesi, felsefenin en eski hatalarından biridir ve modern birey bu hatayı bir erdem sanır. Bu meseleyi Türker Kılıç’dan ödünç alarak tek bir kavram etrafında düşünüyorum bağlantısal bütünsellik.

Bu kavramın özü basittir ama sonuçları radikaldir. İnsan, içinde yaşadığı bütün alanlar itibariyle bütünsel bir yapıya sahiptir. Hiçbir şey bir diğerinden yalıtık değildir. Bedeniniz zihninizden, zihniniz ilişkilerinizden, ilişkileriniz içinde bulunduğunuz şehirden, şehir iklimden, iklim ekonomiden, ekonomi inançlarınızdan kopuk değildir. Bunların hepsi aynı dokunun iplikleridir, birini çektiğinizde ötekiler titrer. Buna bir ad vermek gerekirse, atmosfer diyebiliriz. İnsan, içinde yaşadığı atmosferin her zerresiyle bir biçimde ilişkiseldir. Nasıl ki bir canlı soluduğu havadan ayrı düşünülemezse insan da içine doğduğu anlam, ilişki ve koşullar atmosferinden ayrı düşünülemez. Biz atmosferin içinde değil, atmosferle birlikte varız. O bizi yalnızca kuşatmaz bizi kurar.

Bu sezgi yeni değil elbette. Spinoza, üç yüzyıl önce tek bir tözden söz ediyordu. Her şeyin içinde bulunduğu, her şeyi belirleyen, kendi dışında hiçbir şey bırakmayan bir bütün. Onun evreninde yalıtılmış, kendi başına buyruk, bağımsız bir “şey” yoktur. Yalnızca büyük bütünün birbirine bağlı görünümleri vardır. Bir şeyi anlamak, onu ilişkileri içinde anlamaktır. İlişkilerinden kopardığınız an, o şey elinizde anlamını yitirir. Bağlantısal bütünsellik, bu eski sezginin çağımıza tercümesidir. Oysa modernlik bize bunun tam tersini öğretti. Descartes’ın her şeyden kuşku duyup yalnızca kendi düşünen benliğini sağlam zemin olarak alan öznesi, felsefeye yalıtılmış bir “ben” miras bıraktı. Bu ben, dünyaya sonradan bağlanan, aslında dünyasız da var olabilecek bir çekirdek gibi tasavvur edildi. Bireycilik bu çekirdeği kutsallaştırdı. Kendi çıkarını bilen, kendi kararını veren, kimseye borçlu olmayan birey. Bugün sosyal medyada “kendi olmak”, “farklı olmak”, “sadece kendim için var olmak” diye yankılanan şey, işte bu yalıtık benlik efsanesinin en gürültülü versiyonudur. Ama bu efsanenin bir bedeli var. Kendini atmosferinden kopuk sanan insan, sürekli kendisiyle çatışır çünkü değiştirmek istediği hiçbir şeyi bir türlü değiştiremez.

İşte bağlantısal bütünselliğin en can alıcı sonucu tam burada devreye girer. Bir şeyi değiştirmek, tekil bir müdahaleyle olmaz. Bir şeyin gerçekten değişmesi, ancak tüm atmosferin o değişime uyum sağlamasıyla mümkündür. Düşünün, kötü bir alışkanlığını bırakmaya çalışan biri, çoğu zaman yalnızca “iradesini” kullanarak tek bir şeyi söküp atmaya uğraşır. Ama o alışkanlık yalıtık bir davranış değildir. Bir arkadaş çevresine, bir günlük ritme, bir mekâna, bir ruh hâline, hatta bir kimliğe bağlıdır. Sen tek bir ipliği çekersin, atmosfer onu sessizce yerine geri diker. Çoğu iyi niyetli değişimin başarısız olmasının nedeni budur. Biz bir davranışı değiştirmeye çalışırken, o davranışı ayakta tutan bütün atmosferi olduğu gibi bırakırız.

Aynı şey bireyler için de toplumlar için de geçerlidir. Bir yasayı değiştirirsiniz ama zihniyet aynı kalırsa yasa kâğıt üstünde kalır. Bir okulu ıslah etmek istersiniz ama ailesi, mahallesi, ekonomisi, kültürü aynı yerde duruyorsa okul tek başına dönüşmez. Reformların çoğu bu yüzden hüsranla biter. Tekil bir şeyi, bütünü hesaba katmadan zorla değiştirmeye kalkarız. Oysa gerçek dönüşüm cerrahi değil iklimseldir. Bir noktaya bıçak vurmakla değil tüm havayı değiştirmekle olur. Bu, hiçbir şeyin değişemeyeceği anlamına gelmez. Tam tersine, değişimin nasıl mümkün olduğunu gösterir. Eğer her şey bağlantılıysa doğru noktaya dokunulduğunda dalga bütün atmosfere yayılır. Bütünle uyumlu küçük bir müdahale, yalıtık ve büyük bir zorlamadan daha güçlüdür. Bilge olan, en sert iteni değil atmosferin dilini bileni yener.

Bu aynı zamanda ahlaki bir çağrıdır. Kendini bütünden kopuk sanan insan sorumluluğunu da kolayca üzerinden atar. “Ben kendi işime bakıyorum.” Ama bağlantısal bütünsellik böyle bir kaçışa izin vermez. Sen içine soluduğun havanın bir parçasısın. O havayı kirleten de temizleyen de sensin. Kimsenin “sadece kendisi için” var olma lüksü yoktur çünkü kimse yalnızca kendisi değildir. O hâlde şöyle bitirelim. İnsan bir ada değildir, bir atmosferdir. Sınırları derisinde bitmez. İlişkilerinde, şehrinde, çağında, sevdiklerinde, hatta düşmanlarında sürer. Kendini tanımak istiyorsan, önce içinde soluduğun havayı tanı. Bir şeyi değiştirmek istiyorsan, o şeyi ayakta tutan bütün atmosferi de değiştirmeye razı ol. Çünkü bu dünyada hiçbir şey tek başına durmaz hiçbir şey tek başına değişmez ve hiç kimse tek başına var olmaz.

Bağlantısal bütünsellik, bir teori olmadan önce bir hatırlatmadır. Yalnız olmadığımızı, hiçbir zaman yalnız olmadığımızı hem kendimize hem de etrafımıza bunu yaymalıyız.