Dolaylı anlatım ve imadan başlayabiliriz. Biliyoruz ki konuşan kişi, bazı durumlarda söylemek istediğini doğrudan değil dolaylı, hatta tümüyle tam tersi biçimde ifade edebiliyor. Konuşanın “Pencere açık.” dediğinde, pencerenin açık olduğu bilgisi, sözün yüzeydeki anlamını gösteriyor ama bu söz, salt bu bilginin iletilmesi amacıyla söylenmiyor, belki de “Pencereyi kapat!” anlamına geliyordur. Sözün anlamının bu türden bir farklılaşması, dilin kullanımını diğer bilimlerle ilişki içinde ele alan edimbilim (pragmatik) disipliniyle açıklanıyor. Buna göre konuşan, toplumsal nezaket, otorite ilişkileri veya niyet saptırma nedeniyle dolaylı anlatımı tercih edebiliyor.

İroni ve alayda söylenen ile kastedilen anlam bilinçli olarak ters çevrilebiliyor: Buluşmaya geç gelen tarafa “Ne kadar da dakiksin!” dendiğinde yüzeydeki övgü, amaçlanan eleştiriye dönüveriyor. Burada dinleyenin bağlamı ve ortak bilgiyi kullanarak ters anlamı çıkarması gerekiyor ki bu, sözcükler değil, ton, durum ve beklentiyle ortaya konuyor. Metafor ve mecazlar da sözü gerçek anlamının dışına taşırıp yüzey anlamını geri itiyor. “Altın gibi çocuk.” sözü, kimseye değerli, bir madeni düşündürmüyor, düşündürse bile bir anlam ifade etmiyor; dil burada, “iyi huy, temiz kalp” gibi soyut kavramları somutlaştırmak için değişmece bir anlama başvuruyor.

Konuşan, bazen doğrudan söylemenin kaba veya tehditkâr olacağı durumlarda örtük bir anlatımı seçebiliyor. Toplumsal normlar “Sesimiz biraz yüksek mi?” cümlesinin ses düzeyine dair yüzey anlamlı sorusunu, “Sesini alçalt.” biçimindeki amaçlanan anlama çevirebiliyor. Bu durum, karşı tarafın saygınlığını korumakla, bu da Brown ve Levinson’un nezaket kuramlarıyla açıklanabiliyor. Güç ve ast–üst ilişkilerinde de öyle, sözü söyleyenle sözün muhatabı arasındaki hiyerarşik ilişki, “Bu rapor bugün bitse fena olmaz.” sözünün yüzey anlamını, emir kipine gerek duymadan “Raporu bugün bitir.” talimatına dönüştürüyor. Dinleyen, konuşanın statüsünü gözeterek anlamlandırıyor sözü.

Öfkeliyken “İyiyim.” diyen, bastırılmış ya da çelişkili duygularını açıkça ifade etmeden yüzey anlamdaki iyi olma durumunu değil, “İyi değilim ama konuşmak istemiyorum.” biçiminde amaçladığı anlamı aktarabiliyor karşısındakine. Burada dil, psikodinamik açıdan savunma mekanizması olarak işlev görüyor. Kültürel kodlar ve ortak bilgi de aynı sözü farklı toplum ve kültürlerde farklı anlamlara açabiliyor: “Bir ara uğrarız.” sözü bir kültürde ziyaret vaadiyken, başka bir kültürde “Muhtemelen gelmeyiz.” anlamını, sözlükten değil kültürel uzlaşıdan alıyor… Özetle dilin bağlamsallığı, anlamın yalnızca sözcüklerde değil niyette ve ilişkide oluşması, Austin ile Searle’nin söz edimi kuramınca konuşmanın bir eylem olması ile açıklanıyor. Yani insanlar çoğu zaman söylediklerinin ötesinde bambaşka bir şeyi anlatabiliyorlar.

Bu durum sadece konuşma dilinin özelliğiyle, sınırlı değil kuşkusuz. Edebi metinlerde sözün yüzeyde görülen anlamı ile amaçlanan derin anlamı arasında, çoğu zaman sansür, ahlâk, iktidar ilişkileri, estetik kaygı ve felsefî derinlik nedeniyle bilinçli ve amaçlı farklılıklar üretilebiliyor.

Sokrates’in doğrulayıp kabul görmüş “Ben yalnızca hiçbir şey bilmediğimi biliyorum” ironisi, yüzey anlamındaki alçakgönüllü bir cehalet itirafının ötesine taşıp diyalogdaki muhatabın bilgisizliğini açığa vurma veya sahte bilgisini çökertme stratejisine dönüşüyor. Machiavelli’nin Prens’indeki öğütler büyük ölçüde gerçek anlamlıdır ama Gramsci’nin Modern Prens’ine bakılırsa, yer yer ironik bir gerilim barındırdığı da söylenebilir. İktidarın çıplak gerçekliğini ifşa etmek, siyasetin ahlaktan fiilen kopmuş işleyişini teşhir etmek biçimindeki okuma, kuşkusuz metnin zorunlu ve tek yorumu değildir.

Edebi metinlerde de yüzey anlam-derin anlam geçişleriyle sık karşılaşıyoruz. Çok bilinen bir örnek Shakespeare’nin Julius Caesar tragedyasında Mark Antony’nin cenaze konuşmasıdır. “Brutus onurlu bir adamdır.” diyen Marcus Antonius, Brutus’a övgüde bulunuyor görünürken, halka onun ihanetini sezdirmeye çalışmaktadır. Antonius, ironiyi tekrar yoluyla kurmakta; her “onurlu” sözcüğü, bir önceki anlamı boşaltmaktadır. Bu, klasik retoriğin en güçlü örtük ikna örneklerinden biridir.

Söylevleri, entelektüel yeteneğin önemli metinlerini oluşturan, antik Atina’nın devlet adamlarından hatip Demosthenes, siyasal hitabet olan Filipikalar’da “Elbette barışı hepimiz isteriz.” derken uzlaşı çağrısı yapıyor görünmekte ama derinde “Savaşa hazırlıklı olun.” mesajı iletmektedir. Zira antik hitabette barış vurgusu, çoğu zaman savaş çağrısının örtük biçimidir.

Klasik şiirimizden tanıklıklar da gösterebiliriz: Fuzuli, lirizmin doruğu “Saçma ey göz, eşkden gönlümdeki odlare su / Kim bu denlü dutuşan odlare kılmaz çare su” matla beytiyle başlayan “nat”ının arkasında peygamber övgüsünü görürüz. Yunus Emre’nin “Bir ben vardır bende benden içeri” dizesi kişisel bir iç konuşma gibi görünmekte ama daha ötede tasavvuftaki “nefs, hakikat, ilahi benlik” ayrımını işaret etmektedir; dil basit görünmekte, anlam mistik bilgi gerektirmekte ve yüzey, derini gizlemektedir.Divan şiirinde şarap ve meyhane kavramlarında da benzer bir durum söz konusudur: Bâkî’nin “Meyhâne mukassî görünür taşradan amma / Bir başka ferah başka letâfet var içinde” beytinde yüzeydeki içki ve eğlence, derinde tasavvufun ilahi sarhoşluk ve hakikat bilgisine gitmektedir.

Sözcükler sembolik birer örtüdür; Klasik Batı şiirinde Dante’nin İlahi Komedya epiğinde yüzeydeki cehennem, araf, cennet yolculuğunu; derinde Orta Çağ siyasetinin, kilisenin ve insan ruhunun eleştirisine, yani yüzey anlamı felsefî bir şifreye dönüştürmesi gibi…Klasik eserlerde yüzey-derin anlam farkı genellikle sansürü aşmak, ahlaki veya siyasi riskten kaçınmak, okuru etkin bir yorumcuya dönüştürmek, metne zamansızlık kazandırmak gibi amaçlarla yaratılıyor.

Söylenen ile kastedilen arasındaki farkın, daha genel anlamda insan zihninin ve kültürünün ortak bir özelliği olduğu söylenebilir. Nihayet Grice’nin “edimbilim” kuramına göre konuşmalar, sözcüklerin sözlük anlamıyla değil, örtük çıkarımlarıyla (ima, implicature) iş görüyor. Örneğin “Ali geldi mi?” sorusuna verilen “Arabası burada.” yanıtı, Ali’nin arabasını burada olduğu bilgisini değil, “Evet, geldi.” Anlamını taşıyor. Konuşan, iş birliği ilkesine uyarak soruyu dolaylı yanıtlıyor. Austin ve Searle’nin “söz edimleri” kuramı, dilin aynı zamanda bir eylem gerçekleştirdiğini ileri sürüyor. “Burası çok soğuk.” sözü hava durumu bilgisini değil, pencereyi kapatma edimini göstererek anlamın cümlede değil, kullanımda oluştuğunu örnekliyor. Ayrıca dilde susmanın bile anlam ürettiği; bir soruya yanıt vermemenin yüzeydeki sessizliği, derinde reddetme, onaylamama veya protesto anlamı taşıdığı da biliniyor.

“Bir sözcüğün anlamı, onun kullanımıdır.” diyen Wittgenstein’in “dil oyunları” kuramına göre anlam, sözcükte değil yaşam pratiğinde ortaya çıkıyor. “Söz veriyorum.” ifadesi, derinde ahlaki ve toplumsal bağlayıcılığa dayanıyor. Yapısökümcü Derrida’ya göre ise anlam hiçbir zaman tamamen “orada” bulunmuyor, durmadan erteleniyor (différance). Bir şiirin ne anlatmak istediği sorusu açık ki bir tema ile ilgili ama ötede sabitlenmeyen bir anlama işaret ediyor. Metin, niyetten bağımsız yeni anlamlar üretiyor.

Dil-İktidar ilişkisini kuran, kültür kazıcısı Foucault, söylenen ile kastedilen arasındaki farkı çoğu zaman iktidar baskısında görüyor. “Bazı fikirler bugün için erken.” cümlesi yüzeyde zamansal bir tespiti, derinde yasak/bastırma anlamını açığa çıkarıyor.

Psikolojinin diliyse tümüyle bilinçdışı konuşuyor; Freud’a göre bilinçdışı, dil sürçmeleriyle kendini açığa vuruyor. “Sizi gördüğüme… şey… görmek istemediğime sevindim.” sürçmesi, yüzeyde bir dil hatası, derinde bastırılmış bir duyguyu açığa çıkıyor. Lacan’da bilinçdışı bir dil gibi yapılanıp mecaz ve “metonimi”yle (mecaz-ı mürsel) işliyor. Sürekli “Yorgunum.”diyen biri, fiziksel durumunun ötesinde hayatla duygusal kopuşunun bilgisini verebiliyor; sözcükler, handiyse bir hastalık belirtisi oluyor. İroni, şaka, belirsizlik çoğu zaman sözü söyleyen için kendini koruma aracına dönüşüyor ve savunma mekanizmaları kuruyor. “Tabii ki umurumda değil.” diyen kişi, kayıtsızlığının yerine kırılganlığını koyabiliyor örneğin.

Bütün bu alt anlamlar, edebiyatta birer ifade sanatı olarak okunabiliyor; çünkü edebiyat, anlamı bilinçli olarak çoğu kez eksik bırakıyor. Hemingway’ın “buzdağı tekniği”ne göre metinde görünen %10, görünmeyen %90’ı taşıyor. Onun kısa öyküsü Beyaz Filler Gibi Tepeler, yüzeyde bir çiftin sohbetini, derinde o çiftin kürtaj kararını anlatıyor. Çehov’un duvarda asılı tüfeği, işaret edilmeyenin ileride anlam kazanacağını ima ediyor. Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ının yüzeydeki parodisi, derinde varoluşsal yalnızlık ve yabancılaşmayla örtüşüyor; tıpkı Yusuf Atılgan’da Aylak Adam’ın günlük yaşamının kimlik arayışına karşılık gelmesi gibi.

Öyleyse dil bir perde değil derinliktir diyebiliyoruz. Edebiyat, dil felsefesi, dilbilim ve psikoloji alanlarının kesiştiği temel tez, insanın çoğu zaman tam olarak söylediği şeyi ifade etmediği, dilin onun yerine konuştuğudur. Bu konuşma dilbilimde ve dil felsefesinde bağlamda, çıkarımda, kullanımda; psikolojide bilinçdışında, edebiyatta ise alt metinde gerçekleşiyor.

Şimdi başlıktaki iki sözcükten ibaret “Ben iyiyim.” cümlesinin anlam katmanlarına bakabiliriz: Dilbilim düzleminde sözdizimi için basit, kurallı, tamamlanmış bir cümle ve öznesi açık, vurgulu “ben”. Türkçede özne çoğu zaman düşer ama kişi zamiriyle özellikle belirtilmişse savunma ya da karşıtlık işareti olabilir. Anlambilim için “iyi” sözcüğü fiziksel mi, duygusal mı, ahlaki mi bilmiyoruz; anlam alanı bilinçli olarak belirsizdir. Edimbilim için bu cümle çoğu bağlamda bilgi vermek için değil, bir konuşmayı kapatmak için söyleniyor. “Ben iyiyim.” cümlesi, “Nasılsın?”sorusunun yanıtı olarak geçiştirme, ısrarlı sorular karşısında savunma, çatışma anında mesafe koyma alt anlamlarını ortaya çıkarabiliyor.

“Ben iyiyim.”, dil felsefesinde Wittgenstein için bir sağlık durumu bildirimi değil, bir “dil oyunu” hamlesidir. Sözü söyleyen, “Bu konuda konuşmak istemiyorum.” oyunu oynuyor; yani anlam, önermenin doğruluk koşullarında değil, niyette ortaya çıkıyor. Doğru-yanlış olmaktan çok, uygun-uygun değil, inandırıcı-inandırıcı değil ulamlarında değerlendiriliyor.

Bu cümle, psikoloji düzleminde Freud’un bastırma kuramına göre, çoğu zaman “İyi değilim ama bunu dile getirmek istemiyorum.” anlamıyla da iş görebiliyor. Düzenci ve kontrolcü bilinç karşısında bilinçdışı çatlaktan sızıyor. Lacan’ın “öznenin bölünmesi” tezi bakımından ise birbiriyle örtüşmeyen, konuşan ve dinleyen iki “ben” var: “Ben iyiyim” demek, “Ben, ‘iyi olan bir ben’ olmak zorundayım.” demektir ki dil, bu arzuyu gizlemiştir. Savunma mekanizması içinse cümle bir psikolojik zırhtır, konuşmayı kesmiş, yakınlığı sınırlamış, kırılganlığı kapatmıştır.

Edebiyat düzleminde aynı cümle tek başına hiçbir şey anlatmazken, bağlam içinde çeşitli alt anlamlar üretebilir. –“Gerçekten iyi misin?”, -“Ben iyiyim.” diyaloğunda yüzey iyilik durumunu; alt metin yalnızlığı, inkârı, çatışmayı anlatır. Hemingway’ın buzdağı tekniğinde bu iki sözcük, metinde gizlenerek taşınan hikâyedir…

Peki, biz bu bir çeki “keçiboynuzunu” neden çiğnedik? “…anayasaya, hukukun üstünlüğüne, demokratik ve laik Cumhuriyet’e ve Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı…” kalacağına yemin eden Cumhurbaşkanı’nın, “Laikliği Savunuyoruz” bildirisine imza atanları “azgın güruh” biçiminde nitelendirip haklarında soruşturma başlatan Cumhuriyet savcılarını; adı “Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleştirmenin Güçlendirilmesi Yayası” olan bir metne neden “Bu Kanunun amaç ve faaliyetleri kapsamında verilen görevleri yerine getiren kişilerin bu görevleri nedeniyle hukuki, idari veya cezai sorumluluğu doğmaz.” biçiminde bir madde ekleyen yasa yazıcılarını ve bir ilçe belediye başkanı vekilliği seçiminde partisinin gösterdiği adaya oy vermeyip iktidarın adayını destekleyen muhalefet politikacılarını… bir “dirhem” de olsa anlayabilmek için… Çünkü dil, çoğu zaman gerçeği söylemiyor; onu yönetiyor!

“Ya siz,” aynadaki size bakarak yanıtlayın lütfen, “iyi misiniz?”