İletişim teknolojisindeki gelişmeler sağlık çalışanları ile hastalar ve danışanlar arasındaki ilişkileri yakından etkilemeye başlamıştır. Bilgisayarın insan hayatına girmesiyle birlikte ruh sağlığı çalışanları ile danışanlar da bu uygulamaya kayıtsız kalamamış, internet aracılığıyla sunulan ruhsal yardım, öneri ve tedavi müdahaleleri pandemi sonrasında giderek yaygınlaşmaya başlamıştır (Griffiths, 2001). Görülen bu hızlı ilgi artışı ve kullanım yaygınlığına karşın internet tabanlı ruh sağlığı hizmetleri konusunda alan yazında kaynakların sınırlı olması dikkat çekmektedir.

Çevrimiçi terapi, danışanla psikoterapist arasında dijital araçlar yardımıyla yürütülen psikolojik destek hizmetlerini ifade etmektedir (Anthony & Nagel, 2010).

1.Ortaya Çıkışı ve Gerekçeleri

E- terapi, uzaktan terapi, çevrimiçi terapi olarak da ifade edilir. Teknoloji devriminin süratle gelişen ve yayılım gösteren seyri; terapi sahasının geleceğine etki eden ve yön veren baskın unsurlardan biri kabul edilir. Yapay zeka teknolojisi, çip, psikoterapi robotu, artırılan gerçeklik olguları sözü edilen teknolojik gelişmelere örnek oluşturabilir.

Bahsi geçen gelişmeler; insanlığı etkilemesinin yanı sıra insanı konu alan psikolojiye ve psikoterapiye de etkide bulunmaktadır. Teknolojiyle terapi arasında yakın ilinti olduğu bilinmektedir. Bu sebeple teknolojik asrın bir ögesi olan insan; teknolojideki süratli gelişim ve değişimin avantajlı ve avantajsız yanlarını göz önünde bulundurmak, bu hususta kafa yormak ve bahsi geçen konuyu tartışmak durumundadır.

Bu tartışmalarda bireyin: makinayla uyumlaşması ve bu uyumlaşma sırasında deneyimlenebileceği problemler, robot ile makinaların bireyin hayatına artı ve eksileri, makina etiğiyle ilgili sorunlar gibi yeni hususların etraflıca tartışılması gerekmektedir.

Sanayileşmeyle birlikte insanlığın burun buruna geldiği sosyal gelişme; toplumların yanı sıra bireyle, aileleri de etkisi altına almıştır. Sözü edilen toplumsal gelişmeler; fayda sağladığı gibi istenmeyen neticeler de doğurmuştur. Şuanda da insanlar benzer bir değişimin ve özgün bir sosyal yaşamın eşiğindedir. Kişinin kendini tamamlaması; terapinin sonal amacıdır. Bu hususta; dersini en iyi çalışması icap eden disiplin ve hizmet sahası da; terapi sahasıdır.

İçerisinde bulunulan asır insanlığın evvelden tecrübe etmediği değişim ve gelişim temelli teknolojik bir devrime tanıklık etmektedir. Teknolojik gelişmelerin süratle ilerlemesi çoklu sahaları etkilemesinin yanı sıra terapi sahasına da tesirde bulunmaktadır.

Çevrimiçi terapi daha evvel insan hayatına nüfuz etmeyen psikolojiyle ilgili gelenek örüntülerine teknoloji vasıtasıyla etki etmeye yönelmiştir (Canel, 2020).

Baş döndüren teknolojik değişimlere dayalı olarak bireyler arası etkileşim başlatma yolu ile biçimleri de değişim göstermiştir. Geçmişte; karşılıklı kurulan etkileşim git gide elektronik kanallar vasıtasıyla gerçekleştirilir olmuştur. İnsanların interneti kullanmak suretiyle birileriyle tanışması, geçmiş dostlarına erişim sağlaması ve yakın ilişkiler kurması yukarıda ifade edilen duruma örnek oluşturabilir.

Gündelik yaşamın teknoloji değişkenine dayalı olarak değişim göstermesi olgusundan terapi sahası da payına düşeni almıştır. Terapi hizmetleri de çevrimiçi şekilde gerçekleştirilir olmuştur (Zeren ve Bulut, 2018).

Çevrimiçi yollarla psikoterapi hizmeti sunma ile lüzumluluğu yönelimli tartışmalar yarım asırdan daha fazla bir süredir devam etmektedir. Tartışmalarda baskın savunulan konunun çevrimiçi terapi uygulamalarının lüzumluluğu olduğu bilinmektedir.

İnternet seçeneğinin bulunmadığı sömestirlerde mektuplar ile telefonlar vasıtasıyla gerçekleştirilen uzaktan terapi desteği internet değişkeninin gelişimiyle birlikte çevrimiçi şekilde de gerçekleştirilmeye başlanmıştır (akt. Poyrazli ve Can, 2020).

Çevrimiçi terapi terimi; teknolojik ortamlarda gerçekleştirilen psikoterapi pratiklerinin kavramsal karşılığı olarak kullanılır. Bilgisayarların bireyler arası etkileşimlerde yaygınlık kazanmasıyla belirmiştir (Altıntaş ve Gültekin, 2005).

Çevrimiçi terapi:

? Terapist ile destek sunulan bireyin değişik ya da ırak ortamlardayken teknolojik olanaklardan istifade etmek suretiyle etkileşime geçtikleri uzmansal ruh sağlığı desteği,

? Terapist ile destek sunulan bireyin ya da terapist ile grubun ağırlıklı olarak interneti kullanmak suretiyle gerçekleştirdiği psikolojik destek hizmeti (akt. Zeren ve Bulut, 2018),

? Teknolojinin aracı rolünden istifade etmek suretiyle çevrimiçi ruh sağlığı desteği takdim etme periyodu,

? Güven ikliminde, kamera kaydına dayalı seanslar, telefonla destek ya da iletiler vasıtasıyla ruhsal destek alış verişi olarak tanımlanabilir (akt. Poyrazli ve Can, 2020).

Diğer taraftan çevrimiçi terapi; bilgisayar ortamlarında teknolojik vasıtaları kullanmak suretiyle birbirinden ayrı ortamlarda bulunan terapist ile destek sunulan bireyin etkileşime geçmesi, psikoterapötik periyoda girmesi şeklinde ifade edilir.

Kişilerin hayat veya bireyler arası problemlerini çözüme taşımak maksadıyla beliren bir yaklaşımdır. Bu süreçte; teknolojik olanakların sunularından istifade edilir (Altıntaş ve Gültekin, 2005). Teknoloji temelli terapi hizmeti müdahaleleri nüfusuna aldığı avantajlı yönleri hasebiyle karşılıklı terapi hizmetlerini tamamlayıcıdır. Karşılıklı terapi hizmetlerinden bağımsızdır. Destek hizmetlerinde itibarlı bir konumdadır (akt. Zeren, 2015).

Çevrimiçi terapi:

Doğuşunu teknolojik gelişmelere borçludur.

İnternet erişiminin yaygınlık edinmesi,

Gelişimiş telefon teknolojilerinin kullanım sahalarının yaygınlaşması,

Teknoloji temelli etkileşimin limitsiz olanakları şeklinde dizelenebilen değişikliklerle beraber kıymet edinmiştir.

Güncel bir terapi yaklaşımı ve şeklidir.

Şuanda insanların çoğu: Ekonomik durum, zaman sınırlılığı, Bulunduğu yerleşkede ya da yakınlarda ruhsal destek hizmeti sunabilecek terapistlerin bulunmaması, damgalanma kaygısı karşılıklı terapi sürecinde özünü açmada zorluk deneyimleme biçiminde sıralanabilen sebepler hasebiyle ilgili destek hizmetlerine erişim hususunda birtakım sorunlarla burun buruna gelmektedir. Sözü edilen konular ile fazlaya ilişkin hususlar çevrimiçi terapinin gerekliliği ve kıymetini ortaya koymaktadır.

Çevrimiçi terapi; sorun sahası ve psikoterapötik etkileşimin inşa edilmesi açısından karşılıklı gerçekleştirilen terapiden farklılaşmamaktadır (Zeren, 2015).

Sözü edilen süreçte; destek sunulan birey ihtiyaç hissettiği hususlarda kendisi açısından elverişlilik gösteren terapi şeklini tercih edebilir. Sorunuyla örtüşen terapi yaklaşımına dayalı destek hizmeti alabilir (akt. Damar, 2019).

Gerçekleştirilen çalışmalar neticesinde çevrimiçi terapi periyodunda; kısa vakitli kognitif davranışsal terapi yaklaşımına dayalı terapi uygulamalarının, uzun vakitli psikoanalitik terapi yaklaşımı temelli pratiklerden daha başarılı neticeler verdiği saptanmıştır.

Yapılandırılmış kognitif davranışsal terapi yaklaşımına dayalı çevrimiçi terapi uygulamalarının fonksiyonellik gösterdiği ortaya konulmuştur (akt. Damar, 2019).

Çevrimiçi terapinin avantajları:

? Vakit ve ortam açısından kolaylık sağlaması,

? Telefon, tablet ve bilgisayar vasıtasıyla hizmetin sunulduğu noktalara erişimin yolunu açması,

? İnsanları ilgili hizmetleri almak maksatlı uzak yerlere gitmek mecburiyetinde bırakmaması,

? Yol masrafının olmaması,

? Trafik sorunu deneyimlemeye mahal vermemesi,

? Terapistlerin terapi dairesi kiralamak, kira ve binaya ait öteki giderleri ödemek, taşıt evi ve büro memuru masraflarını karşılamak gibi zorluklar yaşamaması,

? Psiko-eğitsel çalışmalara açık olması,

? Azınlık gruplarına erişim kolaylığı tanıması,

? Terapi periyodu ile izlenmesini kolaylaştırması,

? Ödevlendirmeye alan açması,

? Vakit ve ortamla sınırlı kalmaksızın terapiste destek sunduğu insanları direkt olarak izleme olanağı sunması,

? Destek sunulan bireylerin çevrimiçi terapide daha dürüst davranması,

? Bireylerin; karşılıklı terapiye karşın çevrimiçi terapide daha işbirlikçi olması,

? Kişilerin; karşılıklı terapiye nazaran çevrimiçi terapide derin sorunları keşfetme yöneliminin yüksek olması,

? Destek sunulan bireylerin; karşılıklı terapiye karşın; çevrimiçi terapide derin problemlerin tamamını kısa sürede çözmeye daha yatkın olması,

? Anlık, süratli ve güvenli veri temini açısından elverişlilik göstermesi,

? Bir takım kişilere sunulan hizmetlerin sonradan güçlenlendirme temelli karşılıklı seanslarla desteklenmesine elverişlilik göstermesi şeklinde sıralanabilir (akt. Zeren ve Bulut, 2018; akt. Tuzgöl, 2020).

Buna karşın:

? Bilgisayar tabanlı uygulamalarda gizlilik koşullarının muhafaza edilmesinin zor olması,

? Aciliyet taşıyan durumların çalışılması,

? Çehre ifadesinin, sesin tonunun, beden dilinin sağladığı bilgi ya da verilerin edinilmesinin zorluk içermesi,

? Devlete bağlı hatlar vasıtasıyla çevrimiçi terapi hizmetleri gerçekleştirmenin yargısal açıdan riskli olması,

? Çevrimiçi terapi pratiklerine ilişkin başarılılık çalışmalarının yetersiz olması,

? Evvelden karşılaşılmamış birisiyle psikoterapötik diyalog geliştirmenin zorluğunun ise çevrimiçi terapinin başarısını noksanlaştıran unsurlar arasında yer aldığı ifade edilmiştir (akt. Tuzgöl, 2020).

Çevrimiçi terapinin avantajsız tarafları:

? Elektriklerin kesintiye uğraması, internetin olmaması, internetin güçsüz bir yapı sergilemesi, programlar ya da yazılımların güncel olmamasının örnek teşkil ettiği teknolojiyle ilgili engellerle burun buruna gelinmesi,

? Evden terapi yapmanın doğurduğu sorunlar,

? Ağırlıklı olarak; an eksenli yazıya dayalı iletileşme şeklinde gerçekleştirilen çevrimiçi terapi seanslarında söze dayalı olan ve söze dayalı bulunmayan ipuçları olmadan psikoterapi hizmeti sunmanın zorlukları,

? Çevrimiçi mekanlarda güvenin inşa edilmesinin zorluğu,

? Seansların yazıya dayalı gerçekleştirilmesi durumunda seans süratinin yavaşlaması ve güvenliğe dair ilave önlemler almanın gerekmesi,

? Çevrimiçi terapide kullanılan internet; bireyin bilgilerini depolamak, kaydederek saklamak ve takip etmek amacıyla kullanıldığında gizliliğe dair sorunların belirmesi biçiminde dizelenebilir (akt. Tuzgöl, 2020; Zeren ve Bulut, 2018).

Çevrimiçi terapi uygulamalarında birtakım problemlerle burun buruna gelinebilir. Bahsi geçen problemler iki grupta toplanır ve şu şekilde izah edilebilir:

a) Psikoterapistin Karşılaştığı Problemler

Bu hususta beliren sorunlar:

? Yanlışlık içeren tanılama,

? Etkileşimsizlik,

? Söze dayalı bulunmayan işaretleri kaçırma,

? Toplumsal normları anlama sorunsalı,

? Aciliyetli müdahaleleri gereksinen olayları saptama zorluğu,

? Bireyin bulunduğu çevrenin; hukuksal, toplumsal, kültüre özgü vasıflarına ilişkin lüzumlu bilgilere haiz bulunmama şeklinde sıralanabilir.

b) Bireyin Karşılaştığı Problemler

Bu konuda baş gösteren sorunlar:

? Destek sağlayıcıları arzu edilmeyen biçimde algılama,

? Lisan farklılığı,

? Mali durum yetmezliği,

? Psikoterapinin kusurlu yorumlanması,

? Sağlık durumu elverişsizliği,

? Etkileşimsel yetmezlik biçiminde dizelenebilir (akt. Tuzgöl, 2020).

2.Teknolojik Eksenli Kavramları

a) İnternet

Dünya üzerindeki bilgisayar teknolojilerinin tamamının birbirleriyle bağlantıya geçtiği ağ olarak tanımlanır. İnternet ortamı, haberleşme ile kişisel ya da kamuya açık olan ve kurumsal bilgisayar sistemleri dışında kalan internet üzerinde oluşturulan ortamı ifade etmektedir. Günümüz dünyasında internetin kullanımı çok yaygındır.

Web

İnterneti kullanmak suretiyle çok sayıda dökümanı içine alan, bilgisayara erişim sağlamaya aracılık eden uygulayıcı eksenli sistem şeklinde ifade edilir.

a) Yazılım

Bilgisayarlarda ilgili işlemleri gerçekleştirmek için inşa edilen programların tamamının anonim adıdır.

d) Donanım

Bilgisayarların kasaları, ekranları, klavyeleri, fareleri, yazıcıları, tarayıcıları, hoparlörleri şeklinde dizelenen birimler ve biligsayarları inşa eden mekaniksel kısımların kavramsal karşılığıdır.

e) Sosyal Medya

Kullanıcılarına bilgilerini ve düşüncelerini paylaşabilme olanağı tanımak suretiyle çift yönlü etkileşime aracılık eden çevrimiçi vasıtalar şeklinde tanımlanır.

f) Porfesyonel Hesap

Sosyal medya uygulamalarında kurum veya bireylerin görevleri eksenli ve uzmansallık hizmetleri sunmak maksadıyla tesis ettikleri hesaplar olarak belirtilebilir.

g) Gizlilik Ayarları

Kişisel verilerin muhafaza edilmesini olanaklı kılmak maksadıyla yapılan ayarlamalardır.

h) Sahte Hesap

Sahicilik arz etmeyen, role bürünme eksenli inşa edilen, iyi niyetten uzak hesap olarak ifade edilir.

ı) Öznel Bilgilerin Muhafazası

Öznel bilgilerin kanunlar ve özel tedbirler eksenli muhafaza edilmesi şeklinde özetlenebilir.

a) Sanal Gerçeklik

Teknolojiye dayalı araçlar vasıtasıyla tesis edilen kurgu eksenli bir ortamda bireyin sahici bir ortamdaymışçasına devinim göstermesidir.

j) Artırılmış Gerçeklik

Sanal gerçeklik olgusundan değişik biçimde artırılan gerçeklik; sahici çevre unsurunun teknolojik aletler vasıtasıyla değiştirilerek bireyin tecrübesine takdim edilmesidir (Erus ve Zeren, 2020).

3. Çevrimiçi Terapinin Kullanım Alanları

? Toplumsal korkular,

? Ruhsal çöküntü,

? Yasla ilgili reaksiyonlar,

? Sarsan yaşam hadiselerine dayalı olarak beliren zorlanma rahatsızlığı,

? Endişe,

? Hastalıklı yeme,

? Bedensel rahatsızlıklar,

? Psikolojik rahatsızlıklar,

? Kitapla terapi,

? Kriz durumlarına müdahalede bulunma,

? Kariyerle ilgili sorunlar,

? Rehabilitasyonla alakalı problemler,

? Akademiyle ilgili çalışmalar,

? Mesleksel terapi,

? Yapay zeka uygulamaları,

? Birinin bakımı yükünü üstlenenler,

? Ruhsal, bedensel ve mali nedenlerle evin dışana çıkamayan bireyler,

? Bol miktarda seyahat görevi olanlar,

? Karşılıklı terapi hizmeti alabileceği kurumlardan uzak olanlar,

? Karşılıklı etkileşimlerde kendisini anlatım sorunu bulunanlar,

? Yaşadığı coğrafya durumuna dayalı olarak yalıtılmış halde yaşamını sürdüren bireyler,

? Sistematize terapi hizmeti talebi iletmeyenler,

? Yazınsal yollarla kendini daha etkin anlatabilenler,

? Etiketlenme anksiyetesi hissedenler,

? Seksüel tacize uğrayanlar,

? Seksüel tecavüz mağdurları,

? Seksüel yönelimle ilgili sorunları olanlar,

? Seksüel ya da cinsiyete ilişkin rol ikilemi içerisinde bulunanlar,

? Burada sıralanlar ve fazlaya dair hassas konularda sahici kimliklerini belirtmeyi arzu etmeyenler şeklinde sıralanabilen alanlarda kullanılabilir.

Buna karşın:

Ciddi klinik sorunları bulunanlar,

On sekiz yaşını doldurmamış bireyler,

Kendini imha yönelimli kişiler,

Ötekine zarar verme yönelimi bulunanlar,

Zararlı ve yasaklı madde müptelalığı olanlarda kullanılamaz (Zeren ve Bulut, 2018; Tuzgöl, 2020; Damar, 2019).

4.Terapi Süreci

Çevrimiçi terapi yaklaşımı eksenli çalışmalarda birtakım konular önemli görülür. Bunlar:

Çevrimiçi süpervizyon eğitimi,

Çevrimiçi veri biriktirme süreci,

Çevrimiçi grup çalışmaları olarak sıralanabilir.

Çevrimiçi süpervizyon eğitimine ilişkin şunlar ifade edilebilir:

Süpervizyon eğitiminde paylaşımı icap eden bilgiler üç başlıkta ele alınır.

a) Akademisyenlerle Etkileşim

Her hafta gerçek vakitli etkileşime dayalı süpervizyon şeklinde gerçekleştirilir.

Bireysel,

Grup düzeyinde planlanabilir.

Bu süreçte kullanılan yöntemler; Görüntüye, sese ve metine dayalı olmak üzere üçe ayrılır. Süpervizyon eğitimi sunanların ve adayların sahip oldukları teknolojiyle ilgili ön bilgilere dayalı biçimde sözü edilen yöntemler de farklılaşabilir. Üçü ya da ikisi bir arada uygulanabilir.

b) Canlı Süpervizyon

Kaydedilen seansların çevrimiçi süpervizyon periyodunda paylaşımı sırasında:

? Video konferans ve gözleme,

? Kayıtları bulut yazılımlar veya blackboard-kara tahta-yazı tahtası ders sunma yazılımlarına benzer pratiklere dayalı olarak nakil etme,

? E-postalar vasıtasıyla paylaşmayı kullanma,

? Normal posta yoluyla göndermeden yararlanma olmak üzere dört yol izlenir.

Hangi yöntemlerin kullanılacağını süpervizörler ile adaylar belirler. Olanaklar ölçüsünde çoklu yöntemler kullanılabilir. Bu süreçte gizlilik önemli görülür.

c) Değerlendirme

Evrak üzerinden değerlendirme olarak özetlenebilir. Bu süreçte:

? Dosyaların paylaşılmasıyla ilgili yazılımlar,

? Aday öğrencilerin ders platformu,

? E-postalar,

? Normal posta yolu kullanılır.

Bu hususta; etik normlara sıkıca bağlılık prensibi gözetilir. Aciliyet gerektiren stuasyonlar bilgilendirme eksenli onay, gizliliğin sağlanması, yasal mesuliyetler ile tekniklerle ilgili yeterlilikler çevrimiçi terapide öne çıkan etik hususlar olarak ifade edilir (akt. Erdem, 2020).

Çevrimiçi terapide ölçümleme tekniklerinin kullanılması ve çevrimiçi veri toplanması hususunda şunlar söylenebilir: Çevrimiçi terapi periyodunda ölçümleme araçları:

? Destek sunulan kişiyi tanıma,

? Şahsın öz tanıma periyodunu kolaylaştırma,

? Sorunlarını anlayabilme,

? Terapi periyodunu planlayabilme,

? Terapi müdahalelerinin başarısını değerlendirme,

? Terapi periyodunun bitimini sağlama şeklinde dizelenebilen amaçlar için kullanılır.

? Ölçümleme vasıtalarının çevrimiçi kullanımı pek çok açıdan faydalı görülür.

Sözü edilen faydalar:

? Vakitsel ve finansal ekonomiklik,

? Yol masrafı gerektirmemesi,

? Hizmete erişim olanağı bulunmayanları kapsayıcılık,

? Kusurlu puanlamaları önleyicilik,

? Grafik, ses ve video uygulamalarına elverişlilik,

? Gelenekçi yollarla uygulanması olanaklı olmayan ölçümleme araçlarının tasarımı ve kullanımını destekleyicilik,

? Ölçümleme araçlarının geliştirilmesi, güncellenmesi ve standardizasyonunu kolaylaştırıcılık şeklinde sıralanabilir.

Çevrimiçi ortamlarda ölçümleme araçlarının kullanılmasının bir takım sakıncaları bulunur. Bahsi geçen riskler:

? Çevrimiçi ölçümleme vasıtalarının psikometriyle ilgili vasıfları,

? Ölçümleme vasıtalarının telif hakkı,

? Ölçümleme araçlarının güvenliğinin sağlanması,

? Destek sunulan bireylerin kimliklerinin tespiti sorunları,

? Bireylerin ölçümleme araçlarını doldurduğu ortamların değerlendirme sürecine yansımaları,

? Ölçümleme vasıtalarının uzmansallık vasfı bulunmayan bireylerce kullanılması,

? Terapist ile birey arasında beliren etkileşim noksanlığı,

? Teknolojiyle ilgili olası sorunlar biçiminde dizelenebilir. ( Devam edecek)