Gece çökmüş. Ateşin etrafında toplanmış birkaç insan sessizce duvara bakıyor. Mağaranın duvarında bir bizon resmi var. Yanında koşan birkaç insan figürü. Belki bir av sahnesi, belki de anlatılmak istenen başka bir şey. Resmi yapan kişi artık orada değil ama bıraktığı iz hâlâ konuşuyor.

Belki de bu insanlık tarihinin ilk hikâyelerinden biriydi.

Çünkü insan yalnızca yaşayan bir varlık değildir; yaşadığını anlatmak isteyen bir varlıktır. Bir avı, bir korkuyu, bir mucizeyi ya da bir kaybı… İnsan başına gelen şeyi başkalarına aktarmak ister. Anlatmak, insanın dünyayı anlamlandırma biçimlerinden biridir.

Mağara duvarlarına çizilen resimler yalnızca sanat değildir; aynı zamanda anlatıdır. Bir olayın izidir. Bir deneyimin hatırlanma biçimidir. İnsan belleği kısa sürede silinir ama hikâye kalır. Bu yüzden insan hatırlamak için anlatır.

Arjantinli yazar Jorge Luis Borges bir yerde şöyle der: “İnsanlığın tarihi aslında birkaç hikâyenin farklı biçimlerde tekrar edilmesidir.”

Gerçekten de dünyanın farklı coğrafyalarında anlatılan hikâyelere baktığımızda benzer motiflerle karşılaşırız: yolculuklar, kayıplar, dönüşler, kahramanlar ve sınavlar. Joseph Campbell’ın “kahramanın sonsuz yolculuğu” dediği şey belki de insan zihninin ortak anlatı kalıplarından biridir. İnsan farklı dillerde konuşur ama benzer hikâyeler anlatır.

Hikâye anlatmak yalnızca eğlence değildir. Aynı zamanda bir hayatta kalma yöntemidir. İlk topluluklarda anlatılan hikâyeler çoğu zaman bir deneyimin aktarımıydı. Hangi bitki zehirlidir, hangi hayvan tehlikelidir, hangi yol güvenlidir… Hikâyeler sayesinde bilgi nesilden nesile aktarılır. Bu nedenle hikâye anlatmak kültürün hafızasını oluşturur.

Ama insan hikâyeleri yalnızca gündelik deneyimleri anlatmak için kurmaz. Hikâyeler aynı zamanda insanın varoluş sorularını da taşır. Belki de bu yüzden insanlığın en eski metinlerinden biri bir destandır: Gılgamış Destanı. Mezopotamya’da kil tabletler üzerine yazılan bu anlatıda güçlü bir kral olan Gılgamış, dostu Enkidu’nun ölümünden sonra ölümsüzlüğü aramak için yola çıkar. Onun yolculuğu aslında insanın en eski korkusunun hikâyesidir: ölmek ve unutulmak.

Gılgamış sonunda ölümsüzlüğü bulamaz. Ama hikâyesi kalır.

İşte hikâyelerin tuhaf gücü burada ortaya çıkar. İnsan ölür, şehirler yıkılır, imparatorluklar dağılır; ama bir hikâye yaşamaya devam eder. Bu yüzden belki de insan, ölüm karşısında en büyük direncini anlatı yoluyla kurar. Hikâye anlatmak, unutulmaya karşı verilen sessiz bir mücadeledir.

Benzer bir yolculuk Odysseus’un eve dönüş hikâyesinde de vardır. Homeros’un destanında Odysseus yıllarca denizlerde sürüklenir, canavarlarla karşılaşır, tanrılarla mücadele eder. Ama bütün bu yolculuğun merkezinde aslında çok basit bir arzu vardır: eve dönmek. Bu yüzden destanlar yalnızca kahramanlık hikâyeleri değildir; aynı zamanda insanın kaybolma ve geri dönme arzularının anlatılarıdır.

Ama hikâyelerin en güçlü yanı belki de başka bir yerde saklıdır: insanın kendi hayatını anlamlandırmasında. Hayat çoğu zaman dağınık deneyimlerden oluşur. Rastlantılar, kırılmalar, kayıplar… Hikâye ise bu dağınık parçaları bir araya getirir. Bir başlangıç, bir gelişme ve bir son yaratır. İnsan bazen yaşadığını ancak anlattığında anlayabilir.

Julio Cortázar öykünün gücünü anlatırken şöyle der: “Roman puanla kazanır, öykü nakavtla.”

Gerçekten de bazen kısa bir hikâye insanın içinde yıllardır taşıdığı bir duyguyu görünür kılabilir.

Ahmet Hamdi Tanpınar ise insanın dil ve anlamla kurduğu ilişkiyi şöyle ifade eder: “Biz evvela kelimeleri öğreniriz, sonra yaşadıkça onların manalarını.”

Hikâyeler de tam olarak bu noktada devreye girer. İnsan yaşadıkça kelimelerin anlamını değiştirir, genişletir ve yeniden kurar.

Çocukların hikâyelere duyduğu ilgi de bu yüzden tesadüf değildir. Bir çocuk masal dinlerken yalnızca eğlenmez; dünyayı tanımayı öğrenir. İyilik nedir? Kötülük nedir? Cesaret nedir? Masallar karmaşık gerçekleri semboller aracılığıyla anlatır. Kurt, cadı, kahraman… Bunların hepsi insanın iç dünyasının imgeleridir.

Haruki Murakami bir konuşmasında şöyle der: “İnsan hikâyeler olmadan yaşayamaz. Hikâyeler kim olduğumuzu anlamamıza yardım eder.”

Bugün teknoloji çağında yaşıyoruz. Bilgi hiç olmadığı kadar hızlı dolaşıyor. Ama ilginç bir şey oluyor: Hikâyeler hâlâ hayatımızın merkezinde. Filmler, diziler, romanlar, hatta sosyal medya paylaşımları… İnsan hâlâ anlatıyor ve hâlâ dinliyor.

Çünkü hikâyeler bizi birbirimize bağlar. Bir insanın başından geçen bir olay, başka bir insanın hayatında yankı bulabilir. Bir öykü okuduğumuzda kendimizi tanırız. Başkasının hikâyesinde kendi yalnızlığımızı, kendi korkumuzu ya da kendi umudumuzu buluruz.

Belki de insan hikâye anlatır çünkü hayat tek başına yeterince anlaşılır değildir. Hikâye, yaşamın dağınık parçalarına bir düzen verir. Bir başlangıç, bir yolculuk ve bir dönüş… İnsan kendi hayatını da çoğu zaman bir hikâye gibi kurar.

Ve belki de bu yüzden insanlık tarihinin ilk hikâyesi bir mağara duvarında başlamıştı.

Bir çizgiyle.

Bir bizonla.

Ateşin etrafında oturan birkaç insanla.

Biri duvara bakıyor, biri anlatıyor, diğerleri dinliyordu.

Binlerce yıl geçti.

Ateşin yerini lambalar, kitaplar ve ekranlar aldı.

Ama sahne hâlâ aynı:

Birileri anlatıyor.

Birileri dinliyor.

Ve insan, dünyayı anlamaya çalışırken hikâyeler anlatmaya devam ediyor.

Yorumlar (0)